Procer quidam, eorum unus qui summa apud aulam regiam auctoritate pollebant, quattuordecimo quoque die magnam salutantium frequentiam in amplissimis suis Parisiensibus aedibus habere solebat. Tum in interiore conclavi sedebat, in ipso velut adyto adytorum, quod multitudini cultorum per exteriores aulas exspectanti sanctissimum sanctorum videbatur. Procer poculum e socolata sumpturus erat.
Multa quidem ille facili negotio deglutire poterat; quin etiam a nonnullis morosioribus dicebatur Galliam ipsam mira celeritate devorare. At socolata, quam mane bibere solebat, ne ad ipsam quidem eius gulam pervenire poterat, nisi quattuor viri robusti, praeter cocum, operam contulissent.
Ita prorsus erat. Quattuor viris opus erat, qui omnes vestibus pretiosissimis atque insignibus fulgebant, quorum princeps, pro more illo nobili ac vere pudico quem Procer ipse instituerat, vivere nequire videbatur nisi duo saltem horologia aurea in sinu gestaret: hi quattuor beatam illam socolatam ad beatissima domini labra perducebant.
Unus ex famulis vas, quo socolata continebatur, in conspectum sacratissimum inferebat; alter instrumento ad id facto potionem agitabat atque in spumam redigebat; tertius mappam singulari honore dignatam porrigebat; quartus, idem ille duobus horologiis aureis ornatus, socolatam in poculum infundebat. Vix fieri poterat ut Procer uno ex his ministris destitutus dignitatem suam sub caelis admirantibus tueretur.
Quam gravis vero macula insignibus eius gentiliciis inflicta esset, si tres tantum ministri potioni servissent! Si duo tantum ministravissent, procul dubio animam efflavisset.
Procer superiore nocte ad cenulam quandam profectus erat, in qua Comoedia atque Opera Magnifica iucundissime partes suas egerant. Plerisque autem noctibus ad huiusmodi cenulas, inter blandissima sodalicia, ibat. Tanta erat eius urbanitas, tanta ad quamlibet illecebram animi facilitas, ut Comoedia atque Opera Magnifica de molestis illis rebus publicis ac secretis imperii consiliis apud eum multo plus valerent quam universae Galliae necessitates.
O fortunatam Galliam, cui tanta felicitas obtigerat! Nec minus beatas semper fuisse gentes quascumque tali beneficio fruerentur quis dubitaret? Sic profecto Anglia floruerat, exempli gratia, sub illo laeto Stuarto, cuius desiderium adhuc gerebatur, qui eam pretio accepto vendiderat.
De rebus publicis universis unam habebat Procer sententiam, eaque vere generosam: ut sua quaeque sponte procederent. De singulis vero negotiis alteram sententiam aeque generosam habebat: ut omnia ad ipsius arbitrium agerentur, ad ipsius potentiam augendam opesque cumulandas. De voluptatibus suis, sive universis sive singulis, tertium eiusdem generositatis praeceptum erat: mundum earum causa conditum esse.
Cuius decreti sacrosancta sententia, uno tantum pronomine ex antiqua sententia immutato, ita sonabat: «Mea est terra et plenitudo eius, ait Procer.»
Tandem tamen Procer animadvertit certas quasdam molestias, vulgo pecuniarias appellatas, sensim tam in res privatas quam in publicas irrepsisse. Quare in utrisque negotiis, necessitate compulsus, cum publicano quodam locuplete societatem inierat. In publicis quidem rationibus, quoniam nihil ipse explicare poterat, vectigalia ei locanda erant qui explicare sciret; in privatis autem, quoniam publicani divitiis abundabant, ipse vero, post tot maiorum generationes luxui atque sumptibus deditas, in egestatem paulatim labebatur.
Itaque sororem e monasterio feminarum, dum tempus adhuc erat quo imminens velum repelleretur—vestem profecto omnium quas induere posset vilissimam—eduxerat, eamque publicano ditissimo, sed ignobili genere nato, tamquam praemium in matrimonium dederat.
Hic igitur publicanus, baculum gestans cui aureum pomum in summo adfixum erat, inter salutatores in exterioribus conclavibus aderat. Omnes ante eum sese humillime prosternere solebant, praeter eos qui illustriore, id est Proceris, sanguine nati erant: hi, ne ipsius quidem publicani uxore excepta, summa eum superbia atque contemptu despiciebant.
Magnificus sane vir erat publicanus. Triginta equi in stabulis stabant; viginti quattuor famuli in atriis sedebant; sex feminae uxori eius assidue ministrabant. Vir qui nihil aliud agere prae se ferebat nisi rapere atque ubicumque posset praedari, quidquid de probitate nuptiarum eius iudicandum esset, unus saltem ex omnibus qui eo die Proceris aedes frequentabant veram quandam rerum substantiam exhibebat.
Nam conclavia illa, quamvis visu pulcherrima et omni genere ornamentorum instructa, quae ingenium atque ars illius aetatis excogitare poterant, recte examinata nihil sane firmi nihil solidi habebant. Si quis illa cum aliis hominibus comparavisset, qui non longe aberant, miseris scilicet illis quasi larvis pannis et nocturnis capitum tegminibus amictis—quos una cum aula ista turres aedis Nostrae Dominae, in medio fere utrorumque positae, conspicere poterant—res profecto intolerabilis atque animum crucians apparuisset: si modo quisquam apud Procerem de eiusmodi re curam suscipere potuisset.
Milites summos honores gerentes, belli disciplinam prorsus ignorantes; classium praefecti, qui ne navium quidem ullam notitiam haberent; administri civiles, nullius negotii periti; sacerdotes impudentes, quos nemo mortalium rebus saecularibus deditiores reperisset, oculis libidinosis, linguis solutis, moribus lingua etiam solutioribus: omnes muneribus quibus fungebantur ineptissimi, omnes impudentissime mentientes dum ea munera sibi convenire affirmabant; sed omnes aut genere aut aliqua necessitudine, propiore sive remotiore, cum Proceris ordine coniuncti, atque idcirco omnibus officiis publicis, unde aliquid lucri capi posset, invecti. Tales ibi non singuli, sed viceni atque iterum viceni numerari poterant.
Ne ii quidem deerant qui neque Proceri neque rei publicae proprie adhaerebant, sed a rebus veris atque ab omni recta vitae via, qua ad honestum aliquem finem perveniretur, aeque alieni erant. Medici, qui ex delicatis remediis ad morbos commenticios, qui numquam exstiterant, ingentes opes congesserant, aegrotis suis aulicis in Proceris vestibulis arridebant.
Homines novarum rerum consilia iactantes, qui ad omnes levissimas rei publicae molestias remedia repperisse sibi videbantur, praeter unum illud, quo unum aliquod verum vitium serio labore radicitus exstirparetur, cuiusvis aures, quas occupare poterant, inanissimo verborum strepitu complebant.
Philosophi qui numen divinum negabant, qui verbis orbem terrarum refingebant atque e chartis turriculas Babylonias exstruebant quibus caelum ascenderent, cum chemicis non minus incredulis, qui metalla transmutare sperabant, sermones conferebant, in illo admirabili coetu quem Procer congregaverat.
Viri elegantissimi atque summis artibus exculti, quorum cultus exquisitus eo potissimum tempore—nec posterioribus temporibus minus—ex eo agnoscebatur quod nihil eorum quae natura humana curare solet dignum cura putabant, tanta lassitudine afficiebantur ut perfectissima exempla generis sui esse viderentur.
Tales in splendida Parisiensium societate domos reliquerant hi praeclari homines, ut exploratores inter Proceris cultores, qui dimidiam fere urbanissimi conventus partem efficiebant, vix unam uxorem reperissent in illo angelorum circulo quae habitu aut moribus matrem se esse fateretur.
Neque enim apud elegantes illos nomen matris ullam vim habebat, praeter ipsum actum molestam aliquam creaturam in lucem edendi; quod quidem parum ad veram matris dignitatem pertinet. Mulieres agrestes infantes suos, qui nihil ad modum cultumve pertinebant, prope corpus tenebant ac nutriebant; at aviae venustissimae, quamvis sexagenariae, tamquam viginti annos natae vestiebantur atque cenitabant.
Lepra illa vitae fictae omnes ferme Proceris cultores deformaverat. In ultimo tamen conclavi sex homines erant qui iam aliquot annos levi quadam suspicione angebantur, res humanas universas non tam recte procedere quam vulgo crederetur.
Horum tres, rebus publicis se consuluros rati, se ad sectam quandam portentosae superstitionis adiunxerant, cui Convulsionariorum nomen erat. Iam secum deliberabant num ilico spumas ore funderent, furerent, rugirent, artubusque rigidis repente velut exanimes conciderent; hac nimirum ratione posteritati tam perspicuum itineris signum erecturi ut inde Procer facile cognosceret qua in posterum via incedendum esset.
Praeter hos quasi Derviscos alii tres in aliam sectam praecipites concesserant. Hi de «Centro Veritatis» portentosa quadam loquendi ratione disputabant, et hominem e centro illo excidisse affirmabant—quod probare sane haud difficile erat—sed intra circumferentiam adhuc manere. Ne vero etiam e circumferentia evolaret, ieiunio et spectrorum apparitionibus continendum, atque etiam in centrum ipsum retrudendum censebant.
Itaque inter hos creberrimi cum spiritibus sermones habebantur; unde quantum utilitatis in rem humanam redundaverit nemo umquam deprehendere potuit.
Unum tamen erat quo omnes in amplissimis Proceris aedibus tuto gloriari possent: egregie vestiti erant. Si quis diem extremi iudicii inter dies sollemnes numerandum esse constituisset, quibus exquisitissimo ornatu adesse oporteret, nemo ibi reperiretur qui non in omne aevum ad eam sollemnitatem probe esset comparatus. Crines tot modis crispati, pulvere conspersi, in sublime erecti; facies tam delicate pigmentis custoditae atque instauratae; gladii tam pulchre ornati; odores tam suaves naribus oblati: his profecto rebus effici poterat ut mundus in aeternum cursu suo pergeret.
Elegantissimi illi viri aurea quaedam ornamenta ex vestibus pendula gerebant, quae, quoties membra languide movebant, leniter tinniebant. Vincula illa aurea quasi campanulae pretiosissimae sonabant; earum sonus, una cum sericarum vestium, panni auro intexti linique tenuissimi susurru, levem quendam aeris motum excitabat, qui velut aura etiam longe ad vicum Sancti Antonii eiusque famem omnia devorantem perveniret.
Vestitus enim erat unum illud incantamentum numquam fallens, quo omnia suo loco retinerentur. Omnes ad saltationem personatam ornati erant, quae nullo umquam tempore finienda videretur.
Ab aedibus Tuileriensibus, per Procerem totamque aulam, per senatus conventus, tribunalia iudicum atque omnem civium ordinem—praeter pannosas illas larvas—saltatio personata ad ipsum carnificem publicum descendebat. Is quoque, ut incantatio vim haberet, munere fungi cogebatur «crinibus crispatis pulvereque aspersis, tunica auro praetexta, calceis levibus, tibialibus ex serico candido indutus». Ad patibulum et rotam supplicii—securis enim raro adhibebatur—sic ornatus aderat carnifex ille quem, more apud eiusdem artificii viros quasi episcopali, «Dominum Parisiensem» appellabant, sicut alter «Dominus Aurelianensis» dicebatur, et ceteri a suis quisque urbibus nominabantur.
Quis autem ex omnibus qui anno post Christum natum millesimo septingentesimo octogesimo ad Proceris salutationem convenerant dubitare potuisset quin res publica, quae in carnifice tam exquisite crispato, pulvere consperto, auro ornato, calceis nitentibus tibialibusque sericis candidis munito fundata esset, etiam sideribus ipsis diuturnior futura esset?
Procer igitur, postquam quattuor illos famulos ministerio liberavit atque socolatam hausit, fores sanctissimi illius sacrarii aperiri iussit, et foras processit. Tum vero quantum obsequium! Quanta corporis ad terram inclinatio, quanta blanditia, quanta servitus, quam abiecta humilitas! Nihil prorsus humiliationis, sive corporis sive animi, caelesti numini reservabatur; quae fortasse causa inter ceteras fuit cur cultores illi Proceris caelestibus rebus omnino non vacarent.
Huic promissionem, illi risum largiens, in huius felicissimi servi aurem pauca susurrans, illi manu leniter innuens, Procer per omnes aulas amabili quodam habitu processit, usque ad longinquissimam regionem illius Veritatis Circumferentiae. Inde conversus eadem via rediit; tandem ab illis quattuor ministris, qui socolatae genii tutelares esse videbantur, in sacrarium suum denuo clausus est, nec cuiquam postea conspiciendus.
Finito spectaculo, motus ille levis qui a vestibus et ornamentis excitabatur in parvam tempestatem crevit, et pretiosae campanulae per scalas tinnitus suos diffuderunt. Paulo post ex omni illa multitudine unus tantum restabat, qui pileum sub bracchio gerens, pyxidem tabaci manu tenens, inter specula lentis passibus ad exitum procedebat.
«Te», inquit ille, cum ad ultimam ianuam pervenisset et versus Proceris sacrarium conversus esset, «Diabolo devoveo!»
Haec locutus, pulverem tabaci e digitis excussit, quasi etiam pulverem viarum e pedibus excuteret, ac deinde sine ullo tumultu scalas descendit.
Vir erat annorum circiter sexaginta, veste egregia indutus, superbo habitu, vultu tamquam larva artificiosissime facta. Pallor vultus paene pellucidus erat; singulae faciei partes acute distinctae; idem semper totius vultus habitus. Nasus, ceterum forma pulcherrimus, iuxta utramque narium alam superiore parte leviter contractus erat. In his duabus contractionibus, sive exiguis cavis, omnis ferme mutatio quae umquam in facie conspiciebatur consistebat.
Nam interdum color illarum depressionum mutabatur, interdum levi quadam pulsatione dilatari contrahique videbantur; tum totus vultus speciem perfidiae et crudelitatis accipiebat. Qui diligentius contemplabatur causam eius speciei etiam in lineis oris atque in ambitu oculorum deprehendere poterat, quae nimis tenues ac paene in rectum porrectae erant. Nihilo minus facies pulchra erat, et cuius insignem speciem nemo non animadverteret.
Vir ille per scalas in atrium descendit, raedam conscendit, abiit. Pauci inter salutationem cum eo collocuti erant; paulum a ceteris seiunctus steterat; neque Procer ipse eum adeo benigne exceperat ut nihil desiderari posset. Quibus rebus factum esse videbatur ut ei non ingratum esset vulgus ante equos suos passim dissipari, hominesque saepe vix sub rotis mortem effugere.
Auriga equos ita concitabat ac si in hostium aciem impetum faceret; sed tam effrenata eius temeritas nec domini vultum commovebat nec ullum reprehensionis verbum ex eius ore eliciebat. Aliquando tamen in illa urbe surda, illo saeculo muto, vox querentium audita erat: in angustis vicis, ubi nullae erant semitae a via curruum separatae, nobilium consuetudine equos summo impetu agendi miseros plebeios barbare in discrimen vitae adduci, vulnerari, mutilari.
Pauci vero tam magnopere hoc curabant ut iterum de eo cogitarent; et in hac re, quemadmodum in reliquis omnibus, miseri plebeii sibi ipsi, quoquo modo possent, consulere relinquebantur.
Fragore strepituque immani per vicos raeda volabat atque circum compita ferebatur, tanta humanitatis oblivione ut nobis hodie vix credibile videri possit. Mulieres ante eam clamabant; viri alii alios arripiebant, puerosque correptos e via eripiebant. Tandem, dum ad compitum iuxta fontem summa vi convertebatur, rota quaedam levi sed horribili offensione concussa est: simul multorum voces exclamaverunt, equique sublatis prioribus pedibus calcitrabant.
Nisi equi ita perturbati essent, raeda fortasse ne tum quidem constitisset. Nam saepius audiebatur raedas perrexisse, sauciis in via relictis; quidni enim? Sed famulus metu territus propere desiluerat, et viginti iam manus frena equorum comprehenderant.
«Quid accidit?» quaesivit dominus, vultu placido e raeda prospiciens.
Vir quidam procerus, pileo nocturno caput tectus, fasciculum e mediis equorum pedibus sustulerat, ad basim fontis deposuerat, ibique in caeno atque aqua provolutus super eo tamquam fera ululabat.
«Ignosce, domine Marchio», inquit alius pannis indutus atque humillime supplex, «puer est.»
«Cur tam foedum clamorem edit? Num filius eius est?»
«Da veniam, domine Marchio—miserum quidem est—ita, filius est.»
Fons paulum a via recesserat; vicus enim eo loco in aream patebat, decem vel duodecim passus in utramque partem patentem. Cum autem vir procerus repente e terra surrexisset atque ad raedam cucurrisset, dominus Marchio manum ad capulum gladii uno momento admovit.
«Occisus est!» clamavit miser, velut ex animi desperatione insanus, ambas manus super caput quam longissime extendens oculosque in Marchionem defigens. «Mortuus est!»
Circumstantes propius accesserunt atque Marchionem intuebantur. In tot oculis nihil nisi attentio vehemens et exspectatio cernebatur; nec minae apparebant, nec ira. Neque quisquam quicquam dicebat: post primum clamorem omnes conticuerant, et tacere pergebant. Ille ipse homo supplex, qui antea locutus erat, tam remissa et abiecta voce loquebatur ut nihil esse posset submissius. Marchio omnium vultus perlustravit, velut mures e latebris prorupissent.
Crumenam protulit.
«Mihi sane mirum est», inquit, «vos homines neque vestri neque liberorum vestrorum curam habere posse. Semper aliquis vestrum, sive parens sive puer, in via occurrit. Unde scire possum quantum damni equis meis intuleritis? En, illi hoc da.»
Nummum aureum ex raeda proiecit, ut famulus eum e terra tolleret; omnes capita protenderunt, ut oculis nummum cadentem sequerentur. Vir ille procerus rursus clamorem edidit, cui nihil humani inesse videbatur: «Mortuus est!»
Tum subito advenit alius vir, cui omnes viam dederunt. Ut hunc aspexit infelix pater, in umerum eius se coniecit, singultans lacrimansque, manum versus fontem extendens, ubi feminae quaedam super immobilem fasciculum inclinatae quieto studio circa eum versabantur. Eas tamen, non minus quam viros, silentium tenebat.
«Omnia novi, omnia novi», inquit vir qui advenerat. «Fortem te praebe, mi Gaspare. Melius est misero illi parvulo, quasi ludicro tuo, sic mori quam vivere. Uno temporis puncto, nullo dolore percepto, mortuus est. Num unam tantum horam tam feliciter vivere potuisset?»
«Tu vero philosophus es», inquit Marchio subridens. «Quo nomine appellaris?»
«Defargius vocor.»
«Quo quaestu uteris?»
«Vinum vendo, domine Marchio.»
«Tolle igitur hunc nummum, philosophe ac vini venditor», inquit Marchio, alterum aureum ei proiciens, «atque eo ut libuerit utere. Equi vero illi, num integri sunt?»
Ne secundo quidem oculos in multitudinem convertere dignatus, dominus Marchio in sedem se reclinavit, raedaque iam moveri incipiebat. Tam securus erat ac si rem vilem casu fregisset, pretium eius persolvisset, idque sine ulla rei familiaris iactura facere potuisset. Sed repente securitatem eius turbavit nummus in raedam reiectus, qui in tabulatum incidens claro sono resultavit.
«Siste!» inquit Marchio. «Equos siste! Quis hunc nummum iecit?»
In locum aspexit ubi Defargius, vini venditor, paulo ante steterat; sed miser pater eo ipso loco pronus in lapidibus humi iacebat, et iuxta eum femina quaedam fusci vultus, robusto corpore, stabat, quae acubus lanam contexebat.
«Canes!» inquit Marchio placida etiamtum voce, vultu praeter illas duas circa nares notas immoto. «Ego vero libentissime quemlibet vestrum curru obtererem atque e terra prorsus delerem. Si scirem quis ille nebulo nummum in raedam coniecisset, sique satis prope rotas consisteret, sub ipsis contereretur.»
Tam miserabilis erat eorum condicio, tam diu tamque acerbe experti erant quid talis homo in eos, sive legibus fretus sive legibus violatis, efficere posset, ut neque vox neque manus neque oculus ullius erigeretur. Ex viris quidem ne unus quidem. At mulier illa quae texebat oculos constanter sustulit, eosque in ipsius Marchionis vultum defixit. Nec vero eius dignitati convenire videbatur huius rei rationem habere; itaque oculis contemptu plenis illam ceterosque omnes, quasi mures essent, perlustravit, iterum in sedem se reclinavit, atque «Perge!» imperavit.
Ita ille avectus est; aliae raedae continuo cursu vertiginoso subsequebantur. Minister regius, consiliorum publicorum molitor, publicanus, medicus, iuris consultus, sacerdos, Opera Magnifica, Comoedia, denique tota saltatio personata perpetuo quodam splendidi motus flumine praetervehebantur. Mures e cavernis processerant ut spectaculum spectarent, atque horas multas ibi immobiles permanebant; milites custodesque publici saepe inter eos et pompas transibant, tamquam saeptum facientes, post quod humiles illi sese retrahebant, unde tamen per intervalla prospicerent.
Iam pridem pater fasciculum suum sustulerat atque cum eo se ab omnium conspectu subduxerat. Mulieres autem, quae fasciculo ad basin fontis iacenti adfuerant, ibi sedentes aquam fluentem atque pompae personatae incessum contemplabantur. Una vero femina, quae ante ceteras eminebat, acubus lanam contexere non desinebat, pari ipsi Fato constantia.
Fluebat aqua fontis; fluebat amnis rapidus; dies in vesperum labebatur; tot hominum in urbe vita, certis quasi legibus, ad mortem praecipitabatur. Nec tempus nec aestus quemquam exspectabant. Mures in obscuris latebris denuo conglobati dormiebant; saltationis personatae convivium luminibus collustrabatur; cuncta cursu suo ferebantur.