Per vias Lutetiae plaustra mortis cavo atque aspero fragore strepunt. Sex plaustra vinum diei ad Guillotinam devehunt. Quaecumque monstra voracia insatiabiliaque ex quo hominum ingenium commenta sua memoriae mandare potuit umquam excogitata sunt, in uno illo re vera exsistente monstro, Guillotina, velut in unam formam coierunt. Atqui in Gallia, tanta soli caelique varietate praedita, nullum graminis culmum, nullum folium, nullam radicem, nullum surculum, ne piperis quidem granum reperias, quod certioribus condicionibus ad maturitatem perducatur quam iis quibus hoc portentum enatum est. Humanum genus eisdem malleis rursus preme et pristinam formam ei eripe: in easdem deformitates cruciatu expressas sese rursus complicabit. Eadem rapacis licentiae atque dominationis semina iterum sere: eadem ex sua cuiusque natura fructus sine dubio ferent.
Sex plaustra per vias pergunt. In pristinas formas ea redige, o Tempus, magorum potentissime: tum videbis ea olim fuisse regum nulla lege coercitorum currus, nobilium feudali iure dominantium vehicula, cultum atque ornatum mulierum Iezabelis similium, splendore insolenti se ostentantium, templa quae non sunt domus Patris mei sed speluncae latronum, denique tuguria innumerabilium rusticorum fame confectorum. At non ita est: magnus ille artifex, qui ordinem a Conditore constitutum maiestate quadam exsequitur, numquam formas a se mutatas retro convertit. «Si voluntate Dei in hanc speciem mutatus es,» aiunt in sapientibus Arabum fabulis vates ad hominem incantatum, «talis mane; sin momentanea tantum arte magica hanc faciem induisti, priorem recipito!» Immutabilia, omni spe destituta, plaustra per vias pergunt.
Dum atrae sex plaustrorum rotae circumaguntur, longum obliquumque sulcum in multitudine per vias stipata aratro quodam ducere videntur. Hinc atque illinc quasi aggeres vultuum excitantur, dum aratra haud intermisso cursu procedunt. Tam assueverunt hoc spectaculo incolae domuum ad viam positarum ut multis in fenestris nemo appareat, in aliis vero ne manus quidem ab opere conquiescant, quamvis oculi in plaustris sedentium vultus contemplentur. Nonnumquam incola hospites ad spectaculum excipit; tum digito hunc illumve currum ostendit, non sine ea sibi placendi fiducia qua curator aut publicus rerum interpres uti solet, et quasi enarrat quis heri hic, quis nudius tertius illic sederit.
Ex iis qui plaustris vehuntur, alii haec et cetera omnia quae in extremo vitae itinere praetereunt obtutu immoto aspiciunt, alii adhuc hominum vitaeque rebus curiosa quadam mente student. Nonnulli capite demisso sedent, tacita desperatione obruti; alii adeo cultui suo student ut eos oculorum motus in multitudinem coniciant quos in theatris vel picturis viderint. Complures oculos claudunt atque cogitant, aut vagas saltem cogitationes colligere conantur. Unus dumtaxat, homo miserrimus et specie furentis, adeo horrore fractus atque velut ebrius factus est ut canat ac saltare conetur. Nemo tamen ex tota illa turba vel oculis vel gestu populi misericordiam implorat.
Equites aliquot plaustra ad latera comitantur. Ad eos saepius vultus a turba attolluntur atque aliquid rogatur. Idem semper rogari videtur, quippe ad singulas interrogationes populus ad tertium plaustrum confertim ruit. Equites huic currui adstantes saepius unum e vectoribus gladiis demonstrant. Quemnam esse illum maxime scire omnes cupiunt. Is in posteriore plaustri parte stat, capite inclinato, ut cum puella ad latus sedente colloquatur; eius manum tenet. Nec de spectaculo circumiecto quicquam quaerit aut curat, sed cum puella sine intermissione loquitur. Hic illic per longam viam Sancti Honorati in eum convicia clamantur. Si omnino commovetur, placide tantum subridet, simul capillos leviter excutiens, quo liberius circa vultum cadant. Nam manus ad faciem aegre admovere potest, bracchiis constrictis.
In gradibus cuiusdam templi, plaustra adventantia exspectans, stat speculator ille, qui in carcere captivorum gregi tamquam ovis admixtus fuerat. Primum plaustrum scrutatur: non adest. Secundum: ne hic quidem. Iam apud se quaerit: «Num me ille prodidit?» cum in tertium aspiciens repente vultu serenatur.
«Quisnam Evremondius est?» homo post tergum eius consistens rogat.
«Ille; in postrema plaustri parte.»
«Qui puellae manum tenet?»
«Ita.»
Tum homo clamat: «Pereat Evremondius! Ad Guillotinam omnes nobiles! Pereat Evremondius!»
«Tace, obsecro, tace!» explorator timide eum deprecatur.
«Quidni, civis?»
«Iam supplicium subiturus est; quinque minutis res peracta erit. Sine eum quiescere.»
Cum tamen ille clamare non desineret: «Pereat Evremondius!», vir qui Evremondius esse putatur vultum paulisper in eum convertit. Tum exploratorem videt, diligenter intuetur, et suo itinere pergit.
Iam horologia tertiam horam pulsatura sunt; sulcus ille, quem plaustra inter multitudinem arando aperuerant, in orbem flectitur, ut in locum supplicii tandem desinat. Aggeres vultuum hinc atque illinc excitati postquam ultimum quasi aratrum praeteriit, rursus ruunt et coalescunt; omnes enim ad Guillotinam sequuntur. Ante machinam sedent, tamquam in publico horto ad ludicrum spectaculum convenissent, mulieres multae in sellis, acubus lanam assidue nectentes. In una ex primis sellis Ultio ipsa stans amicam oculis quaerit.
«Theresia!» voce acuta clamat. «Quis eam vidit? Theresiam Defargiam!»
«Numquam antea abfuit», una e mulieribus simul lanam nectentibus dicit.
«Ne nunc quidem aberit!» Ultio stomachans respondet. «Theresia!»
«Clama altius», altera suadet.
Immo vero altius clama, Ultio; multo altius, et tamen vix te audiet. Iterum altius, Ultio, addita etiam aliqua exsecratione, nec tamen eam facile huc vocabis. Mitte feminas alias per vias huc illuc ut morantem quaerant; et tamen, etsi illae nuntiae multa horrenda commiserunt, dubitari potest num sua sponte eo usque pergere audeant quo proficiscendum sit ut eam inveniant!
«O malam fortunam!» Ultio exclamat, pede sellam pulsans. «Ecce iam plaustra adsunt! Evremondius momento uno occidetur, neque illa adest! Ecce opus eius lanicium in manu mea; ecce sedes vacua ei servata. Prae ira ac spe frustrata clamo!»
Dum Ultio e sede excelsa descendit ut clamorem edat, plaustra onera sua deponere incipiunt. Ministri sanctae Guillotinae vestibus suis induti parati adsunt. Fragor! Caput sublatum populo ostenditur; mulieres autem, quae paulo ante vix oculos ad hominem adhuc cogitantem loquentemque spectandum sustulerant, numerant: «Unus!»
Alterum plaustrum exoneratum abit; tertium succedit. Fragor! Mulieres autem, ne paulisper quidem ab opere cessantes, numerant: «Duo!»
Descendit is quem Evremondium esse omnes credunt; deinde vestifica puella e plaustro sublevatur. Ne descendens quidem manum puellae placide supplicium exspectantis dimiserat; adhuc eam tenet, sicut promiserat. Leniter puellam collocat ita ut tergum ad machinam vertat, quae perpetuo stridens sursum attollitur rursusque labitur; illa autem in eius vultum aspicit gratiasque agit.
«Nisi tu adesses, hospes carissime», inquit, «tam placato animo non essem. Natura enim pusilla sum atque timida; neque cogitationes meas ad Eum attollere potuissem qui pro nobis mortem passus est ut nobis hodie spes consolatioque esset. Credo te mihi caelitus missum esse.»
«Aut te mihi», Sidneius Cartonius respondet. «Oculos in me conice, filiola carissima, nec rem aliam respice.»
«Dum tuam manum teneo, nihil aliud animadverto. Cum eam dimisero, ne tum quidem quicquam aliud animadvertam, si illi celeriter rem confecerint.»
«Celeriter conficient. Noli timere.»
Hi duo stant inter ceteros, quorum numerus citissime minuitur, sed ita colloquuntur quasi soli sint. Oculi oculis, vox voci, manus manui, cor cordi respondent: duo hi magnae omnium Matris liberi, qui antehac tanto intervallo et vitae et moribus distabant, in obscura via conveniunt, ut pariter domum redeant atque in eius sinu requiescant.
«Amice fortissime atque humanissime, licetne mihi unam adhuc rem interrogare? Parum docta sum, idque me paulum sollicitat.»
«Dic quid sit.»
«Consobrinam habeo, solam ex omnibus propinquis superstitem; ea quoque, sicut ego, parentibus orbata est, et carissima mihi est. Quinque annis minor me est, in domo agricolae cuiusdam in regione meridiana habitat. Paupertas nos separavit; quid mihi acciderit nescit: neque enim litteras scribere didici; etiamsi didicissem, quomodo haec ei narrare potuissem? Sic melius est.»
«Ita, ita; sic melius est.»
«Hoc per viam cogitabam, atque etiamnunc cogito, dum vultum tuum benignum firmumque intueor, unde tantum animi capio: si res publica vere pauperibus prodest, si famem minus patientur atque in ceteris rebus minus laborabunt, fortasse illa diu vivet, fortasse etiam ad senectutem perveniet.»
«Quid tum, soror mitissima?»
«Putasne...» Oculi tam patientes neque umquam queruli lacrimis implentur; labra paulo amplius aperiuntur et tremunt. «Putasne mihi longum videri posse tempus quo eam in meliore illa patria exspectabo, ubi spero et te et me divina misericordia exceptos iri?»
«Id fieri non potest, filiola; ibi enim neque tempus est neque ulla molestia.»
«Quantum me consolatus es! Tam parum scio. Num nunc te osculari debeo? Adestne hora?»
«Adest.»
Illa eius labra osculatur, ille illius; mutuo sibi graviter ac pie bene precantur. Manus illa tenuis, cum eam dimittit, non tremit; nihil in vultu patienti apparet praeter suavem quandam lucidamque constantiam. Proxima ante eum procedit; iam abiit. Mulieres lanam nectentes numerant: «Viginti duo!»
«Ego sum resurrectio et vita, dicit Dominus; qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.»
Murmur multarum vocum, tot vultus sursum conversi, tot passus hominum ad extremos agminis ordines contendentes, tanta hominum moles quae undae ingentis instar simul attollitur atque progreditur: omnia momento uno evanescunt.
«Viginti tres!»
* * *
Ea nocte per totam urbem ferebatur numquam ibi conspectum esse vultum hominis tam placidum. Multi addebant eum vultu fuisse sublimi atque quasi vaticinantis.
Femina quaedam, una ex insignioribus iis qui eadem securi interfecti erant, non multo ante apud infimos eiusdem patibuli gradus petierat ut sibi liceret cogitationes quibus tunc excitaretur scriptis mandare. Si ille quoque quae secum cogitaret voce protulisset, atque si vera essent praesagia, haec fortasse dixisset:
«Video Barsadium, Clium, Defargium, Ultionem, iudicem ex iuratorum numero, eum qui tribunali praesidet, longosque ordines novorum oppressorum, qui deletis veteribus in eorum locum surrexerunt, eadem ultionis machina pereuntes, priusquam haec ad caedes adhiberi desinat. Video urbem pulchram populumque splendidum ex hoc barathro emergentes; video eos, dum ad veram libertatem pervenire conantur, per victorias et clades annorum longam seriem transeuntes; video malum huius temporis atque aetatis superioris, ex qua hoc velut naturali partu ortum est, paulatim poenas pendere atque paulatim deficere.
«Video eos pro quibus vitam meam pono, in Anglia illa quam ego numquam iterum videbo, quietam, utilem, prosperam felicemque vitam agentes. Illam video infantem in sinu gestantem, cui nomen meum impositum est. Luciae patrem video iam senem et corpore incurvum, ceterum mente restitutum, medendi munere erga omnes fideliter fungentem atque animo pacato. Video bonum illum senem, qui tam diu eorum amicus fuit, decimo deinceps anno omnibus bonis suis eos locupletare atque placide ad mercedem suam migrare.
«Video mihi in eorum animis, atque in animis posterorum eorum multas post generationes, locum velut sacrum servari. Illam video iam anum, hoc die quotannis redeunte lacrimas mei causa fundentem. Eam atque maritum, cursu vitae iam confecto, in ultimo in terris cubili iuxta se iacentes video; scioque neutrum alteri carius aut sanctius fuisse quam ego utrique in animo fuerim.
«Video infantem illum quem in sinu gestabat, cui nomen meum datum est, iam virum per illam vitae viam ad honores contendere quam ego olim ingressus eram. Video eum tanta cum laude progredi ut nomen meum claritate sui nominis illustret. Video maculas quibus ego ipse nomen meum inquinaveram evanuisse. Video eum inter iudices iustissimos et viros maxime honoratos principem, puerum meo nomine appellatum, fronte mihi nota et crinibus aureis praeditum, ad hunc locum adducere, tum pulchrum atque ab omni hodiernae foeditatis vestigio liberum; audio eum puero res meas voce tenera et tremente narrare.
«Longe, longe melius est quod nunc facio quam quidquam umquam antehac feci; longe, longe melior est requies ad quam nunc proficiscor omni requie quam umquam antehac cognovi.»