Si Sidneius Cartonius usquam aliquando ingenii sui lumen ostendit, certe in domo medici Manetti numquam effulsit. Per annum totum saepe eo venerat; semper tamen tristis, morosus, otiose ibi desidens, eundem semper se praebuerat. Cum loqui libuisset, praeclare loquebatur; sed nubes illa rerum omnium incuriae, qua tam exitialibus tenebris obumbrabatur, rarissime interiore quodam lumine discutiebatur.
Et tamen cura quadam afficiebatur viarum domui illi circumiectarum, quin etiam ipsorum saxorum sensu carentium quibus illae sternebantur. Multis noctibus incertus et miser per eas erraverat, cum vinum ne brevem quidem laetitiam ei attulisset; multae tristes aurorae eum solum ibi morantem conspexerant, atque etiam tum ibi morantem cum primi solis radii in remotis aedium pulchritudinibus, templorum fastigiis excelsisque turribus clarius inciderent; quasi silentium illius horae rerum meliorum, iam pridem oblitarum nec iam adipiscendarum, quandam recordationem animo eius afferret. Lectus eius in aedibus Templi, diu desertus, multo rarius quam antea eum exceperat; saepe, ubi vix paulisper in eum se abiecerat, protinus surrexerat atque easdem vias denuo pervagatus erat.
Quodam Augusti die, cum Striverius, postquam suo illi negotiorum adiutori significaverat se de nuptiis illis melius cogitavisse, exquisitam suam verecundiam in Devoniae comitatum secum abstulisset, et cum florum in urbis viis conspectus atque odor tenuem quandam bonitatis reliquiam pessimis, sanitatis aegrotissimis, iuventutis senibus afferre viderentur, Sidneii pedes eadem illa saxa adhuc calcabant. Sed qui antea incerti atque sine consilio ferebantur, subito certum propositum sequi coeperunt, atque eo proposito peragendo ad ipsius medici ianuam pervenerunt.
In superius cenaculum deductus Luciam solam, operi suo intentam, invenit. Numquam illa coram eo plane commode se habuerat; itaque non sine aliquo animi motu eum excepit, cum prope mensam suam consedisset. Sed inter prima illa communia colloquia, oculos in vultum eius attollens, aliquid ibi mutatum esse animadvertit.
«Vereor, Cartoni, ne valetudine minus bona utaris.»
«Ita est. Sed vita quam ago, virgo Manetta, valetudini minime prodest. Quid enim de hominibus tam perditis sperari, aut quid ipsi exspectare possunt?»
«Nonne — ignosce mihi; quaestio prius mihi in labra venit quam continere potui — nonne miserum est meliorem vitam non degere?»
«Deus ipse scit quantum id mihi dedecori sit!»
«Cur igitur vitam non mutas?»
Cum illa benigno vultu iterum eum aspexisset, mirata simul et maesta vidit lacrimas ei in oculis haerere. Nec minus lacrimosa erat vox qua respondit:
«Serum est. Numquam melior ero quam nunc sum. Deinceps in deterius ruam, atque in dies peior fiam.»
Cubito mensae innixus oculosque manu operuit. In silentio quod secutum est mensa tremuit.
Numquam antea eum ita animi duritia deposita viderat; ea res eam graviter commovebat. Ille, quamquam non aspiciebat, intellexit quam perturbata esset, atque ita locutus est:
«Quaeso, ignosce mihi, virgo Manetta. Ipsa cogitatione eorum quae tibi dicere constitui frangor. Audiesne me?»
«Si tibi aliquid prosit, Cartoni, si te beatiorem reddere possit, libentissime audiam!»
«Deus tantam tuam benignitatem remuneretur!»
Paulo post manum ab oculis removit, et firmiore voce perrexit.
«Noli ea quae dicturus sum audire timere; nihil ex iis reformides. Similis sum homini qui adulescens mortuus sit. O quam alia esse potuit tota vita mea!»
«Immo, Cartoni, mihi persuasum est optimam vitae tuae partem adhuc superesse posse; persuasum est te multo, multo magis quam nunc te ipso dignum fieri posse.»
«Dic potius me aliquando te dignum fieri posse, virgo Manetta. Et quamquam ipse melius scio — quamquam in occultissimis miseri animi mei penetralibus aliter se rem habere scio — numquam tamen istud verbum obliviscar.»
Pallebat illa et tremebat. Ille autem, de se ipso prorsus desperans, eius animum levavit; atque haec ipsa desperatio colloquium illud nulli alii simile reddidit.
«Si fieri potuisset, virgo Manetta, ut tu amorem huius hominis quem coram vides redamares — hominis qui se ipsum abiecit, vitam perdidit, vino deditus est, qui facultatibus suis misere abusus est, qualem me esse nosti — is hodie, hac ipsa hora, quamvis tanta felicitate potiretur, tamen sibi conscius esset se tibi miseriam allaturum, luctum ac paenitentiam paraturum, vitam tuam quasi florem exusturum, dedecore affecturum, secum denique in profundum tracturum. Satis scio nullum tibi erga me tenerum affectum esse posse. Neque eum peto; immo gratias ago quod fieri non potest.»
«Sed etiamsi te non redamem, nonne te servare possum, Cartoni? Nonne te — iterum ignosce — ad rectiorem vitae rationem revocare? Num nullo modo fidei quam mihi habuisti vicem referre possum? Scio enim hoc arcanum tibi esse,» inquit illa pudenter, postquam paululum haesitaverat, lacrimis sinceris perfusa; «scio haec te nemini alii dicturum fuisse. Num istam in me collocatam fidem nullo modo in tuum ipsius commodum conferre possum?»
Ille caput negando movit.
«Nullo modo. Minime, virgo Manetta, nullo. Si paucissima adhuc me dicere patieris, quidquid umquam mihi praestare potueris iam praestiteris. Hoc unum te scire volo: te fuisse extremum animi mei somnium. Neque enim in tanta mea deiectione ita prorsus deiectus eram, quin tui conspectus, cum patre tuo una viventis, et huius domus, quam tu vere domesticam fecisti, veteres quasdam imagines in me excitaverint, quas iam dudum exstinctas esse putabam.
«Ex quo te novi, conscientiae morsus, quos me numquam iterum accusaturos credideram, me sollicitare coeperunt; vocesque antiquae, quas in perpetuum conticuisse putaveram, velut susurrantes auditae sunt, quae me ad meliora surgere iuberent. Incertis quibusdam consiliis agitatus sum, quasi denuo eniterer, ab initio vitam instaurarem, segnitiem et voluptates excuterem, certamen olim desertum rursus susciperem. Somnium fuit, omne somnium: quod in nihilum abit et dormientem eo ipso loco relinquit ubi decubuit. Sed hoc te scire volebam: te mihi somnium illud inspiravisse.»
«Nihilne ex eo remanebit? O Cartoni, iterum rem considera! Iterum conare!»
«Minime, virgo Manetta. Per totum illud tempus sciebam me nullo modo dignum esse. Et tamen tam infirmus fui, et adhuc sum, ut cupiam te scire quam subito atque vehementer me, cinerum quasi acervum, in ignem excitaveris; ignem tamen qui cum ipsa natura mea ita cohaereat ut ab ea seiungi nequeat, nihil vivificet, nihil illustret, nulli rei prosit, sed inaniter consumatur.»
«Quoniam mea infelicitate accidit, Cartoni, ut te miseriorem fecerim quam antequam me nosceres fuisti—»
«Noli ita loqui, virgo Manetta; tu enim, si ulla res id efficere potuisset, me ad frugem revocavisses. Nec tua causa deterior fiam.»
«Quoniam igitur is animi tui habitus quem describis aliqua certe ex parte mea opera ortus est — hoc dicere volo, si modo satis aperte explicare possum — num nulla mihi apud te vis est qua tibi prosim? Num nihil omnino boni in te efficere possum?»
«Quidquid boni nunc mihi contingere potest, virgo Manetta, id ipsum huc veni ut adipiscerer. Sine me per reliquam hanc vitam, quam tam prave institui, memoria frui quod tibi, uni omnium postremo, animum meum aperuerim, quodque eo tempore aliquid in me superfuerit cuius te misereri, de quo dolere potueris.»
«Quod tamen ipsum, Cartoni, ex imo pectore te etiam atque etiam rogavi ut ad meliora idoneum crederes!»
«Noli me amplius rogare ut id credam, virgo Manetta. Ipse me satis expertus sum; aliter rem esse scio. Te maerore afficio; iam ad sermonis finem propero. Permittesne mihi, cum huius diei memor ero, credere extremam vitae meae confessionem in castissimo atque innocentissimo tuo pectore esse depositam, ibique solam manere, nemini umquam communicandam?»
«Si hoc tibi solacio futurum est, ita fiat.»
«Ne illi quidem communicabis quem aliquando omnium carissimum habitura es?»
«Cartoni,» respondit illa post moram animi perturbatione plenam, «arcanum tuum est, non meum; polliceor me id religiose servaturam.»
«Gratias tibi ago. Iterumque tibi Deus bene faciat.»
Manum eius ad labra admovit et ad ianuam se convertit.
«Noli vereri, virgo Manetta, ne umquam hoc colloquium vel uno verbo obiter prolato repetam. Numquam ad id revertar. Etiam si mortuus essem, res certior esse non posset quam iam est. Mortis meae hora unam hanc bonam memoriam sacram habebo, tibique gratias agam et bene precabor: quod extremam de me ipso confessionem tibi fecerim, quodque nomen meum, vitia mea, miserias meas tam leniter in animo tuo exceperis. Cetera quae in eo animo versantur levia sint atque felicia!»
Adeo dissimilis erat ei quem antea se praebuerat, adeoque triste erat cogitare quantum boni abiecisset et quantum cotidie opprimeret corrumperetque, ut Lucia Manetta, cum ille constitisset eamque respectaret, lacrimas maeroris eius causa funderet.
«Consolare,» inquit; «non sum dignus qui tantos animi motus tibi excitem, virgo Manetta. Post unam alteramve horam sordidi sodales et sordidi mores, quos contemno sed quibus tamen cedo, me minus dignum istis lacrimis reddent quam quemlibet miserrimum qui per vias reptet. Consolare! Sed intus, quod ad te attinet, talis semper ero qualis nunc sum, etiamsi foris talem me ostendam qualem antehac vidisti. Hoc a te paenultimo rogo: ut hoc de me credas.»
«Credam, Cartoni.»
«Ultima autem precatio haec est; qua facta, te ab hospite liberabo cui nihil tecum commune esse satis scio, et inter quem et te spatium quod transiri non potest interiacet. Scio haec dicere inutile esse; sed ex intimis animi mei penetralibus erumpunt. Pro te et pro quovis tibi caro omnia facere paratus essem. Si talis mihi vitae cursus contigisset in quo locus aut facultas esset aliquid mei sacrificandi, nullum pro te proque iis quos diligis sacrificium recusarem.
«Hoc unum, cum aliquando tranquilla mente mei recordaberis, in memoria tene: me in hac una re ardentissimo atque sincerissimo animo esse. Veniet tempus, neque diu differetur, cum nova tibi necessitudinum vincula nectentur, quibus arctius etiam et dulcius huic domui quam tantopere exornas devincieris; vincula omnium carissima, quibus vita tua ornetur et laetitia compleatur.
«O virgo Manetta, cum in vultu parvuli ad te suspicientis imaginem laeti patris agnosces, cum tuam ipsius formam nitentem ante pedes tuos quasi renascentem videbis, memento interdum esse hominem qui vitam suam libenter daret, ut ei quem diligis vita salva maneret!»
«Vale,» inquit; addiditque postremum: «Deus tibi bene faciat!» Tum discessit.