Mutata erat facies eius vici, in quo fons aquam fundebat et unde viarum refector cotidie prodibat, ut silices viae publicae tundendo exigua quasi panis frustula sibi extunderet, quibus miseram animi sui imperiti et corporis inopia confecti vitam vix sustentaret. Carcer in praerupta rupe positus non iam tantam quanta olim vim ostentabat. Milites quidem ad eum custodiendum aderant, sed pauci; aderant et praefecti militibus praepositi, quorum nemo quid sui facturi essent sciebat, praeter hoc unum: verisimile esse eos non facturos quod imperatum esset.
Late longeque iacebat terra vastata, nihil nisi vastitatem ferens. Omne viride folium, omnis herbae culmus, omnis segetis spica tam exilis tamque arida erat quam ipsa miserrima plebs. Omnia depressa, deiecta, oppressa, fracta. Aedes, saepimenta, pecudes mansuefactae, viri, feminae, liberi, ipsa denique terra quae eos alebat, omnia consenuerant et viribus defecerant.
Illustrissimus ille dominus, si singulos spectares, nonnumquam vir summa probitate praeditus, patriae quasi beneficium erat; rebus equestris animi splendorem afferebat, exemplo erat urbanitatis et vitae lautissimae ac fulgentis, et multa praeterea eiusdem generis praestabat. Attamen illustrissimi domini, si universum eorum ordinem spectares, nescio quo pacto effecerant ut res eo redigerentur. Mirum vero, mundum, qui nimirum illustrissimorum dominorum causa peculiariter conditus esset, tam cito expressum exhaustumque esse! Haud dubie in aeternis rerum ordinationibus quaedam parum prospiciens ratio inerat! Ita tamen erat. Postquam e saxis ultimus sanguinis gutta elicita erat, postquam eculei cochlea totiens intenta erat ut dentes quibus nitebatur attriti tandem nihil iam prehenderent atque ipsa frustra circumageretur, illustrissimus dominus ab hoc ignobili neque explicabili rerum spectaculo fugere coepit.
At haec non erat illa mutatio, quae in hoc vico multisque aliis eiusdem modi facta erat. Per multas hominum aetates nobilitas eum vicum pressit expressitque, raro aliam ob causam adveniens quam ut venaretur: nunc homines, nunc feras persequens, quarum causa vastas solitudines steriles atque incultas studiose servaverat. Minime. Mutatio in eo erat quod ignoti vultus hominum infimae condicionis iam apparebant, non tam quod nobilitatis vultus artificiose compositi et omnis generis cultu ornati, quibus res quoque ipsae ornari dicebantur, abesse coeperant.
Etenim his temporibus, dum viarum refector in pulvere solus laborabat, haud saepe reputans se pulverem esse et in pulverem rediturum (nam longe saepius cogitabat quam tenuis cena sibi esset et quantum amplius comesturus esset si haberet), quotiens oculos a labore tollebat atque circumspiciebat, asperum quendam hominem pedibus accedentem videbat. Huius modi homines olim in illis locis rarissimi, nunc crebro apparebant. Is, ubi propius accesserat, vir statura procerus apparebat, capillo hirsuto, aspectu paene barbaro, calceis ligneis etiam ipsi viarum refectori nimis rudibus, torvus, incultus, nigricans, multarum viarum luto atque pulvere obductus, humore palustri ex multis depressis locis madefactus, spinis foliisque ac musco ex plurimis silvarum semitis conspersus.
Talis homo Iulio mense quodam die circa meridiem, velut ex inferis excitatus, ad eum venit, dum ille sub aggere in acervo lapidum sedens tantum praesidii quaerebat quantum sub aggere adversus grandinis imbrem inveniri posset.
Advena illum aspexit, tum vicum in valle situm, molam, carceremque in rupe. His locis, quantum obscura mente poterat, perlustratis, sermone vix intellegendo sic allocutus est:
«Quid agitur, Iacobe?»
«Bene, Iacobe.»
«Da igitur dextram!»
Dextris iunctis, advena in eodem lapidum acervo consedit.
«Nullum prandium?»
«Nunc nihil nisi cena,» respondit viarum refector, fame in ipso vultu expressa.
«Ita mos est,» fremuit advena. «Nusquam prandium reperio.»
Fistulam tabaci nigrore obductam protulit, implevit, silice ferroque accendit atque tam diu fumum hausit donec ardore clare rubesceret. Tum subito fistulam ab ore removit atque aliquid, quod pollice et indice tenebat, in eam demisit; id subito exarsit et exigua fumi nube exstinctum est.
«Da igitur dextram,» inquit tum viarum refector, qui haec omnia observaverat. Iterum dextras iunxerunt.
«Hac nocte?» rogavit viarum refector.
«Hac nocte,» respondit alter, fistula iterum ori admota.
«Ubinam?»
«Hic.»
Ambo in lapidum acervo sedentes alter alterum taciti intuebantur, dum grando inter eos, velut parva militum acies infestis hastis irruens, vehementer impingebat, donec caelum supra vicum serenescere coepit.
«Ostende mihi!» inquit viator, in summum collis marginem procedens.
«Aspice,» inquit viarum refector, digito porrecto. «Hac descendes, per vicum recta ibis, fontem praeteribis—»
«Haec omnia ad Orcum!» interrupit alter, oculis late per regionem circumactis. «Ego neque vicos pertranseo neque fontes praetereo. Quid tum?»
«Ita sane. Duabus fere leucis ultra illius collis, qui vico imminet, cacumen.»
«Bene. Quo tempore opus desinis?»
«Sole occidente.»
«Expergefaciesne me antequam abis? Duas noctes sine quiete ambulavi. Postquam fistulam ad finem usque fumavero, velut infans dormiam. Num expergefacies?»
«Certe.»
Viator omnem tabacum exhausit, fistulam in sinu condidit, magnos ligneos calceos exuit, atque supinus super lapides recubuit. Confestim alto somno oppressus est.
Dum viarum refector pulverulentum opus prosequitur, grandinis nubes paulatim recedentes claras quasdam caeli lineas atque intervalla ostendebant, quibus in campis subiectis argentei lucis fulgores respondebant. At homunculus, qui iam pileum rubrum pro caeruleo gerebat, tamquam incantatus in eum qui super lapides dormiebat defixis oculis haerebat. Tam saepe eo respiciebat, ut instrumenta sua mente alio intenta tractaret et, ut cuique videri poterat, perparum operis conficeret.
Vultus aeneus, capilli barbaque nigri atque hirsuti, pileus e crassa lana rubra, vestis rudis e variis pannis domi textis et pellibus adhuc pilosis consuta, corpus validum sed inedia attenuatum, labra etiam per somnum tetrico quodam atque desperato silentio compressa, omnia haec viarum refectorem admiratione quadam cum metu perculerant. Longe ambulaverat advena: pedes eius itinere attriti dolebant, talos vero, e calceis adsidue fricatos, saucios ac cruentos habebat. In magnis calceis foliis herbisque suffarcitis tot leucas aegre confecerat; ipsius vestimenta tamquam corpus attritu perforata erant. Viarius iuxta eum se inclinavit, si forte in sinu aut alibi arma occultata deprehendere posset; frustra tamen: dormiens enim bracchia super pectus decussaverat, non minore constantia quam labra comprimebat. Urbes moenibus vallisque, stationibus militum, portis, fossis pontibusque sublaticiis munitae huic parvo viario adversus talem hominem nihil aliud quam inanis aer esse videbantur. Et ubi ab eo oculos ad horizontem circumtulit, animo suo exiguo similes alibi viros fingebat, quos nullum impedimentum retardaret et qui undique per Galliam ad destinata loca contenderent.
Dormiebat ille per grandinis impetus et serenitatis intervalla, sive sol vultum eius illuminabat sive umbra tegebat, sive glacies hebes in corpus eius cadebat sive sol ipsam glaciem in gemmas pretiosas specie quadam mutabat. Sic permansit donec sol in occidentem demitteretur et caelum rubore fulgeret. Tum viarum refector, instrumentis collectis omnibusque ad reditum in vicum paratis, eum excitavit.
«Bene!» inquit dormiens in cubitum sese erigens. «Duas fere leucas ultra collis cacumen?»
«Fere.»
«Fere. Bene!»
Viarum refector domum regressus est, pulvere vento agitato ante se procedente, moxque ad fontem pervenit, ubi inter macras vaccas ad potum adductas sese insinuavit atque etiam his, dum cum toto vico submissa voce colloquitur, aliquid in aurem insusurrare visus est. Vicani post tenuem cenam non, ut solebant, in cubilia reptaverunt, sed foras denuo egressi ibi manserunt. Mira quaedam susurrandi contagio omnium animos incesserat; alia quoque non minus mira, qua omnes circa fontem noctu congregati in unam tantum caeli partem oculos attente intendebant. Gabellius, primarius loci magistratus, anxius factus est. Solus tectum domus conscendit atque ipse eandem caeli partem spectavit; deinde ex postico fumariorum latens in vultus ad fontem congregatos, quos nox magis magisque obscurabat, despexit, nuntiumque ad aedituum, penes quem claves templi erant, misit, fortasse mox campanam ad tumultum indicandum pulsandam fore.
Nox densior facta est. Arbores quae vetus castellum circumstabant, ab aliis aedibus solitudinem eius separantes, crescente vento ita agitabantur, quasi ingenti ac tenebricosae aedi minarentur. Imber per binas ad summam aream ducentes scalarum series vehementer delabebatur, atque in magnam ianuam tamquam celer nuntius, qui domesticos excitaret, impingebat. Incerti ventorum flatus per atrium inter antiqua tela et gladios ruebant, deinde per scalas quasi lamentantes ascendebant, aulaea denique lecti, in quo novissimus Marchio dormierat, concutiebant. Ab oriente, occidente, septentrionibus, meridie per silvas quattuor homines incompti, gravibus passibus incedentes, altam herbam proculcabant ramisque fractis iter faciebant; caute progrediebantur ut in castelli area convenirent. Quattuor ibi lumina subito exorta sunt atque in diversas partes recesserunt. Rursus omnia tenebris obruta sunt.
Neque diu. Paulo post castellum lumine quodam suo insolito clarescere coepit, quasi ex se ipso perluceret. Deinde micans quaedam luminis linea post ornamenta frontis vagabatur, loca quae quasi translucebant aperiens, cancellos, arcus fenestrasque ostendens. Mox lux altius emicuit, latius diffusa est, clarior crevit. Brevi e viginti fere ingentibus fenestris flammae eruperunt, et saxei vultus quasi experrecti ex medio incendio foras spectaverunt.
Pauci qui in aedibus remanserant submissa voce murmurabant; equus instratus est, eques ascendit atque abiit. Per tenebras calcaribus actus equus sonitu et crepitu per aquas viae prosiliit; apud fontem freno retracto, spumans ante Gabellii ianuam stetit. «Opem fer, Gabelli! Opem ferte omnes!» Campana tumultum nuntians impatiens resonabat; sed praeter hunc sonum nullum auxilium afferebatur, si modo illud auxilium appellari poterat. Viarum refector cum ducentis quinquaginta amicis suis singularibus ad fontem, bracchiis complicatis, stabat et igneam columnam in caelum ascendentem intuebatur. «Quadraginta certe pedes in altitudinem erigitur,» torve dicebant; neque loco movebantur.
Eques ille, castello profectus, equo adhuc spumante cum ingenti strepitu per vicum rursus transvectus, saxosum clivum ad carcerem in rupe situm citato cursu ascendit. Ad portam praefectorum coetus ignem spectabat; paululum ab eis milites alio coetu stabant. «Auxilium, domini praefecti! Ardet castellum; multa pretiosa, si mature succurratur, ex flammis eripi possunt! Auxilium, auxilium!» Praefecti ad milites, qui ipsi in ignem oculos defixerant, respexerunt; nihil imperaverunt, sed umeris sublatis labrisque morsis responderunt: «Ardeat necesse est.»
Dum eques rursus de clivo descendit et per viam strepitu transcurrit, vicus lucernis illustrabatur. Viarum refector cum ducentis quinquaginta amicis suis, uno quasi consilio viri feminaeque, ut lumen accenderetur incitati, in domos discurrerant atque in singulis exiguis fenestris candelas collocabant. Cum omnium rerum summa inopia esset, candelae a Gabellio haud molliter mutuatae sunt. Quo cum ille cunctaretur ac dubitaret, viarum refector, olim imperio tam oboediens, significavit vehicula ad rogos instruendos optime convenire, equos autem ad stationes publicas paratos facile assari posse.
Castellum flammis suis relinquebatur. Inter ingentem incendii fragorem ac fremitum ventus fervidissimus, velut ex ipsis inferis efflatus, aedificium discerpere videbatur. Flammis nunc attollentibus nunc subsidientibus, vultus saxei cruciari videbantur. Cum magnae lapidum trabiumque moles corruerent, vultus ille saxeus cui in naso duae incisurae erant fumo obscurabatur, mox ex fumo rursus emergens, quasi vultus ipsius crudelis Marchionis, ad palum alligati, flammis circumdati atque cum incendio luctantis.
Ardebat castellum. Arbores proximae, flammis correptae, aestu exurebantur, tabescebant; remotiores autem arbores, quas quattuor illi feroces homines accenderant, novam circum aedes flagrantes fumantium arborum silvam efficiebant. Plumbum et ferrum liquefacta in marmoreo fontis alveo ebulliebant; aqua deficiebat; fastigia turrium, quae operculis ad lucernas exstinguendas similitudinem habebant, tamquam glacies aestu tabescebant atque in quattuor asperos velut puteos flammarum defluebant. In firmis parietibus ingentes rimae fissuraeque, quasi crystallorum venae, in varios ramos discurrebant; aves stupore attonitae circumvolabant, tum in ardentem fornacem delapsae peribant. Quattuor illi feroces homines, Oriente, Occidente, Septentrione, Meridie, per vias nocte opertas discedebant, ad alia loca sibi destinata contendentes, lumine eius incendii quod ipsi excitaverant iter monstrante. Vicani autem, fenestris iam omnibus illuminatis, campanam tumultus occupaverant atque legitimo eius pulsatore summoto, ipsi laetitia gestientes pulsabant.
Neque eo contenti: vicus ille, fame, incendio, campanaeque strepitu velut delirus, recordatus Gabellium vectigalibus agrorumque pensionibus exigendis praeesse, quamquam his postremis temporibus exiguam tantum vectigalium partem et nullam omnino pensionem receperat, ipsum ad colloquium evocare vehementer cupiebat. Domum eius circumsteterunt et iusserunt ut prodiret atque coram cum eis ageret. Gabellius igitur fores firmissimis repagulis obiecit seque recepit ut secum consilium caperet. Quo consilio perfecto, iterum in tectum domus post caminos suos se abdidit; iam autem constituerat, si fores effringerentur (erat enim homo parvus, e Gallia meridiana oriundus, ingenio ad ulciscendum prompto), se capite praeceps e summo tecti margine deiecturum esse, ita ut unum alterumve ex hostibus infra stantibus oppressum secum perderet.
Verisimile est Gabellium ibi noctem longissimam egisse, longinquo castello pro foco et candela utentem, pulsationibus autem ad ianuam et clangore laetantium campanarum pro musica; nec obliviscendum ante portam eius, ubi equi ad itinera mutabantur, trans viam lucernam illam mali ominis pendere, quam vicani demovere et eius loco Gabellium suspendere vehementer cupere videbantur. Acerbum profecto erat totam aestivam noctem in margine obscuri maris pendere, paratum ad eum saltum in abyssum faciendum quem Gabellius animo proposuerat. Sed cum amica aurora tandem illuxisset et exiguae vici candelae exstinguerentur, multitudo feliciter dispersa est, atque Gabellius descendit, vitam suam, saltem in praesens, retinens.
Neque tamen omnibus pari fortuna fuit. Intra centum milium passuum spatium, aliis incendiis noctem illustrantibus, magistratus alii tum aliisve noctibus minus feliciter evasere: eos sol oriens in viis quondam quietis, ubi nati educatique erant, suspensos reperit. Alii quoque vicani et oppidani erant, quibus minus quam viarum refectori sociisque eius fortuna favit: in hos enim magistratus militesque impetum prospere fecerunt atque eos vicissim suspendio necaverunt. Sed quicquid accidebat, feroces illae figurae constanter ad orientem occidentem septentriones meridiemque progrediebantur; et quicumque suspendebatur, ignes tamen ardebant. Quantam altitudinem habere deberet patibulum quod in aquam conversum incendia illa exstingueret, nemo magistratuum, quantumvis numerandi arte uteretur, umquam recte computare poterat.