Dum Sidneius Cartonius cum Ove carcerum in proximo obscuro cubiculo tam summissa voce colloquitur ut ne vox quidem exaudiretur, Lorrius Ieremiam Cruncerum cum magna dubitatione ac suspicione intuebatur. Neque honestus ille negotiator ita aspectum eius excepit ut fiduciam concitaret: modo huic modo illi cruri innitebatur, tam saepe ea mutans ac si quinquaginta crura habuisset atque singula experiretur; ungues digitorum mira et sane suspecta diligentia contemplabatur; quoties vero oculi Lorrii cum eius oculis concurrebant, tussi quadam brevi corripiebatur, ob quam manum ante os curvatam tenere necesse esset—morbo, quantum scimus, raro vel numquam cum animi perfecta sinceritate coniuncto.
«Ieremia,» inquit Lorrius, «huc accede.»
Cruncerus obliquo itinere processit, altero umero ante alterum proiecto.
«Quo alio quaestu, praeter nuntii officium, usus es?»
Ille paulisper cogitavit, in patroni vultum attente suspiciens; tum ei praeclara quaedam responsio in mentem venit: «Rebus rusticis operam dabam.»
«Valde vereor,» inquit Lorrius, indice ei irate intentato, «ne honestissimam et amplissimam argentariam Tellsonianam pro tegumento adhibueris, dum turpem quandam et legibus vetitam artem exercebas. Quod si fecisti, noli sperare me, ubi in Angliam redieris, tibi auxilio futurum. Neque putes me rem taciturum. Tellsoniani se decipi non patientur.»
«Spero, domine,» respondit supplex atque pudore confusus Cruncerus, «virum tantae dignitatis, cui iam inde a iuventa variis in negotiis operam praebui, bis secum deliberaturum antequam mihi noceret, etiamsi ita esset. Non dico ita esse; sed si esset, res non uno tantum ex latere spectanda foret. Duo enim latera haberet. Medici fortasse sunt qui hoc ipso tempore aureos suos colligant, ubi negotiator honestus ne quadrantem quidem colligit—quadrantem? immo ne dimidium quidem quadrantem, ne dimidium quidem eius dimidii!—pecuniamque suam apud Tellsonianos tamquam fumum condant; iidem vero furtim oculos medicos in illum negotiatorem coniciunt, curribus suis ascendunt descenduntque, et quidem tam celeriter ac fumus, nisi etiam celerius.»
«Id quoque Tellsonianos fallere esset. Non licet alteri legem imponere, alteri impunitatem dare. Uxor autem mea, domina Cruncera, cum in Anglia versabamur, atque etiam cras, si occasio daretur, istum quaestum adeo improbat, adeo supplicando ac prosternendo obsistit, ut penitus eum perdat. Medici autem illorum uxores non sic obsistunt—id vero numquam videbis! Aut si quando supplicant, eo fit ut plures aegroti maritis obveniant. Quomodo igitur unus sine altero recte aestimari potest? Deinde sunt libitinarii, ministri parochiarum, sepulcrorum custodes, vigiles privati—omnes avaritia flagrantes, omnes eiusdem negotii participes: inter hos omnes non multum illi homini lucri relinquitur, etiamsi res sic se haberet. Quod autem minimum lucratus esset, id numquam ei bene cederet, domine Lorri. Nihil ex illo quaestu fructus laetos perciperet; semper ex eo exire cuperet, si viam invenire posset, postquam semel ingressus esset—si tamen ita esset.»
«Hem!» inquit Lorrius, quamquam paulo iam mitior, «te videre me pudet.»
«Iam vero, domine,» Cruncerus orationem prosecutus est, «quod humillime tibi proponere velim, si ita esset—non affirmo ita esse—»
«Noli ambiguis verbis rem tergiversari,» inquit Lorrius.
«Minime vero, domine, minime tergiversabor,» respondit Cruncerus, quasi id vitium ab omni eius cogitatione atque usu remotissimum esset. «Neque affirmo ita esse. Quod autem supplex propono hoc est: in illo scamno, ante argentariae fores, sedet filius meus, quem educavi et iam paene virum feci; is tibi mandata, nuntios, operas leves omnes obibit, donec, si ita fata ferant, pedes tui ibi sint ubi nunc caput est, modo tu id velis. Si res ita esset—quod etiamnunc non affirmo, quippe qui nolo te fallere—sine filium meum in patris locum succedere et matrem tueri; nec infamiam aliquam de patre eius divulgaveris, obsecro te. Patrem autem sine ad honestam fossoris operam redire; quae antea effodisset, ea deinceps tam diligenter recondet ac terra operiet ut semper ibi maneant. Ita culpa, si qua esset, labore emendabitur.»
«Haec sunt, domine Lorri,» inquit Cruncerus, bracchio frontem abstergens, quo signo declarabat se ad extremum orationis pervenisse, «quae reverenter proponam. Qui haec circum se cernit, tantos homines capitibus truncatos, tam multos ut pretium eorum vix ipsam vecturae mercedem aequaret, non potest quin de rebus humanis serio cogitet. Quae si ita essent, hae essent cogitationes meae. Illud autem memineris velim: quae modo dixi, bona de causa sponte protuli, cum potuerim tacere.»
«Hoc saltem verum est,» respondit Lorrius. «Nunc satis locutus es. Fieri potest ut etiamnunc tibi amicus sim, si factis, non verbis, probaveris te dignum esse atque vere paenitere. Verbis amplius non egeo.»
Cruncerus articulis digitorum frontem reverenter tetigit, eodem tempore quo Sidneius Cartonius cum exploratore ex obscuro cubiculo rediit. «Vale, domine Barsadi,» inquit Cartonius. «Quoniam ita inter nos convenit, nihil iam est cur me metuas.»
Cartonius sellam ad focum, e regione Lorrii, occupavit. Ubi soli relicti sunt, Lorrius rogavit quid egisset.
«Non multum,» respondit Sidneius. «Si captivo res in deterius cesserit, mihi effeci ut semel ad eum admittar.»
Vultus Lorrii maestitia decidit.
«Hoc unum efficere potui,» Cartonius perrexit. «Si quid amplius poposcissem, illius hominis caput securi subiecissem. Ipse quoque dixit nihil ei gravius accidere posse quam si accusaretur. Ea erat huius negotii infirmitas, aperta omnibus. Non est quod aliter rem componamus.»
«Sed si apud iudices causa ceciderit,» inquit Lorrius, «quod ad eum admitti potes non eum liberabit.»
«Neque ego umquam id liberaturum esse dixi.»
Oculi Lorrii paulatim ad ignem deflexi sunt. Misericordia qua Luciam sibi carissimam prosequebatur, gravisque dolor quod gener eius denuo comprehensus esset, animum senis iam longo timore ac sollicitudine fatigatum fregit; lacrimae tandem ceciderunt.
«Vir bonus es, et amicus fidelis,» Cartonius alia iam voce dixit. «Ignosce mihi quod dolorem tuum animadverto. Patrem meum flere non possem intueri et ipse neglegenter assidere. Neque si pater meus esses, luctum tuum pluris facere possem. Tu quidem tali calamitate liberatus es.»
Quamquam in ultimis verbis consuetum sermonis sui leviter irridentis modum recepit, tamen tam vera benevolentia ac reverentia in voce atque in tactu eius apparuerunt ut Lorrius, qui meliorem Sidneii partem numquam antea viderat, plane obstupesceret. Manum ei porrexit; eam Cartonius leniter compressit.
«Sed ad miserum Darnaeum revertamur,» inquit Sidneius. «Ne Luciae de hoc colloquio neve de nostro pacto quicquam dicas. Neque enim per hoc facilius ei licebit maritum invisere. Suspicari fortasse poterit nos consilium iniisse quo, si damnatus sit, ipse ante supplicium mortem sibi consciscere possit.»
Hoc Lorrius antea non cogitaverat; statimque ad Cartonium respexit, exploraturus num eiusmodi consilium animo versaret. Ille aspectum reddidit, et satis liquebat utrumque alterius sensum intellexisse.
«Mille alia suspicari posset,» Cartonius ait, «quae omnia sollicitudinem eius augerent. Ne de me quidem apud eam loquaris. Ut dixi cum primum huc adveni, praestat me illi non occurrere. Quicquid manus mea in eius auxilium efficere poterit, id sine eius conspectu efficere possum. Ad eam nunc proficisceris, ut spero? Valde sola hac nocte esse debet.»
«Nunc statim ad eam ibo.»
«Gaudeo. Te tam vehementer amat tibique tam fiducialiter nititur! Quo vultu est?»
«Sollicito et misero; sed formosissima est.»
«Ah!»
Longus ille sonus, gravis et dolens, suspirio similis erat, paene singultui. Lorrius ad Cartonii faciem, in ignem conversam, respexit. Senex discernere non poterat utrum lumen an umbra per eam transiisset; tam celeriter transiit quam species collis die sereno atque ventoso sub repentinis nubium mutationibus mutari solet. Tum Cartonius pede titionem ardentem, qui de suo loco procumbebat, retro propulit. Indutus erat pallio equestri albo et ocreis altis, tunc in usu positis; lumen flammarum candida vestimenta attingens vultum eius pallidiorem reddebat; comae fuscae, longae et incuriose promissae, circum caput pendebant. Quod calorem ignis nihil curabat adeo insolitum videbatur ut Lorrius eum admoneret; ocrea enim eius adhuc in prunis candentibus insistebat, cum titio sub pondere pedis fractus esset.
«Oblitus eram,» respondit.
Rursus Lorrius faciem eius intuitus est. Animadvertens speciem macram et exhaustam, quae naturalem oris venustatem obumbrabat, simulque meminisse incipiens quos vultus captivorum recens vidisset, mirum quam similem illis Cartonii faciem esse sensit.
«Atque officia tua, domine, hoc in loco ad finem pervenerunt?» Cartonius ad Lorrium conversus interrogavit.
«Ita. Ut heri vesperi tibi dicebam, cum Lucia tam subito ad nos intravit, omnia denique quae hic praestare poteram peregi. Sperabam me eos omnes in summa securitate relicturum esse ac tum Lutetia excessurum. Litteras habeo quibus mihi transeundi potestas concessa est. Ad iter suscipiendum iam paratus eram.»
Uterque aliquamdiu tacuit.
«Longam vitam, domine, respicere potes?» Sidneius maeste et quasi aliquid desiderans quaesivit.
«Septuagesimum octavum annum ago.»
«Tota vita hominibus utilis fuisti, negotia constanter sine intermissione gessisti; fiduciam, observantiam, honorem apud omnes meruisti?»
«Ex quo vir factus sum, negotiis intentus vixi. Immo me etiam puerum negotiorum hominem fuisse dicere possum.»
«Vide quam magnum locum inter homines teneas, quamquam iam annum octogesimum prope attigisti! Quam multi te desiderabunt cum ab eo discesseris!»
«Senex caelebs solusque sum,» respondit Lorrius, caput movens. «Nemo erit qui me defleat.»
«Qui potes hoc dicere? Nonne illa te deflebit? Nonne filiola eius?»
«Immo vero, immo; Deo gratias ago. Non plane id quod dixi sentiebam.»
«Cui quidem rei Deo gratias agere dignum est, nonne?»
«Certe, profecto.»
«Quod si hac nocte animo tuo vere dicere posses: 'Nullius hominis amorem, nullam benevolentiam, nullam gratiam aut reverentiam mihi peperi; nullum in cuiusquam animo locum tenerum obtinui; nihil boni, nihil utile feci cuius memoria post me permaneat,' tot illi septuaginta octo anni totidem graves maledictiones essent, nonne?»
«Verissime dicis, domine Cartoni; ita profecto puto.»
Sidneius rursus in ignem oculos defixit; post breve silentium ait:
«Te etiam interrogare velim: num infantia tua longissime a te abesse videtur? Num dies quibus in matris tuae genibus sedebas iam ad vetustissimam quasi aetatem pertinent?»
Cuius mansuetiori vocis sono Lorrius simili lenitate respondit:
«Ante viginti annos ita mihi viderentur; hac autem aetate minime. Quo propius enim ad vitae finem accedo, eo magis velut circumacto itinere ad initium revertor. Una haec mihi videtur ex blandis illis naturae auxiliis quibus iter lenius ac paratius fit. Nunc cor meum multis recordationibus olim sopitis commovetur: tenerae matris meae, pulchrae atque iuvenis—cum ego tam senex sim!—memoriam repeto; simulque dies illos recordor quibus id quod mundum vocamus nondum mihi tam grave verumque erat, nec vitia mea perpetuo usu confirmata erant.»
«Intellego quem animum habeas!» exclamavit Cartonius, subito vultu rubescens. «Num ex his cogitationibus melior fias?»
«Spero me fieri.»
Cartonius, surgens ut ei paenulam exterioram induere adiuvaret, sermoni finem imposuit; sed Lorrius, ad eandem rem reversus, dixit: «Tu vero adulescens adhuc es.»
«Ita,» Sidneius respondit. «Senex nondum sum; sed talis erat via qua iuvenis incessi ut numquam ad senectutem perduceret. Sed de me satis.»
«Et de me quoque, ut arbitror,» Lorrius respondit. «Forasne egredieris?»
«Usque ad eius portam te comitabor. Nostin quam vagus atque inquietus esse soleam. Si diu per vias nocturnas oberravero, noli commoveri: prima luce redibo. Cras ad iudicium ibis?»
«Ibo, pro dolor.»
«Et ego adero, sed inter turbam tantum. Explorator meus mihi locum reperiet. Bracchium mihi, quaeso, praebe.»
Lorrius bracchium ei dedit, ac simul per scalas descenderunt et in vias progressi sunt. Paucis minutis ad ianuam quam Lorrius petebat pervenerunt. Cartonius ibi eum dimisit; ipse autem paulum remotus aliquamdiu substitit, et, porta iam clausa, iterum accessit eamque manu tetigit. Audiverat Luciam cotidie ad carcerem proficisci. «Hinc exire solebat,» secum dixit circumspiciens; «huc se vertere, his lapidibus saepius pedes ponere debuit. Vestigia eius sequar.»
Hora decima vespertina ante carcerem qui La Force dicebatur stabat, ubi Lucia centies steterat. Sector quidam lignorum, exigua corporis statura, taberna iam clausa, ad ostium eius stabat fumum e fistula trahens.
«Bene vale hac nocte, civis,» Sidneius praeteriens dixit, ac gradum repressit, quoniam homunculus eum curiose contemplabatur.
«Et tu bene vale, civis.»
«Quo loco est res publica?»
«Securim illam publicam, opinor, rogas. Non male se habet. Hodie tres et sexaginta. Mox ad centum ascendemus. Samson et ministri eius nonnumquam queruntur se labore defatigari. Ha, ha, ha! Quam festivus ille Samson est! Qualis tonsor!»
«Saepe eum spectatum proficisceris—»
«Cum radit, inquis? Semper! Cotidie! O egregium tonsorem! Vidistine eum operantem?»
«Numquam.»
«I et specta quando magna multitudo ei tractanda erit. Hoc animo tibi finge, civis: hodie tres et sexaginta rasit, antequam duas fistulas exhaurissem! Nondum duas fistulas! Mea fide!»
Dum homunculus arridens fistulam quam fumabat protendit, ut monstraret quo temporis spatio carnificis opus metiri soleret, tantus in Cartonio impetus irae exortus est ut paene eum statim interficere cuperet. Itaque se avertit.
«Sed tu Anglus non es,» sector lignorum perrexit, «etsi Anglorum veste uteris?»
«Immo sum,» respondit Cartonius, denuo paulisper subsistens atque supra umerum loquens.
«Tamquam Gallus loqueris.»
«Olim hic studiis vacavi.»
«Aha, Gallus plane perfectus! Bene vale, Angle.»
«Bene vale, civis.»
«Sed hominem illum festivissimum spectare ne omittas!» homunculus post eum clamabat. «Fistulam quoque tecum fer!»
Sidneius vix ex eius conspectu excesserat, cum in media via sub lucerna languide micante constitit et graphio in frustulo chartae pauca scripsit. Inde certo gradu, velut qui viam optime nosset, per complures vias obscuras sordidasque transivit; multo sordidiores tum erant quam solitae, nam per hos terribiles dies ne celeberrimae quidem urbis viae purgabantur. Denique ante tabernam medicamentorum substitit, quam dominus ipse suis manibus claudebat: tabernam exiguam, male illuminatam, tortuosam, in via aeque tortuosa atque ardua positam; nec minus exiguus, obscurus et incurvus erat ipse tabernarius.
Etiam huic civi bonae noctis precationem dixit, cum ad mensam venditoris accederet, et frustulum chartae ante eum posuit. «Phuu!» pharmacopola sibilo tenui lectis litteris sonuit. «Hi! hi! hi!»
Cartonius nihil respondit. Pharmacopola quaesivit:
«Tibine ista paranda sunt, civis?»
«Mihi.»
«Separatim ea servabis, civis? Scis quid eveniat si ea inter se misceantur?»
«Optime scio.»
Parva quaedam involucra parata sunt atque tradita. Ille singula intra tunicae interioris sinum deposuit, pecuniam numeravit, et consulto gradu ex taberna exiit. «Nihil restat,» inquit ad lunam suspiciens, «quod ante crastinum diem agendum sit. Dormire non possum.»
Non erat temeraria aut periculorum neglegens illa vox qua sub nubibus caelo velociter labentibus verba protulit; neque incuriam magis quam contumaciam prae se ferebat. Sic loquitur homo labore defessus, qui diu erravit, diu pugnavit, viam perdidit, tandem autem iter suum repperit atque terminum eius iam prospicit.
Multis ante annis, cum inter primos aequales egregiae indolis ac magnae spei iuvenis haberetur, patrem suum ad sepulcrum prosecutus erat. Mater aliquot annis ante decesserat. Nunc, dum nocturnis per vias in densis umbris ambulabat, luna nubibusque super caput eius altissime currentibus, in memoriam redierunt gravissima illa verba quae ad patris funus lecta fuerant: «Ego sum resurrectio et vita, ait Dominus; qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.»
Solus per urbem securi publicae subiectam noctu ambulans, misertus tres et sexaginta hominum qui eo ipso die caesi erant, eorum etiam qui in carceribus sequentis diei exitum exspectabant, tum aliorum in singulos dies perpetuo damnandorum, facile fortasse investigare potuisset quo rerum nexu illa verba e profundo memoriae quasi ancora vetus e maris fundo extracta ad animum redissent. Sed neque quaesivit neque investigavit: eadem verba repetens iter suum tenuit.
Attente atque gravi quodam studio aspiciebat fenestras illuminatas, post quas homines cubitum ibant, atrocitatum circum se patentium paucis saltem quietis horis immemores; turres templorum, in quibus iam nullae preces fiebant, quia furor popularis, ex diuturna sacerdotum dolosorum, rapacium, libidinosorum dominatione ortus, usque eo sui ipsius exitii processerat; longinqua sepulcreta, quorum portis scriptum erat quieti aeternae esse destinata; carceres innumeros; vias denique per quas turmae sexagenorum captivorum ad mortem vehebantur, quae mors ita usitata et quasi res cotidiana facta erat ut ex tanta securis publicae saevitia ne fabula quidem tristis de manibus post mortem errantibus umquam apud populum nasceretur. Totius denique urbis, in qua vita ac mors paululum a nocturna rabie quiescebant, spectaculum animo religiose percipiens, Sidneius Cartonius iterum Sequanam transgressus est, ad vias clarioribus luminibus illustratas.
Rari erant currus in viis; qui enim curru vehebantur facile in suspicionem veniebant. Homines genere nobiles pileis rubris nocturnis caput occultabant, calceamenta gravia sumebant atque pedibus ambulabant. Theatra tamen plena erant; inde turbae laetae prodibant, quas Cartonius praeteriens vidit sermocinantes domum redire. Ante unius theatri fores matrem cum puella parva conspexit, quae quo pacto per lutum viam transirent quaerebant. Puellam ipse in ulnas sustulit ac trans viam portavit; priusquam illa timidum bracchium de collo eius solvisset, osculum ab ea petivit.
«Ego sum resurrectio et vita, ait Dominus; qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me non morietur in aeternum.»
Iam silentibus viis atque nocte progrediente, illa verba quasi pedum sono repercusso audiebantur atque in ipso aere resonabant. Ipse animo placidissimo et constantissimo interdum ambulans ea submissa voce repetiit; semper tamen sibi ea audire videbatur.
Nocte ad finem vergente, super pontem stetit, aquae strepitum auscultans qua flumen in muros insulae Lutetiensis incidebat. Domorum et cathedralis templi pulchra confusaque species sub lumine lunae fulgebat, cum dies frigido quodam lumine quasi mortui vultus e caelo emersit. Tum nox ipsa, luna atque sideribus una, palluit atque exstincta est; et paulisper universa rerum natura mortis dicionem accepisse videbatur.
Sol autem magnificus oriebatur; eius radii longi clarissimique illa verba, quae per noctem animum Sidneii occupaverant, velut recta via ad cor eius calida vi perferre videbantur. Oculis religiose manu obumbratis per radios ad solem respexit: et pons quidam lucis per aerem ab eo ad solem ductus videbatur, infra quem fluvius micabat.
Aquae cursus validus, tam celer, tam profundus, tam certus, in illo matutino silentio velut amicus ingenio suo congruens videbatur. Sidneius ripam secutus est, longe ab aedificiis; et ibi sole lucem caloremque fundente in ripa obdormivit. Ubi experrectus surrexit, paulisper in eodem loco mansit, contemplans aquae gyrum qui sine causa se volvebat atque revolvabat, donec flumen eum absorbuit et ad mare avexit. «Sicut me,» secum dixit.
Tum navigium mercatorium, velo colore emortui folii, paulo tamen leniore, tincto, in conspectum eius delapsum est, praeteriit, in longinquum evanuit. Dum vestigium quo aqua tranquilla post illud sulcata erat sensim interibat, oratio quae ex pectore eius eruperat, misericordiam divinam pro omni caecitate et errore suo implorans, his verbis terminata est: «Ego sum resurrectio et vita.»
Cum ad hospitium rediit, Lorrius iam exierat, nec difficile erat conicere quo bonus senex profectus esset. Sidneius nihil praeter paulum coffeae bibit, panem comedit; deinde corpore abluto et vestibus mutatis, ut recrearetur, ad locum iudicii profectus est.
Magno murmure et tumultu curia fervebat, cum illa Ovis nigra carcerum, cuius conspectum multi metu fugiebant, Cartonium in obscurum locum inter circumstantes introduxit. Lorrius aderat, medicus Manettus aderat; Lucia ipsa aderat, iuxta patrem sedens.
Ubi maritus in conspectum adductus est, tam firmo, tam spei pleno, tam admiranti amore miserationeque tenera referto aspectu eum intuita est, tam forti etiam in illius gratiam, ut sanus rubor ad os eius rediret, oculi clarius fulgerent, animus revivisceret. Si quis tum oculos ad Sidneium Cartonium convertisset, eundem plane illius aspectus effectum in eo quoque animadvertisset.
In illo tribunali iniusto vix ullus causarum cognoscendarum ordo servabatur, quo cuique reo aequa saltem facultas audiendi atque respondendi praestaretur. Neque potuisset eius generis rerum conversio accidere, nisi leges, instituta et caerimoniae antea tam immaniter corruptae atque perverse adhibitae essent ut ultionis suae exitio imminens furor omnes eas in ventos dissiparet.
Omnium primo oculi in iudices populares conversi sunt. Iidem ibi stabant ardentissimi patriae amatores atque probi rei publicae fautores qui heri ac nudiustertius, qui cras et postridie futuri erant. Inter eos maxime se offerebat vir facie avidissima, cui digiti circa labra perpetuo vagabantur; eius aspectu spectatores laetabantur. Hic sanguinem vitamque sitiebat; vultus ei quasi hominis carnibus vescentis, animus autem caedibus avidus erat: Iacobus Tertius e vico Sancti Antonii. Totum illud iudicum collegium simile erat canum turbae quae ad cervum iudicandum electa esset.
Tum omnium aspectus ad quinque iudices et accusatorem publicum ferebantur. Nulla ibi hoc die benignioris animi significatio apparebat: saeva ibi erat intentio, implacabilis, sanguinem paritura. Postremo quisque circumstantium alterius oculos inquisivit et approbatione quadam mutua ei arrisit; capita inter se annuerunt, tum universi anteriora corporis protulerunt, aurem atque animum intentissime admoventes.
Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur. Heri liberatus. Heri rursus accusatus ac comprehensus. Libellus accusationis superiore nocte ei traditus. Suspectus et accusatus rei publicae hostis, vir nobilis, e familia tyrannorum natus, generis lege proscripta, quippe cuius maiores privilegia iam abolita ad nefariam populi oppressionem adhibuissent. Carolus Evremondius, Darnaeus dictus, huius proscriptionis vi iure civili pro mortuo habendus.
Haec fere, iisdem aut etiam paucioribus verbis, publicus accusator exposuit. Praeses rogavit utrum reus palam an clam delatus esset.
«Palam, praeses.»
«A quibus?»
«Tribus testibus. Ernestus Defargius, vini venditor vici Sancti Antonii.»
«Bene.»
«Theresia Defargia, uxor eius.»
«Bene.»
«Alexander Manettus, medicus.»
Magnus per totam curiam clamor exortus est. Inter hunc medicus Manettus pallidus tremebundusque de loco ubi sedebat subito surrexisse videbatur.
«Praeses,» inquit, «summa indignatione profiteor hoc commentum esse et fraudem! Scis hunc reum filiae meae maritum esse. Filia mea et omnes illi qui ei cari sunt mihi ipsa vita cariores sunt. Quis est, ubi est mendax ille insidiator qui me maritum filiae meae accusare dicat?»
«Civis Manetta, animum cohibe. Si tribunalis potestati parere recusaveris, ipse extra legum praesidium te posueris. Quod vero dicis tibi vita carius esse, scito bono civi nihil re publica carius esse posse.»
Magna multitudinis adclamatio hanc obiurgationem excepit. Praeses tintinnabulum pulsavit, deinde acrius perrexit:
«Si ipsa res publica filiam tuam a te immolari postulaverit, nullum aliud officium tibi erit nisi eam immolare. Quae sequuntur audi; interim tace!»
Rursus insanientium hominum clamores exorti sunt. Medicus Manettus consedit, oculis circum errantibus et labris trementibus; filia propius ad eum se admovit. Ille iudicum popularium avidissimus manus inter se fricuit atque alteram, ut solebat, rursus ori admovit.
Postquam populus tantum sedatus est ut vox hominis audiri posset, Defargius in medium adductus est. Is celeriter exposuit quomodo medicus in carcere inclusus fuisset, quomodo ipse adhuc puer in eius ministerio fuisset, tum quomodo liberatus esset et quali habitu atque mente captivus, ubi liberatus ad eum deductus esset, apparuisset. Continuo brevis interrogatio secuta est; tribunal enim celeriter negotia expediebat.
«In expugnanda Bastilia, civis, egregiam rei publicae operam navavisti?»
«Ita, ut mihi quidem videtur.»
Tum ex turba femina quaedam vehementer excitata stridula voce clamavit: «Tu inter optimos patriotas eras! Cur id non profiteris? Eo die tormentis bellicis praeeras, inter primosque maledictam illam arcem intravisti cum capta esset. Patriotae, verum dico!»
Ultio erat quae, populo undique laudante, ita iudicio auxilium praebebat. Praeses tintinnabulum agitavit; Ultio vero adclamationibus magis magisque inflammata conclamavit: «Tintinnabulum istud contemno!» Id quoque omnibus valde placuit.
«Dic tribunali, civis, quid illo die intra Bastiliam feceris.»
«Sciebam,» inquit Defargius, de loco superiore ad uxorem despiciens, quae ad imos gradus eius suggestus stabat et constanter oculos in maritum erexerat, «sciebam illum captivum de quo locutus sum in cella quadam inclusum fuisse, cui nomen erat Centum et Quinque, Turris Septentrionalis. Ab ipso hoc didiceram. Quippe qui, dum apud me calceos faciebat, nullo alio nomine se novisse videbatur nisi Centum et Quinque, Turris Septentrionalis. Dum eo die tormentum bellicum exerceo, animo statuo, ubi arx capta erit, cellam illam diligenter explorare. Arx capitur. Ascendo ad cellam, comitante cive altero, qui nunc unus est ex his iudicibus popularibus, et custode carceris nobis viam monstrante. Cellam diligentissime inspicio. In camino invenio cavum quendam, e quo lapis extractus iterum suo loco repositus erat; ibi chartam scriptam reperio. Haec est illa charta.»
«Curavi ut nonnulla specimina scripturae manu medici Manetti exaratae inspicerem. Hae litterae ab ipso medico Manetto scriptae sunt. Chartam igitur, ipsius medici manu scriptam, tibi, praeses, trado.»
«Legatur.»
Silentium tum fuit adeo grave ut omnia quasi consisterent: captivus, dum de eo iudicabatur, uxorem amanter intuebatur; illa ex marito oculos tantum ad patrem sollicitudine plena convertebat; medicus Manettus in lectorem defixos oculos tenebat; domina Defargia numquam a captivo oculos avertebat; Defargius a coniuge sua, quasi epulis crudelitatis laetante, oculos non removebat; omnium denique praesentium vultus in medicum versi erant, qui neminem eorum videbat. In hoc silentio charta sic recitata est.