Cum patronus regis primarius ad iuratos dicendum surrexisset, declarandum sibi esse ait eum, qui ante oculos eorum reus adstaret, quamquam aetate iuvenem, in proditionis artibus, quibus poena capitis debebatur, iam dudum exercitatissimum esse. Neque enim eum cum publico hoste consilia communicare hodie primum coepisse, neque heri, neque superiore anno, neque etiam eo qui illum antecessisset.
Constare eum iam multo antea inter Galliam Britanniamque ultro citroque commeare solitum, rebus clandestinis intentum, quarum honestam rationem reddere nullo modo posset. Quod si perduellium consilia umquam prospere procedere possent—quod felici quodam rei publicae fato fieri numquam soleret—forsitan totius facinoris pravitas ac scelus in occulto mansura fuissent.
Verum divinam providentiam viro cuidam, qui et metu vacaret et omni reprehensione careret, animum dedisse ut occulta rei consilia diligenter perscrutaretur; eumque, cum comperta eorum atrocitate exhorruisset, omnia ad summum regis administrum rerum publicarum et ad amplissimum consilium regium detulisse. Hunc patriae amantissimum virum in medium testem productum iri. Ipsius autem propositum et animi habitum, ut omnia uno verbo complecteretur, excelsum quiddam ac prope divinum prae se ferre.
Fuisse illum reo amicum; sed, ubi scelus eius cognovisset, hora simul felicissima et miserrima, decrevisse proditorem, quem iam in sinu fovere non posset, in sacra patriae ara immolare. Quod si apud Britannos, ut olim apud Graecos Romanosque, viris de re publica bene meritis statuae ponerentur, non dubium quin clarissimo huic civi statua decerneretur. Sed quia id in Britannia fieri non consuevisset, verisimile esse nullam ei statuam positum iri.
Virtutem, ut poetae saepe monuissent—quorum multa carmina iuratos ad unum omnes memoriter tenere pro certo haberet; quo audito vultus iuratorum, quasi culpae sibi conscii, satis indicabant se nihil omnino talium carminum nosse—virtutem, inquam, velut contagione quadam ab homine in hominem transire; imprimis vero eam splendidissimam virtutem quae amor patriae appellaretur.
Praeclarum igitur exemplum huius testis regii, purissimi atque omni reprehensione maioris, cuius etiam a se indigno mentionem fieri summo sibi honori duceret, ad ministrum quoque rei pervenisse; atque in eo sanctissimum consilium excitasse, ut mensae scrinia vestisque loculos domini sui rimaretur, tabulas vero inde repertas clam subtraheret. Non fugere se quin aliqui in praeclarum hunc famulum convicia conaturi essent; sed se, ut rem universam breviter exponeret, famulum illum suis fratribus sororibusque anteponere, patre etiam matreque carius habere. Confidere se iuratos quoque illius exemplum libenter secuturos esse.
Testimonio horum duorum virorum, una cum tabulis ab ipsis repertis, quas in iudicium allaturus esset, demonstratum iri reum habuisse indices copiarum regiarum, terrestrium pariter atque navalium, quo ordine dispositae essent et quem ad modum pararentur; neque cuiquam dubium relictum iri quin talia arcana saepe ad potestatem Britanniae inimicam transtulisset.
Non quidem posse probari illos indices ipsius rei manu scriptos esse; sed nihil referre; immo vero causam accusatoris hoc ipso firmiorem fieri, quippe cum ex eo appareret quam sollerter reus sibi cavisset. Testimonia ad quinquennium usque retro pertinere, atque demonstratura esse eum iam paucis ante primam inter Britannicos milites et Americanos pugnam septimanis in perniciosis his legationibus occupatum fuisse.
His igitur rebus perspectis, iuratos, cum fideles erga regem essent, sicut ipse probe sciret, cumque officii sui rationem reddere deberent, sicut ipsi probe scirent, neque posse neque debere aliter facere quam reum nocentem pronuntiare eique finem vitae imponere, sive placeret sive displiceret.
Neque umquam eos quieto animo capita cervicalibus imponere posse; neque sustinere ut uxores suae capita cervicalibus imponerent; neque tolerare vel cogitationem liberorum eorum capita cervicalibus imponentium; denique neque ipsis neque suis quemquam deinceps somnum super cervical capere liciturum, nisi caput rei prius abscissum esset. Id ipsum caput patronus regius, invocatis omnibus rebus quas animo complecti poterat, dummodo aliquid rotundi ambitus haberent, cum orationem concluderet a iuratis flagitavit; addiditque se iure iurando confirmare reum iam pro occiso atque e numero viventium sublato a se haberi.
Ubi regius patronus finem dicendi fecit, murmur per totam curiam exortum est, quasi ingens muscarum caerulearum nubes circa reum volitaret, quasi iam futurae eius mortis praedam olfaciens. Quo strepitu tandem sedato, ille patriae amantissimus vir, cui nulla prorsus culpa obici poterat, in locum testibus destinatum processit.
Tum secundus regis patronus, principis sui vestigiis insistens, testem interrogare coepit, cui nomen erat Ioannes Barsadius, vir, ut ferebatur, ingenuus. Historia animi eius candidissimi prorsus congruebat cum ea quam primarius regis patronus exposuerat—fortasse, si qua in re reprehendi posset, paulo nimis congruebat. Cum tam grave pectus tam nobili onere exonerasset, modestissime discessurus erat, nisi vir ille capillamento forensi insignis, qui prope Lorrium sedebat cum magno chartarum fasciculo ante se posito, rogavisset ut sibi pauca interrogare liceret.
Alter ille togatus, qui ex adverso sedebat, interea oculos in curiae laquear defixos tenebat.
Num ipse umquam speculator occultus fuisset? Minime; tam turpem suspicionem aspernari. Unde viveret? Ex suis bonis. Ubi ea pecunia esset? Non satis certo meminisse. Quales autem res possideret? Id ad neminem pertinere. Num hereditate accepisset? Ita sane. A quo? A propinquo remoto. Perquam remoto? Satis remoto. Num umquam in vinculis fuisset? Nequaquam. Ne in carcere quidem ob aes alienum? Non intellegere quid hoc ad causam pertineret. Num numquam in carcere ob aes alienum? Iterum quaeri. Num numquam? Immo vero fuisse. Quotiens? Bis aut ter.
Nonne quinquies aut sexies? Fortasse. Quidnam profiteretur? Esse se virum ingenuum. Num umquam calcibus pulsatus esset? Fieri potuisse. Saepius? Non. Num umquam per scalas calcibus deiectus esset? Minime; semel quidem in summo scalarum gradu calcem accepisse, sed inde sponte sua devolutum esse. Num tum propter dolum in aleae lusu commissum calcibus petitus esset? Nescio quid tale ab ebrioso mendace, qui sibi iniuriam intulisset, dictum esse; falsum tamen fuisse. Num id falso dictum esse iure iurando confirmaret? Omnino. Num umquam fallaci ludo victum quaesivisset? Numquam. Num ex ludo omnino? Non magis quam ceteri homines ingenui.
Num pecuniam a reo mutuam sumpsisset? Sumptam esse. Num reddidisset? Non reddidisse. Num familiaritatem illam cum reo levissimam fuisse, eamque ab ipso Barsadio, reo invito, in raedis, deversoriis atque navibus obtrusam? Non. Num certo vidisset reum illos indices gestantem? Certe. Num nihil amplius de indicibus compertum haberet? Nihil. Num forte ipse eos paravisset? Non. Num ob hoc testimonium praemium aliquod speraret? Nequaquam. Num mercede publica adsidue conductus esset, ut insidias strueret? O di boni, minime. Aut ut aliud quodcumque faceret? O di boni, minime. Num id iuraret? Quotienslibet. Nullas igitur causas testificandi nisi merum patriae amorem eum habuisse? Nullas prorsus.
Rogerius Clius, ille famulus virtutis exemplar, testimonii seriem tam expedite, crebris interiectis iuramentis, percurrit, ut vix eius verba assequi posses. Quattuor ante annis integra fide atque simplici animo ministerium apud reum suscepisse. In navi Caletensi ipsum quaesivisse num homine ad omnia negotia expedito uteretur; reum se conduxisse. Neque vero se umquam reum oravisse ut se misericordiae causa conduceret; ne in mentem quidem venisse. Paullo post de domino suspiciones concepisse, eiusque facta diligenter observare coepisse.
Dum vestes eius in itinere componeret, saepe ac saepius in loculis vestium eius consimiles indicibus tabulas conspexisse. Has ipsas tabulas e mensae scrinio eius sustulisse; neque ipse eas prius ibi deposuisse. Vidisse reum has ipsas tabulas Gallis quibusdam Caleti ostendere, consimiles autem tabulas aliis Gallis tam Caleti quam Bononiae. Patriam suam adeo amavisse ut rem ferre non posset, omniaque magistratibus nuntiavisse.
Numquam se suspectum fuisse quod vas argenteum ad theam infundendam furatus esset; de vasculo quidem sinapi destinato falso accusatum esse, quod tamen non ex solido argento, sed tantum argento inductum fuisset. Priorem testem per septem aut octo annos novisse; id mero casu accidisse. Nec sibi singularem videri; plerasque enim eiusmodi coniunctiones mirabiles esse. Neque id mirum iudicare, quod ipse quoque nullo nisi patriae amore ad testimonium permotus esset. Verum Britannum se esse, multosque tales in Britannia reperiri sperare.
Muscae caeruleae rursus obstrepuerunt, patronusque regius Iarvisium Lorrium in testimonium vocavit.
«Iarvisi Lorri, esne scriba apud argentariam Tellsonianam?»
«Sum.»
«Quadam Veneris die, mense Novembri, anno millesimo septingentesimo septuagesimo quinto, num negotiorum causa tibi necesse fuit ut Londinio Dubrim raeda tabellaria proficiscereris?»
«Coegerunt.»
«Num praeter te alii in raeda vehebantur?»
«Duo.»
«Num illi noctu in itinere descenderunt?»
«Descenderunt.»
«Lorri, reum intuere. Num hic unus ex illis duobus erat?»
«Id affirmare non ausim.»
«Num alterutri similis est?»
«Ambo tot vestimentis involuti erant, tam obscura nox erat, tamque omnes taciturni eramus, ut ne hoc quidem pro certo dicere audeam.»
«Rursus eum intuere, Lorri. Pone eum iisdem vestibus, quibus illi, involutum fuisse. Num quid in corporis magnitudine staturaque eius est cur credibile non videatur eum unum ex illis fuisse?»
«Nihil.»
«Non igitur iuratus affirmabis illum unum ex illis non fuisse?»
«Non affirmabo.»
«Fieri igitur potuisse ut ille esset unus ex duobus concedis?»
«Concedo. Nisi quod ambos, ut me ipsum, latrones viarios timuisse memini, hic autem timidi hominis speciem haudquaquam prae se fert.»
«Num quemquam, Lorri, simulato timore uti vidisti?»
«Vidi profecto.»
«Iterum, Lorri, reum aspice. Num ante hunc diem aliquando eum, tua certa scientia, vidisti?»
«Vidi sane.»
«Quando?»
«Paucis post diebus e Gallia redibam; tum Caleti reus navem conscendit qua ipse redibam, idemque mecum mare traiecit.»
«Qua hora navem conscendit?»
«Paulo post mediam noctem.»
«Alta igitur nocte. Num solus ad id intempestivum tempus in navem venit?»
«Accidit ut solus venerit.»
«Quid casu acciderit, Lorri, nihil ad rem pertinet. Num solus omnino media nocte navem conscendit?»
«Solus.»
«Num eo itinere solus proficiscebaris, Lorri, an comites habebas?»
«Duos comites, virum atque feminam. Hic adsunt.»
«Hic adsunt. Num cum reo sermones contulisti?»
«Vix ullos. Saeva tempestas erat et longa difficilisque navigatio. Ego in strato lectulo recubans paene ab altera ripa ad alteram usque iacui.»
«Virgo Manetta!»
Illa iuvenis mulier, in quam omnium oculi paulo ante conversi erant, rursus ab omnibus spectata e loco suo surrexit. Una pater surrexit, eiusque manum bracchio suo insertam retinuit.
«Virgo Manetta, reum intuere.»
Multo gravius reo fuit vultum huius virginis, miseratione, iuventute et pulchritudine praestantis, sustinere quam totius turbae oculos in se conversos. Cum illa quasi seorsum a ceteris in extrema sepulcri sui ora stare sibi videbatur; nec universa spectantium curiositas efficere potuit ut aliquantisper omnino immobilis maneret.
Dextra eius trepida herbas ante se sparsas quasi in hortuli areolas dividebat; dum vero spiritum moderari atque aequabiliter ducere conabatur, labra ei tremebant, ex quibus omnis color ad cor refugisse videbatur. Rursus magnae illae muscae vehementer obstrepuerunt.
«Virgo Manetta, num antea reum vidisti?»
«Vidi, domine.»
«Ubi?»
«In navi quam modo commemoravimus, eodem itinere, domine.»
«Tune es illa virgo cuius iam facta est mentio?»
«Eheu, misera ego! Ipsa sum!»
Quam dolenter haec dixisset, vox eius misericors a minus suavi iudicis voce interpellata est, qui vehementer interpellans iussit: «Interrogatis tantum responde; nihil de tuo adicias.»
«Virgo Manetta, num inter eam navigationem cum reo collocuta es?»
«Collocuta sum, domine.»
«Quae dicta sunt memora.»
Omnibus intentissimo silentio audientibus, illa tenui voce coepit: «Cum ille vir in navem venisset—»
«Reum dicere vis?» interrogavit iudex contractis superciliis.
«Ita, domine iudex.»
«Reum igitur appella.»
«Cum reus in navem venisset, animadvertit patrem meum»—haec dicens amanter ad patrem, qui iuxta stabat, respexit—«magna lassitudine confectum et viribus valde deficientem. Tam debilis erat pater ut verebar eum sub tectum ducere, ne salubri aere careret. Itaque super tabulato navis, prope gradus quibus in interiorem partem descenditur, lectum ei straveram, ibique assidebam ut curarem. Nemo praeter nos quattuor ea nocte vector erat. Reus humanissime veniam petiit, ut moneret quo modo patrem a ventis et tempestatibus melius quam ego protegere possem. Ego enim id satis commode efficere nesciebam, quippe cum ignorarem ex qua parte ventus, ubi e portu egressi essemus, spiraturus esset. Ille rem pro me curavit. Maximam erga patris infirmitatem humanitatem ac misericordiam praestitit, quam etiam animo vere sensisse mihi persuasum est. Ita primum inter nos sermo ortus est.»
«Paulisper te interpellabo. Num solus ille navem conscenderat?»
«Non solus.»
«Quot homines eum comitabantur?»
«Duo Galli.»
«Num hi inter se colloquebantur?»
«Colloquebantur usque ad extremum tempus, cum necesse esset Gallos illos scapha sua ad litus revehi.»
«Num chartae inter eos traditae sunt, illis indicibus similes?»
«Chartas quasdam inter se tradebant; quales autem essent nescio.»
«Num figura et magnitudine his similes?»
«Fortasse; equidem vero nescio. Quamquam mihi proximi inter se susurrabant, prope summos gradus ad lucernam ibi pendentem accesserant, ut lumine uterentur; at lucerna languide lucebat, ipsi submissa voce loquebantur, neque dicta eorum audivi, neque aliud quam eos chartas inspicere vidi.»
«Nunc ad ea redi quae reus tecum collocutus est, virgo Manetta.»
«Reus mihi ob angustias, in quibus versabar, animum suum tam aperte commisit, quam comiter, benigne atque utiliter patri meo opitulatus est. Spero» — atque hic in lacrimas prorupit — «me hodie huic viro pro tot beneficiis nihil mali illaturam esse.»
Rursus muscae caeruleae obstrepuerunt.
«Virgo Manetta, si reus ipse non intellegit quam invita hoc testimonium dicere cogeris, quod ex officio tuo dicendum est, quod recusare nequeas, solus ex omnibus adstantibus hoc non intellegit. Perge, quaeso.»
«Narravit mihi se negotium quoddam difficile ac perquam delicatum gerere, unde nonnulli homines in periculum vocari possent; ideo se alieno nomine uti. Addidit idem negotium paucis ante diebus eum in Galliam duxisse, fieri autem posse ut diu postea, temporibus interpositis, ultro citroque inter Galliam atque Britanniam commeare deberet.»
«Num aliquid de America locutus est, virgo Manetta? Accurate responde.»
«Explicare mihi conatus est qua ratione illa controversia orta esset; dixitque, quantum ipse iudicaret, Britannos in ea et iniuste et imprudenter egisse. Per iocum addidit Georgium Vasingtonium fortasse in rerum gestarum memoria paene tam clarum nomen habiturum esse quam Georgium Tertium. Nihil autem improbum aut malignum his verbis suberat: ridens enim dixit, ut longi itineris taedium sermone levaret.»
Cum aliquis, quem multi observant quique magni cuiusdam spectaculi pars est, insignem vultus habitum assumit, spectatores eum plerumque inscii imitantur. Virgo, dum haec testificaretur, fronte summopere sollicita atque intenta erat; quoties autem tacebat ut iudex verba eius litteris consignaret, patronorum utriusque partis vultus attente observabat, quid testimonio suo effectum esset cognoscere cupiens.
Simili vultu hinc inde universa paene curia sedebat; adeo ut pleraeque frontes in specula mutatae viderentur, quae anxietatem testis referebant. Tum iudex, e commentariis suis sublatis oculis, ob nefandam illam de Georgio Vasingtonio sententiam torve circumspexit.
Iam primarius regis patronus iudici significavit sibi, tum ad cautionem tum ad iudicii formam servandam, necessarium videri ut pater virginis, medicus Manettus, in testimonium vocaretur. Is igitur vocatus est.
«Medice Manette, reum aspice. Num hunc antea vidisti?»
«Semel, cum me in hospitio meo Londinii convenit, ante annos circiter tres, aut tres et dimidium.»
«Num eum agnoscere potes eodem itinere maritimo vectorem fuisse, aut quae cum filia tua collocutus sit memorare?»
«Domine, neutrum possum.»
«Num aliqua singularis atque certa causa est cur neutrum facere possis?»
«Est,» respondit voce submissa.
«Num tibi, medice Manette, in patria tua longum carcerem sine iudicio, immo sine ulla criminis accusatione, patiendum fuit?»
«Diuturnam captivitatem,» respondit ea vocis gravitate, quae ad omnium animos penitus perveniret.
«Num eo tempore, de quo nunc quaeritur, recens e vinculis emissus eras?»
«Ita mihi nuntiatum est.»
«Num nihil omnino eius itineris meministi?»
«Nihil. Ex eo tempore — quod ne definire quidem possum — quo in carcere calceos faciebam, ad id usque tempus quo me cum carissima hac filia mea Londinii vivere comperi, tota rerum gestarum memoria mihi periit. Cum Deus misericors mihi mentis usum reddidisset, filia iam mihi nota et familiaris erat; at quo pacto eam agnoscere didicerim ne dicere quidem possum. Nihil ex iis quae intercesserunt memoria teneo.»
Tum regis patronus consedit, pater quoque et filia una consederunt.
Nova deinde ac singularis res in iudicio incidit.
Accusatores enim efficere studebant ut constaret reum cum quodam socio nondum deprehenso illa Veneris nocte mensis Novembris ante quinque annos raeda Dubrensi iter fecisse; eum autem noctu e raeda descendisse alicubi, quo falleret investigantes, neque ibi remansisse, sed duodecim circiter miliaria aut etiam amplius retrorsum ad oppidum praesidio militari navalibusque officinis instructum petivisse, ibique arcana collegisse. Quare testis inductus est, qui affirmaret se eodem ipso tempore, quo accusatoribus opus esset, reum in deversorii eius oppidi conclavi potorio sedere vidisse, dum alterius cuiusdam adventum exspectaret.
Hunc testem patronus rei per interrogationes examinabat, neque aliud efficiebat nisi ut ille fateretur se reum nullo alio umquam tempore vidisse. Tum vir ille capillamento forensi redimitus, qui toto die ad laquear curiae intuendum immotus sederat, pauca verba in exigua chartula scripsit; chartulam in globulum complicatam ad patronum misit. Patronus, ubi primum inter responsa pausa facta est, chartulam explicuit et legit; deinde reum novo atque diligenti intuitu, non sine admiratione, contemplatus est.
«Iterum affirmas te certo scire hunc ipsum esse quem vidisti?»
Testis id se certissime scire respondit.
«Num umquam vidisti hominem huic reo admodum similem?»
Neminem tam similem, inquit, ut error fieri posset.
«Illum virum», inquit patronus, «collegam meum, virum iuris peritissimum, diligenter intuere»—et eum indicabat qui chartulam miserat—«deinde reum aspice. Quid dicis? Num magnam inter eos similitudinem cernis?»
Quamquam ille collega veste neglegenti et habitu incomposito, ne dicam intemperanti, erat, tanta tamen inter eum et reum oris corporisque similitudo apparuit, ut, ubi alter cum altero comparatus est, non testis modo sed omnes qui aderant obstupescerent. Rogatus iudex ut collegam illum capillamentum detrahere iuberet, id parum benigne concessit; tum multo manifestior eorum similitudo apparuit. Iudex Striverium, qui reum defendebat, interrogavit num Cartonium quoque (sic enim alteri nomen erat) mox de perduellione iudicio subiecturi essent. Striverius negavit se id velle; sed a teste quaesiturum esse num idem error, qui semel accidere posset, bis accidere posset; num, si antea tale suae temeritatis exemplum vidisset, tam certo se pronuntiaturum fuisse; num iam, postquam vidisset, eadem fiducia uti auderet; atque alia eiusdem generis. His interrogationibus testem tamquam vas fictile confringebat, eiusque testimonium in inania fragmenta dissipabat.
Interea Gerrius Cruncerus, dum attente ad omnia testimonia aures admovet, tantam ferruginis copiam digitis sugendo detraxerat ut pro merenda ei satis esse posset. Nunc vero Striverium audire debebat, qui defensionem rei iuratis ita accommodabat, quasi vestem bene consutam corporibus eorum apte indueret. Primum ostendit Barsadium, illum summum patriae amatorem, mercede conductum speculatorem et proditorem fuisse, sanguinis humani impudentissimum mercatorem, atque unum ex nequissimis hominibus quos terra post Iudam illum detestandum tulisset—cui etiam vultu nonnihil similis erat.
Deinde demonstravit Clium, famulum illum sanctissimum, Barsadii amicum scelerumque socium esse, dignum sane tali amico; illos duos documentorum falsatores periuriorumque artifices, reum ad insidias petivisse, quod nonnulla familiaria negotia in Gallia, unde stirpem ducebat, crebros ei transitus per mare necessarios fecissent. Quaenam autem illa negotia essent, ne ad vitam quidem suam conservandam reum aperire posse, propter eos quos caros ac propinquos haberet.
Testimonium vero quod a virgine illa, omnium oculis dolore suo miserabili, extortum et in aliam sententiam detortum esset, nihil omnino valere. Nam ea quae narrasset tantum ad honesta quaedam urbanitatis atque humanitatis officia pertinere, quae inter iuvenem bene institutum et virginem forte eodem itinere coniunctos sine ulla culpa fieri solerent. Illud solum de Georgio Vasingtonio dictum excipiendum esse; sed tam immodicum atque incredibile esse ut nemo illud nisi immanem quandam iocationem putare posset.
Quod si administratio regni in hoc conatu laberetur, quo infimis popularium odiis et timoribus ad favorem sibi conciliandum abuti studeret, id infirmitati eius tribuendum fore; ideoque patronum regium nihil intactum reliquisse. Totam tamen accusationem nihil aliud sustinere quam turpissimum atque infamem testium genus, quod eiusmodi causas nimis saepe deformaret, cuiusque exemplis plena essent publica de maiestate iudicia in hoc regno habita.
Hoc loco iudex intercessit, vultu non minus severo quam si nihil horum verum esset, negans se in eo subsellio consedere posse, si eiusmodi obtrectationes impune proferrentur.
Tum Striverius paucos testes suos produxit; Gerrio autem audiendum erat quomodo regis patronus vestem illam, quam Striverius in iuratos paulo ante aptaverat, totam converteret, interiorem partem extrinsecus, exteriorem intrinsecus ponens; quo docebat Barsadium Cliumque centies honestiores esse quam ipse antea putavisset, reum centies deteriorem. Postremo ipse iudex processit, vestem nunc recta nunc aversa parte exhibens; sed ita denique secans atque aptans, ut rei vestimenta sepulcralia iam parata viderentur.
Iam iurati rem deliberare coeperunt, magnaeque illae muscae rursus in gyrum fremuerunt.
Cartonius, qui tam diu sederat in laquear defixis oculis, neque locum neque corporis habitum inter hanc quoque omnium perturbationem mutavit. Striverius quidem, collega eius, fasciculos chartarum ante se coacervabat, cum proximis susurrabat, atque interdum sollicito vultu ad iuratos respiciebat; spectatores omnes plus minusve se commovebant et in novos coetus se distribuebant; ipse etiam iudex e subsellio surrexit lenteque in suggestu suo ultro citroque ambulabat, nonnullis audientibus suspicantibus eum febri quodammodo correptum esse. At ille unus vir, in sella recumbens, veste forensi lacerata ab altero umero paene delapsa, capillamento passim turbato atque ita in caput reposito ut forte ceciderat, manibus in loculos inditis, oculis in laquear conversis, prorsus eodem modo quo per totum diem sederat manebat.
Erat in toto eius habitu singularis quaedam securitas atque incuria, quae non modo eum hominem parum honestum videri faciebat, verum etiam insignem illam similitudinem, quae ei cum reo haud dubie intercedebat et quam temporaria eius attentio, cum uterque compararetur, auxerat, adeo minuebat ut multi, eum tum rursus intuentes, alter alteri dicerent sibi vix credibile videri eos duos tam similes esse. Gerrius hoc idem proximo suo animadvertendum proposuit, addiditque: «Dimidiam guineam pignore pono neminem umquam isti causas commisurum esse. Num tibi videtur hominem talem quemquam conducturum esse?»
Quamquam ita videbatur, Cartonius tamen multo plura eorum quae fiebant animadvertebat quam aspectu declarabat. Nam, cum caput virginis Manettae repente in pectus patris procidisset, primus id conspexit atque clara voce exclamavit: «Minister! Illi virgini succurrite! Adiuvate patrem, ut filiam educat. Non videtis eam iam collapsuram esse?»
Magna omnium misericordia virginem exeuntem comitabatur, nec minor in patrem eius animorum commiseratio. Manifestum erat memoriam longae captivitatis sibi revocatam magno ei dolori fuisse. Dum interrogabatur, gravissime animo commotus erat; atque illa vultus intentio, qua in se ipsum defixus seni similis videbatur, velut gravis nubes ex eo tempore ei incubuerat. Cum ille e curia exiret, iurati, qui iam reversi paulisper constiterant, per principem suum hoc renuntiaverunt.
Inter se nondum convenire; velle igitur secedere, ut rem diligentius deliberarent. Iudex — fortasse etiam tum de Georgio Vasingtonio cogitans — non sine admiratione accepit eos nondum consensisse; tamen permisit ut sub custodia secederent, ipseque e curia discessit. Iudicium totum diem duraverat; iam in curia lampades accendebantur. Fama increbrescebat iuratos diu in deliberatione moraturos esse. Spectatores paulatim ad cibum sumendum dilabebantur; reus in posteriorem partem loci sibi saepti recessit atque consedit.
Lorrius, qui simul cum virgine patreque eius exierat, iam reversus Gerrium signo ad se vocavit; cui, cum multitudo iam minus attenta esset, haud difficile erat propius accedere.
«Gerri, si quid edere cupis, licet. Sed prope adesto. Cave ne quando iurati redeunt ignorare possis; ne momento quidem post eos venias. Volo enim te sententiam quam primum ad argentariam perferre. Neminem novi qui nuntium te celerius ferat; multo ante me ad Portam Templi pervenies.»
Gerrio vix tanta frons erat cui articulos digitorum admovere posset; tamen eos admovit, ut gratias pro praeceptis atque solido argenteo sibi dato ageret. Eodem temporis momento Cartonius accessit et Lorrii bracchium leviter tetigit.
«Quid agit illa virgo?»
«Vehementer est perturbata; sed pater eam consolatur, atque postquam e curia exiit aliquanto melius se habet.»
«Hoc reo renuntiabo. Neque enim decet te, hominem honestae atque illustris argentariae administrum, palam cum reo colloqui; id sane intellegis.»
Lorrius rubuit, quasi sibi conscius quod idem dubium iam secum agitavisset; Cartonius autem ad extremum rei saeptum perrexit. Eadem parte via ex curia ducebat, atque Gerrius eum secutus est, oculis, auribus, capillorum aculeis omnibus intentus.
«Domine Darnaee!»
Reus continuo ad saeptum accessit.
«De virgine Manetta, cuius valetudinem scire profecto cupis, hoc habe: bene valebit. Gravior animi perturbatio iam praeteriit.»
«Vehementer doleo me tantae perturbationis ei causam fuisse. Velisne ei meo nomine hoc dicere, simulque gratias quam maximas referre?»
«Possum. Faciam, si me rogas.»
Tam incuriose Cartonius haec dicebat ut paene insolenter loqui videretur. Dimidio corpore a reo conversus cubito in saepem innixus otiose stabat.
«Rogo equidem. Accipe, quaeso, gratias ex animo actas.»
«Quid», inquit Cartonius, adhuc semiconversus, «quid eventurum putas, Darnaee?»
«Pessimum.»
«Prudentissime id exspectas; idemque maxime verisimile est. At ego iuratorum secessionem tibi nonnihil prodesse arbitror.»
Cum in exitu curiae haerere non liceret, Gerrius cetera audire non potuit. Relictis igitur illis duobus, qui corporis liniamentis tam similes, moribus tam dissimiles erant, iuxta se stantibus—utriusque imagine in speculo supra eos pendente reddita—foras discessit.
Hora deinde et dimidia aegre ac lente elapsa est in inferioribus curiae aditibus, furibus ac nebulonibus refertis, quamquam placentis carne ovilla fartis et cervisia paulum levabatur. Nuntius ille rauca voce, post eiusmodi refectionem in scamno incommode consedens, iam dormitare coeperat, cum ingens murmur exortum est et multitudo in scalas ad curiam ducentes rapido velut aestu concitata eum secum abstulit.
«Gerri! Gerri!» Lorrius iam ad ostium clamabat, cum ille tandem advenit.
«Adsum, domine! Vix per turbam aditum mihi patefeci; ecce tamen adsum!»
Lorrius chartulam ei per confertissimam multitudinem porrexit. «Properato! Accepistine?»
«Accepi, domine.»
In chartula raptim scriptum erat unum verbum: «ABSOLUTUS.»
«Si nuntium illum pristinum, 'Ad vitam revocatus', iterum misisses», mussitavit Gerrius, cum se converteret, «hac quidem vice quid significares bene intellexissem.»
Neque tamen quidquam amplius dicere, ne cogitare quidem, potuit antequam e Vetere Bailia eluctatus esset. Nam multitudo e curia tanto impetu erumpebat ut paene pedibus eum everteret; ingensque strepitus in viam se effudit, quasi caeruleae illae muscae, spe cadaveris frustratae, in omnes partes diffluerent alia cadavera quaesiturae.