Talibus ignium aestibus talibusque maris fluctibus — dum terra ipsa sub irati oceani impetu quateretur, cuius undae, nullo iam recessu, semper crescerent altiusque usque exsurgerent, stupentibus et paventibus iis qui e litore spectabant — tres anni tempestatis absumpti sunt. Totidem natalicii parvae Luciae dies aureo illo filo in tranquillum domesticae vitae textum intertexti erant.
Quam saepe noctu diuque incolae domus sonantes in angulo passus audierant, trepidantibus animis cum crebrum multitudinis pedum strepitum perciperent! Etenim sibi videbantur iam populi esse passus, qui sub vexillo rubro tumultuaretur patriamque in discrimine esse proclamaret; populi, quem longa et dira quaedam fascinatio in feras immanes convertisset.
Illustrissimi autem domini universus ordo, ubi se in Gallia parum gratum esse cognovit, adeo ut, si ex ea patria dimitteretur, simul e vita dimitteretur, ab illo tam insolito rei eventu se quam longissime subduxit. Quemadmodum rusticus ille in fabulis, qui daemonem ingenti labore evocaverat, eo viso tanto pavore correptus est ut ne percontari quidem eum auderet, sed confestim fugeret, ita illustres, qui per multos annos orationem dominicam ordine inverso recitare ausi erant, atque alia plurima potentissima carmina excogitaverant quibus hostem illum cogerent apparere, simul atque eum horrifico aspectu conspicati sunt, nobilibus pedibus in fugam se dederunt.
Splendidus ille regiae oculus, quasi in media fronte fulgens, evanuerat: alioqui totius gentis telis pro scopo futurus erat. Neque vero umquam ad videndum idoneus oculus fuerat, quippe quem iam diu tum Luciferi superbia, tum Sardanapalli luxuria, tum talpae caecitas obfuscassent. At nunc de loco suo exciderat et nusquam erat. Aula tota, ab intimis illius arcanissimi coetus penetralibus ad ultimos usque aditus, quibus gratia, ambitio fraudesque dominabantur, uno impetu dissipata erat. Regium quoque imperium corruerat: rex, cum in regia obsessus esset, tum, ut novissimi nuntii ferebant, ab imperio «suspensus» erat.
Advenit mensis Augustus anni millesimi septingentesimi nonagesimi secundi; iam tum illustrissimi domini longe lateque dissipati erant.
Eorum, qui Londinium confugerant, commune perfugium atque celeberrimus conventus locus erat argentaria Tellsoniorum. Mortuorum manes ea loca frequentare creduntur in quibus olim viventes versabantur; ita nobiles, ne uno quidem aureo nummo relicto, locum assidue obsidebant ubi pecuniam suam antea deposuerant. Praeterea eo certissimi de rebus Gallicis nuntii celerrime perferebantur. Tellsonii quoque liberali animo erant, atque veteribus clientibus ex pristina fortuna delapsis opem haud exiguam ferebant. De illis autem nobilibus qui tempestatem impendentem mature providissent et, spoliationem publicam vel bonorum proscriptionem metuentes, pecuniam prudenter in eam argentariam transmisissent, egentiores eiusdem ordinis homines ibi semper certiores fieri poterant. Adde quod quisquis recens e Gallia advenerat, velut ex recepta consuetudine, ad Tellsonios se nuntiosque suos deferebat. Hac rerum varietate argentaria illa quasi forum maximum omnium Gallicarum famarum effecta erat; quod tam vulgo notum erat, tam multi de rebus novissimis quaerebant, ut Tellsonii interdum paucis verbis recentissimos nuntios exscriberent atque in argentariae fenestris publicarent, quos viatores trans portam templi properantes legerent.
Quodam die post meridiem, aere calido atque nebuloso, Lorrius ad solitam mensam sedebat; Carolus Darnaeus, mensae innixus, voce submissa cum eo colloquebatur. Angustum illud conclave, olim paenitentiae quodam loco simile, ubi cum argentariae curatoribus colloquia haberentur, iam mercatus nuntiorum factum multitudine redundabat. Minus dimidia hora supererat antequam negotia clauderentur.
«At, quamquam omnium mortalium natu minimus es», inquit Carolus Darnaeus, verbis haesitans, «tamen monendum te existimo...»
«Intellego. Me nimis senem esse?» respondit Lorrius.
«Caeli incerta temperies, longum iter, incertae itineris rationes, tota civitas turbata, urbs denique in qua fortasse tibi ipsi non tutum erit.»
«Mi Carole», respondit Lorrius hilari fiducia, «aliquot causas attulisti cur eundum mihi sit, non cur domi manendum. Satis mihi tutum erit. Nemo senem fere octoginta annorum interpellare curabit, cum tot alii reperiantur quos satius sit inquietare. Quod urbem turbatam dicis, nisi tumultuaretur, nihil esset causae cur aliquis ex nostra hac domo ad illam Parisiensem mitteretur, qui et urbem et negotia pridem nosset et Tellsoniis plane probatus esset. Quod vero itinera incerta, viam longam, hiemem asperam commemorasti, quis tandem post tot annos Tellsoniorum causa levia quaedam incommoda ferre debebit, si ego non debeo?»
«Utinam ipse proficiscerer», inquit Carolus Darnaeus, inquietiore animo, velut secum loqueretur.
«Ain vero!» exclamat Lorrius. «Tu mihi es idoneus ad consilia danda atque aliorum itinera reprehendenda! Tu proficisci cupis? Tu qui in Gallia natus es? O sapientem monitorem!»
«Mi Lorri, eo ipso quod in Gallia natus sum, illa cogitatio — quam certe hic aperire nolueram — saepe in mentem venit. Qui enim miserrimae plebi aliqua misericordia motus fuerit, qui aliquid suorum bonorum ipsi cesserit», hic ad pristinum illum cogitandi modum rediit, «vix potest non sperare se auditum iri, atque aliquid auctoritatis habiturum, qua homines ad modum et temperantiam revocet. Heri dum, te nobis digresso, cum Lucia loquebar...»
«Dum cum Lucia loquebaris», repetivit Lorrius. «Ita est. Miror te non pudeat Luciae nomen proferre! Te his temporibus Galliam petere velle!»
«Verumtamen non proficiscor», respondit Carolus subridens. «Illud potius ad rem pertinet, quod tu profecturus te esse dicis.»
«Profecturus plane sum. Nam, mi Carole», Lorrius in argentariae penetralia oculos coniecit vocemque depressit, «ne fingere quidem potes quanta difficultate negotia nostra illic gerantur, quantumque periculum libris tabulisque nostris immineat. Deus immortalis scit quam multis hominibus gravissima damna inde oriri possint, si aliqua instrumenta nostra rapiantur aut deleantur. Id autem quovis momento fieri potest; quis enim certo affirmet Lutetiam non hodie incendio conflagraturam, cras diripiendam esse? Itaque necesse est prudenti delectu ea documenta quae servanda sunt quam primum seligere, deinde aut humo obruere aut alio modo extra periculum removere. Hoc sine ullo temporis dispendio vix alius quisquam praeter me efficere possit. Ego vero, cum Tellsonii ipsi id sciant atque a me flagitent — quorum pane iam sexaginta annos vixi — tergiverser, quod artus mihi paulo rigidiores facti sint? Quin ego prae sex senibus istis qui hic sedent puer sum!»
«Quantopere admiror, mi Lorri, fortitudinem istius animi tui tam iuvenilis!»
«Nugae, nugae! Quin etiam, mi Carole», inquit Lorrius, iterum ad interiora aedium respiciens, «hoc tibi memoria tenendum est: res quaslibet nunc e Lutetia efferre paene impossibile est. Ipsa hodie nonnullae tabulae resque pretiosae ad nos pervenerunt (summa fide tibi haec dico; in negotiis ne tecum quidem talia susurrare mos est), quas homines omnium minime exspectandi attulerant; singuli, velut capite uno tantum capillo pendente, trans stationes excubiarum vix evaserant. Alio tempore fasciculi nostri huc illuc sine difficultate ferrentur, ut in hac vetere Anglia negotia geruntur; nunc omnia intercluduntur.»
«Hac igitur ipsa nocte proficisceris?»
«Hac ipsa nocte. Res enim eo angustiarum pervenit ut mora amplius fieri non possit.»
«Nemo te comitabitur?»
«Multos mihi comites proposuerunt; ego tamen nullum eorum accipere volo. Ieremiam mecum ducere constitui. Is multis iam noctibus diei dominici custos corporis mei fuit, et eius consuetudini adsuevi. Nemo suspicabitur Ieremiam aliud esse quam canem Anglicum pugnacem, neque aliud consilium habere quam in eum qui dominum suum tetigerit impetum facere.»
«Iterum fateor me animi tui tam fortis tamque iuvenilis admiratione teneri.»
«Iterum dico nugas agi. Postquam hoc munusculum exsecutus ero, fortasse Tellsoniorum consilium sequar et, negotiis abdicatis, quietam vitam agam. Tum demum satis erit temporis ad cogitandum de senectute.»
Haec colloquia ad solitam Lorrii mensam habebantur, dum nobiles exules uno alterove passu ab ea distantes confertissime discurrebant, atque inter se iactabant quam atrocem vindictam de scelesta plebe mox sumpturi essent. Nobilibus in exilio fortuna deiectis, itemque multis Britannis qui sententias a maioribus acceptas tamquam solas rectas tuerentur, nimis usitatum erat de terribili illa rerum conversione disserere quasi sola esset messis sub caelo umquam sata nulla sementis facta: quasi nihil umquam factum esset, nihil omissum, unde ista nasceretur; quasi qui miserorum Galliae hominum multitudinem et opes ad salutem omnium destinatas ad dominationis libidinem conversas contemplati essent, iam multis annis ante imminens exitium non perspexissent neque aperte praedixissent. Talem verborum arrogantiam atque inania consilia, quibus nobiles rem publicam ad pristinum illum statum restituere somniabant, quamquam res illa, se ipsa consumpta, caelum terramque secum paene contriverat, vix quisquam sanae mentis rerumque vere gnarus sine aliqua recusatione ferre poterat. Haec autem vaniloquentia, circum aures Caroli Darnaei velut insolitus sanguinis tumultus in ipso capite strepens, una cum tacita quadam animi sollicitudine, eum iam pridem inquietum fecerat atque etiam tum inquietum tenebat.
Inter disputantes Striverius aderat, vir apud tribunal regium causas agens, ad summos iam magistratus per honorum gradus contendens ideoque lingua maxime tum liber. Is nobilibus exposuit quam commode plebs pulvere tormentario in sublime displodi posset, quomodo omnis eius stirps e terris exscinderetur, et quemadmodum sine tali multitudine homines vivere possent; multa quoque alia non minus perspicua consilia afferebat, eius fere generis ac si quis aquilas omnes e mundo tollere vellet sale in caudas aspergendo. Haec Carolus singulari fastidio audiebat; inter exeundum, ne plura audiret, et manendum, ut contra loqueretur, dubitabat, cum res quae futura erant ad certam formam se paulatim componerent.
Tum unus e ministris argentariae ad Lorrium accessit, epistulam sordidam nondum apertam ante eum deposuit atque quaesivit num aliquid comperisset de homine cui inscripta esset. Tam prope Carolum epistula posita est, ut inscriptionem conspiceret; eo etiam celerius perspexit quod ibi verum ipsius nomen scriptum erat. Ita inscriptum fuit:
«URGENTISSIMUM. DOMINO QUI OLIM MARCHIO DE SANCTO EVRÉMONDIO IN GALLIA FUIT. CURAE ARGENTARIORUM TELLSONIORUM SOCIORUMQUE, LONDINII IN ANGLIA, COMMENDATUM.»
Ipso nuptiarum mane medicus Manettus unum hoc a Carolo Darnaeo vehementer atque diserte petiverat: ne illius nominis arcanum ulli mortalium indicaretur, nisi ipse medicus quandoque fidem datam remitteret. Solis duobus hoc nomen notum erat; ne uxori quidem quicquam tale in suspicione venerat, nedum Lorrio.
«Nondum», respondit Lorrius ministro; «omnes, ut opinor, qui hic adsunt interrogavi; nemo tamen scit ubi ille vir reperiatur.»
Iam aderat hora qua argentaria clauderetur; maior sermocinantium turba praeter Lorrii mensam defluebat. Epistulam ille ostendebat ut exquireret cui tradi posset; eam alius exulum perlegit, tum alter, tum tertius, omnes irati atque in vindictam intenti; hic, ille, alius, Gallice vel Anglice convicia in Marchionem nusquam repertum coniecerunt.
«Nepos, credo, Marchionis illius politissimi qui interfectus est», inquit unus, «certe degener successor. Gaudeo me numquam hominem novisse.»
«Ignavus quidam, qui stationem suam deseruit», inquit alter; hic tamen ipse ante aliquot annos stramento coopertus, pedibus in altum conversis ac paene suffocatus, e Lutetia eiectus erat.
«Novis opinionibus infectus», inquit tertius, qui praeteriens per perspicillum inscriptionem legebat; «novissimo Marchioni adversatus est, praedia sibi hereditate delata reliquit, truculentae turbae concessit. Spero fore ut ab iis mercedem sibi debitam referat.»
«Quid ais?» vociferatus est Striverius. «Vere ita fecit? Talis est homo? Ostendite mihi sceleratissimum nomen! Malum illi!»
Carolus, qui iam se continere non poterat, Striverium umero leviter tetigit atque inquit:
«Hominem illum novi.»
«Tune, per Iovem?» respondit Striverius. «Id mihi sane dolet.»
«Cur?»
«Cur, mi Darnaee? Audistin quae ille fecerit? Noli his temporibus rogitare cur.»
«Immo vero rogo, cur?»
«Tum iterum tibi dico, mi Darnaee, dolere me. Doleo etiam te tam absurdam quaestionem proponere. Ecce hominem qui, pestilentissimis atque impiissimis doctrinae daemonum erroribus imbutus, bona sua foedissimae hominum colluvioni permisit, quae passim homines caedit; meque rogas cur doleam quod talis homo ab eo cognoscatur qui iuventutem instituit! Sed respondebo. Doleo, quod huiusmodi nebuloni contagionem quandam inesse arbitror. Haec causa est.»
Arcanum memoria retinens, Carolus aegerrime se repressit et dixit: «Fortasse virum non recte intellegis.»
«Ego vero scio qua ratione te in angustias coniciam, mi Darnaee», inquit Striverius, qui ferocia ostentationeque gaudebat, «atque hoc ipsum faciam. Si is vir ingenuus est, ego certe eum non intellego. Haec ei meo nomine, additis meis officiis, renuntiare potes. Illud quoque ei dicas me mirari, postquam bona dignitatemque suam carnificinae illi multitudini tradiderit, cur ipse eius dux non sit. Sed minime vero, domini!» Hic circumspiciens digitis increpuit. «Aliquid ego de hominum natura novi; vobis affirmo numquam reperietis talem virum qui saluti suae tam praeclarorum clientium clementiam committat. Minime: simul atque res ad pugnam veniet, pedes in fugam quam primum conferet et clam elabetur.»
His dictis, digitis iterum increpitis, Striverius umeris turbam disiecit viamque sibi patefecit et in vicum Fletensem evasit, circumstantibus fere omnibus plausum tribuentibus. Tum, cum ceteri ab argentaria discederent, Lorrius et Carolus Darnaeus soli ad mensam remanserunt.
«Visne», inquit Lorrius, «epistulam in tuam curam accipere? Nosti ubi tradenda sit?»
«Novi.»
«Visne etiam explicare nos putare eos qui epistulam miserint speravisse fore ut quo eam mittere oporteret sciremus; ipsam autem iam aliquamdiu apud nos iacuisse?»
«Libenter. Tune hinc Lutetiam proficisceris?»
«Hinc, hora octava.»
«Revertar ut ante profectionem tibi valedicam.»
Ipse sibi, Striverio ceterisque fere omnibus hominibus infensus, Carolus quam celerrime in tranquillam regionem, quam Templum vocant, contendit, epistulam aperuit legitque. Haec erant quae continebat:
«EX CARCERE ABBATIAE, LUTETIAE.
«Die XXI mensis Iunii, anno MDCCXCII.
«DOMINO OLIM MARCHIONI.
«Postquam diu a vicanis in maximo vitae discrimine versatus sum, summa vi indignissimisque contumeliis correptus, longissimo itinere pedibus Lutetiam ductus sum. In via multa gravia passus sum. Nec tamen hoc solum; domus mea deleta est, usque ad ipsa fundamenta diruta.
«Crimen, domine olim Marchio, propter quod in carcere teneor, propter quod in iudicium vocabor atque, nisi liberalissimo auxilio tuo subvenias, capite damnabor, hoc esse dicunt: me maiestatem populi prodidisse, quoniam pro homine e patria profugo contra populum egerim. Frustra profiteor me, secundum mandata tua, pro ipsis hominibus, non contra eos egisse. Frustra profiteor me, priusquam profugorum bona publice occuparentur, vectigalia, quae incolae solvere iam desierant, remisisse; nullas agrorum pensiones exegisse; neminem in ius vocasse. Nihil aliud respondent nisi me pro profugo egisse; et ubi sit ille profugus.
«Heu! Clementissime domine olim Marchio, ubi est profugus ille? Etiam per somnum clamo: ubi est? Caelum ipsum interrogo: nonne ille veniet ut me liberet? Responsum nullum. Heu, domine olim Marchio, hanc miseram vocem trans mare emitto, sperans fore ut forte per magnam Tellsoniorum argentariam, Lutetiae notissimam, ad aures tuas perveniat!
«Per caelum, per iustitiam, per liberalitatem, per honorem generosi nominis tui te obsecro, domine olim Marchio, ut mihi opem feras et me e vinculis eripias. Hoc unum delictum meum est, quod tibi fidelis fui. O domine olim Marchio, oro ut tu quoque mihi fidem praestes!
«Ex hoc teterrimo carcere, ubi singulis horis exitio propius admoveor, tibi, domine olim Marchio, miserrimae maestissimaeque servitutis meae testimonium mitto.
«Tuus afflictissimus
«GABELLIUS.»
Haec epistula occultam iam pridem Caroli mentis sollicitudinem vehementer excitavit. Periculum veteris famuli atque optimi, cui nullum aliud crimen erat quam fides ipsi eiusque familiae servata, tam graviter conscientiam eius urgebat, ut, dum per templi ambulationes incertus quid ageret commearet, paene vultum a praetereuntibus averteret atque absconderet.
Probe noverat se in eo quod egerat non omnia officio suo convenienter perfecisse: perhorruerat quidem novissimum illud scelus, quo veteris familiae facinora infamiaque cumulata erant; patruum suspectum habuerat, cui iure irascebatur; ab omni illa vetere domus potentia, iam ad ruinam vergente, quam ipse sustinere exspectabatur, conscientia abhorrebat. Nihilo minus recte non omnia peregerat. Optime etiam sciebat se, quamquam iam pridem in animo bonis dignitatibusque renuntiare statuisset, amore tamen Luciae impulsuque eius nimis festinasse, neque renuntiationem ad finem perduxisse. Omnia certo consilio ordinare et ipse ad finem usque administrare debuerat; id sibi in animo fuisse noverat, sed re vera numquam perfecerat.
Domesticae vitae in Anglia, quam ipse sibi delegerat, felicitas, necessitas cotidie laborandi, tam celeres temporum mutationes atque perturbationes, ut huius hebdomadis eventus superioris hebdomadis consilia nondum adulta delerent, insequentis autem omnia iterum converterent: harum rerum vi se cessisse noverat, non quidem sine sollicitudine, sed tamen nullo adsiduo atque in dies crescente conatu res corrigendi. Noverat se occasionem operandi aliquamdiu exspectasse; verum res interim ita mutatas tumultuatasque esse, ut opportunitas iam praeterisset, nobiles omnibus viis atque semitis e Gallia fugerent, bona eorum publice occuparentur ac delerentur, nomina ipsa abolerentur. Haec omnia non minus ipsi quam novis quibuslibet Galliae magistratibus, qui eum inde accusare possent, manifesta erant.
Attamen nullum umquam hominem oppresserat, nullum in vincula coniecerat. Tantum aberat ut debita sua acerbe exegisset, ut ea sua sponte remitteret, atque in orbem, ubi nulla favorum commendatione adiuvaretur, se abiecisset, locum sibi privatum industria comparavisset et panem proprio labore meruisset. Gabellius autem praediis iam exhaustis atque debitis implicitis praefuerat, mandatis ipsius scriptis obstrictus ut incolis parceret, ut ex iis quae superessent quam plurimum eis tribueret: lignum hieme quantum creditores graves concederent, fructus aestate quantum ex eorundem manibus eripi posset. Has res Gabellius certe pro sua salute apud iudices commemoraverat atque argumentis confirmaverat, ut iam aliqua eius rei notitia exstare necesse esset.
Haec cogitatio vehementem illam voluntatem, quae iam apud Carolum oriri coeperat, confirmabat: Lutetiam proficiscendum esse.
Ita vero. Quemadmodum nauta ille in antiqua fabula ventis aestibusque in vim scopuli magnetis adductus erat, unde scopulus ipse eum ad se trahebat, ita nunc Carolus pergere cogebatur. Quicquid in animo eius oriebatur, idem quasi fluctibus abreptum eum celerius, firmius, certius ad tam terribilem vim qua trahebatur impellebat. Tacita eius sollicitudo haec fuerat: pessima proposita pessimis instrumentis in patria sua infelicissima perfici, se autem, qui se melioris animi quam illos homines esse non ignoraret, eo abesse, neque aliquid conari quo caedes coercerentur et humanitatis misericordiaeque iura defenderentur. Hac sollicitudine partim repressa partim eum accusante, ad se cum forti illo sene comparandum deductus erat, cui tantum officii studium inesset. Haec sibi parum honesta comparatio statim consecuta est nobilitatis contumelia, qua graviter laesus erat, tum Striverii convicia, quae veterum quarundam causarum gratia duriora multoque acerbius ferenda erant. Postremo accesserat Gabellii epistula: precatio vincti innocentis, mortis periculum subeuntis, qui ipsius iustitiam, honorem, famam imploraret.
Iam statuerat. Lutetiam eundum erat.
Ita: scopulus magnes eum trahebat; navigandum usque eo erat, donec in eum incurreret. Nullum tamen scopulum se nosse putabat, vix ullum periculum cernebat. Quod iam fecerat, quamquam imperfectum reliquerat, sibi ita ob oculos ponebat, ut speraret, si in Galliam venisset et consilii sui rationem aperuisset, magnam sibi gratiam habitum iri. Tum illud splendidum bene faciendi simulacrum ante oculos obversabatur, quod tot hominibus bonis specie spei laetae quasi fallax in desertis vapor apparet; atque sibi fingebat aliquam se auctoritatem consecuturum, qua hanc iam tam effrenate furiosam rerum conversionem in meliorem viam revocaret.
Dum ita constituto animo huc illuc commeat, reputavit neque Luciam neque patrem eius quicquam de itinere cognoscere debere priusquam ipse profectus esset. Lucia, quoad fieri posset, dolore discessus liberanda erat; medico autem, qui cogitationes ad veteres illas periculosas recordationes revocare semper recusabat, factum potius nuntiandum, quam incertum propositum inter spem et metum suspendendum. Quantum ad imperfectas res suas pertineret, ne hoc quidem apud se discutiebat, quam multum inde ortum esset quod, ne memoriam priorum in Gallia malorum in animo soceri excitaret, numquam de illis negotiis libere atque plene disserere audisset. Haec tamen res quoque in consiliis eius momenti aliquid habuerat.
Multa agitans, huc illuc ambulavit donec tempus esset ad Tellsonios revertendi atque Lorrio valedicendi. Simul ac Lutetiam pervenisset, ad illum veterem amicum accessurus erat; nunc vero nihil de suo consilio palam facere volebat.
Ad argentariae ostium raeda equis ad iter mutandis instructa parata stabat; Ieremias caligis indutus, cetero apparatu ad profectionem instructus exspectabat.
«Epistulam illam tradidi», inquit Carolus Darnaeus ad Lorrium. «Nolui te responsionem scriptam ferre, sed fortasse verba quaedam mandata referre voles.»
«Libenter, et sane quam promptissime», respondit Lorrius, «dummodo nullum inde periculum oriatur.»
«Nullum omnino; quamquam homini in carcere Abbatiae detento nuntius ferendus est.»
«Quo nomine vocatur?» quaesivit Lorrius, pugillares apertos manu tenens.
«Gabellius.»
«Gabellius. Quid igitur misero Gabellio in carcere dicendum est?»
«Hoc unum: epistulam acceptam esse, atque eum venturum.»
«Num tempus certum significandum est?»
«Cras nocte iter suscipiet.»
«Num ullius hominis nomen commemorandum?»
«Nullum.»
Lorrium plures vestes paenulasque induentem adiuvit; deinde ambo e calidis argentariae aedibus in nebulosum vici Fletensis aerem exierunt. «Luciae et parvae Luciae meum amorem renuntia», inquit Lorrius valedicens, «atque utramque, dum rediero, quam diligentissime custodi.» Carolus Darnaeus, dum raeda discedebat, capite leviter moto subrisit, sed vultu dubitationem prae se ferebat.
Eadem nocte — quartus decimus erat Augusti dies — ad multam usque noctem vigilavit atque duas epistulas summo animi ardore conscripsit. Alteram Luciae destinavit, qua gravissimam itineris Lutetiam suscipiendi necessitatem aperiebat, pluribus argumentis ostendens cur sibi certo persuaderet nullum ibi vitae suae periculum futurum. Alteram medico scripsit, Luciam dilectamque filiolam eius curae committens, deque eadem re firmissimis asseverationibus disserens. Utrique pollicitus est se, simul atque pervenisset, litteras missurum quibus incolumitatem suam confirmaret.
Gravis ille dies fuit, quo inter suos versabatur, qui tum primum consilium quoddam e communi coniugum vita apud se solum retinebat. Difficile erat pium illud mendacium servare, de quo sui ne minimam quidem suspicionem habebant. Sed cum uxorem suam tam felicem ac negotiosam amanter intueretur, eo magis statuit nihil de imminenti discessu ei indicare. Iam paene impellendus fuerat ut omnia profiteretur, adeo insolitum erat quicquam sine placido eius auxilio facere; nihilominus consilium tenuit, et dies cito praeteriit. Primo vespere Luciam et filiolam, quae ipsi haud multo minus cara erat quam mater, amplexus est, simulans se paulo post rediturum; nam negotium sibi commenticium praetenderat atque sarcinulam vestium iam occultaverat. Ita in vias gravi nebula oppressas egressus est, animo multo graviore.
Iam illa vis, quae cerni non poterat, celeriter eum ad se rapiebat; venti omnes aestusque uno impetu vehementer eodem ferebantur. Duas epistulas fideli ianitori tradidit, qui eas semihora ante mediam noctem, neque maturius, reddere iussus est. Tum equum conscendit, Dovoriam petiturus, iterque instituit.
«Per caelum, per iustitiam, per liberalitatem, per honorem generosi nominis tui!» His miseri captivi precibus animum iam deficientem confirmabat, dum omnia quae in terris carissima habebat post tergum relinquebat atque ad scopulum magnetem undis ferebatur.