Argentaria Tellsoniorum, quae in regione Sancti Germani Lutetiae constituta erat, partem ingentium aedium occupabat; ad eas per atrium patebat aditus, eas autem a via publica murus altus firmaque porta separabant. Aedes olim ad potentissimum quendam nobilem pertinebant, qui ibi habitaverat, donec, tumultibus exortis, veste ipsius coqui sui indutus fuga salutem petivisset atque fines Galliae transisset. Quamquam nunc pro fera silvestri habebatur quam venatores persequerentur, in hac tamen velut animarum transmigratione idem erat ille dominus illustrissimus, cuius potio e socolata conficienda tribus olim viris robustis, praeter ipsum coquum, operam dederat.
Domino igitur profugo, tres illi viri robusti, qui olim mercedem ab eo tam largam acceperant, huius quasi peccati veniam sibi comparare studebant: tam parati enim erant tamque cupiebant eius iugulum ad aram nascentis rei publicae unius atque individuae — cui Libertas, Aequalitas, Fraternitas aut Mors pro signo erant — secare, ut nihil supra. Aedes autem domini primum publice occupatae, deinde fisco adiudicatae erant. Nam tanta rerum mutatio, tanta decretorum alterum alteri praecipitanter succedentium vis erat, ut iam tertia Septembris nocte ministri patriotae, legum exsequendarum causa missi, domum possiderent, signis trium colorum notassent, atque in amplissimis eius conclavibus vinum adustum biberent.
Si argentaria Londini talis fuisset qualis Tellsoniorum Lutetiae erat, brevi tempore ipsa domus argentaria non modo mentem sed etiam fidem suam amisisset, atque in tabulas publicas decoctorum relata esset. Quid enim gravitas illa Britannica, quae summa diligentia pecuniae alienae rationem reddebat atque honestatem colebat, de arboribus aurantiis in vasis positis atque in atrio argentariae cultis dixisset? Quid vero de Cupidine ipso supra mensam, qua pecunia numerabatur, depicto? Haec tamen omnia ibi erant. Tellsonii quidem Cupidinem dealbaverant; in lacunari tamen adhuc conspiciebatur, linteis levissimis indutus, qui a prima luce usque ad noctem — ut illi deo perquam familiare est — sagittas in pecuniam intendebat.
Londini in vico Lombardico iste puerulus gentilis ipsam argentariam sine dubio ad decoctionem redegisset. Idem efficere debuisset recessus post immortalem illum puerum positus, aulaeis occultatus; idem speculum parieti insertum; idem scribae minime senes, qui, levissima data occasione, coram omnibus saltare solebant. Haec tamen argentaria Gallica Tellsoniorum ferre atque etiam florere poterat; neque, dum rerum publicarum status integer manebat, quisquam his rebus territus pecuniam inde suam retraxerat.
Quanta autem pecunia posthac ex argentaria Tellsoniorum esset auferenda, quanta ibi neglecta atque oblita mansura; quantum argenti caelati, quot gemmae in occultis eius repositoriis obsolescerent, dum possessores in carceribus aerugine quasi corroderentur, donec violenta morte perirent; quot denique rationes apud Tellsonios numquam in hoc saeculo conficiendae in alterum saeculum transferrentur: haec nemo ea nocte dicere poterat, ne Iarvisius quidem Lorrius, qui tamen anxie de talibus rebus cogitabat.
Sedebat ad focum nuper lignis accensum, nam annus ille sterilis atque afflictus praematurum iam frigus attulerat. In vultu eius probissimo simul ac fortissimo umbra quaedam apparebat, atrior quam umbra quam lucerna suspensa facere posset aut ulla conclavis res lumine deformata in eum remittere: horroris erat umbra.
In ipsis argentariae aedibus habitabat, fide erga domum Tellsonianam ita adstrictus ut pars eius factus esse videretur, velut hedera robustis radicibus muro adhaerens. Forte ad aliquam securitatem eius pertinebat quod pars principalis aedium a civibus rei publicae deditis tenebatur; sed vir ille senex, fidei plenus, hoc numquam in rationem vocaverat. Nihil talium rerum curabat, modo officium suum faceret. Ex altera parte atrii sub porticu spatium amplum erat raedis stabulandis destinatum; ibi etiamtum nonnullae raedae illius quondam domini illustrissimi stabant.
Duabus porticus columnis singulae ingentes faces alligatae erant, late atque ardenter flammantes. Earum luce in ipso atrio sub caelo aperto cos permagna orbicularis conspiciebatur, ruditer in machina collocata, qualem ex officina fabri ferrarii aut alterius opificis propinquae festinanter allatam esse putares. Lorrius surrexit et per fenestram has res per se innocentes aspexit; deinde toto corpore tremens ad focum atque sellam rediit.
Vitream enim fenestram aperuerat, itemque valvas reticulatas extrinsecus positas; utrumque rursus clauserat, nec tamen impedire poterat quominus omnia membra ei tremerent.
Ex vicis, qui ultra murum altum portamque firmam iacebant, solitus magnarum urbium nocturnus fremitus audiebatur; sed subinde sonus quidam inexprimibilis illi miscebatur, tam insolitus, tam terribilis tamque ab humana consuetudine alienus, ut clamores nescio quos horrendos ad ipsum caelum ascendere crederes.
«Deo gratias ago», inquit Lorrius, manibus inter se iunctis, «quod nemo mihi carus atque proximus hac nocte in tam formidolosa urbe versatur. Deus omnium, qui periclitantur, misereatur!»
Haud multo post campana ad portam ingentem sonuit. «Redierunt», secum cogitavit, atque intentus auscultabat. At non irruit in atrium, ut exspectaverat, magna cum strepitu hominum multitudo; audivit tantum portam iterum clangore claudi, deinde omnia siluerunt.
Timor ille ac sollicitudo, quibus premebatur, incertam etiam de argentaria curam animo eius iniciebant, qualem tanta rerum commutatio inter iam excitatos affectus parere solet. Argentaria quidem diligenter custodiebatur; ille tamen surrexit, ut apud fidos custodes qui vigilias agebant versaretur. Tum subito ianua conclavis aperta est, duaeque figurae intro proruperunt, quarum conspectu obstupefactus retro cessit.
Lucia erat et pater eius! Lucia bracchiis ad eum porrectis accurrit, vultu illo pristino summa animi contentione tam vehementer insigni, ut ipsa eius facies ad hanc unam vitae horam vim omnem atque potestatem suam servasse videretur.
«Quid hoc est?» exclamavit Lorrius, vix spiritum ducens, mente perturbatus. «Quid accidit? Lucia! Manette! Quae res vos afflixit? Quid vos huc attulit? Quid est?»
Lucia, pallida, oculis trepidis, anhelans et vultum in eum intentissime defigens, in complexu eius haec suppliciter verba edidit: «O amice mi carissime! Maritus meus!»
«Maritus tuus, Lucia?»
«Carolus.»
«Quid de Carolo?»
«Hic est.»
«Hic? Lutetiae?»
«Iam aliquot dies hic est; tres aut quattuor, nescio quot; cogitationes in unum colligere non possum. Beneficentiae causa, nobis insciis, huc venerat; ad portam retentus et in carcerem coniectus est.»
Senex clamorem protulit quem nullo modo continere poterat. Eodem fere momento campana magnae portae iterum sonuit, magnusque pedum strepitus et vocum tumultus atrium subito impleverunt.
«Quid est ille strepitus?» inquit medicus, ad fenestram conversus.
«Noli aspicere!» exclamavit Lorrius. «Ne foras quidem oculos verte! Manette, per salutem tuam, valvas fenestrae ne attingas!»
Medicus, manu iam in claustro fenestrae posita, se convertit atque placido sed audaci risu respondit: «Amice mi, in hac urbe vita mea quasi sacra atque inviolabilis est. Captivus Bastiliae fui. Nemo est inter patriotas Lutetiae — quid Lutetiae? in tota Gallia — qui me, si sciat me in Bastilia inclusum fuisse, tangere velit, nisi ut complexibus obruat aut triumphanti pompa circumferat. Dolores olim a me perpessi tantam mihi auctoritatem conciliarunt, ut per portas tuto transierimus, de Carolo ibi certiores facti simus, atque huc pervenerimus. Hoc ita futurum sciebam; sciebam me Carolum ab omni periculo servare posse; hoc Luciae promiseram. Sed quid ille strepitus sibi vult?» Rursus ad fenestram manum admovebat.
«Ne aspicias!» exclamavit Lorrius, iam plane animo desperatus. «Tu quoque, Lucia mea, ne aspicias!» Bracchium circum eam porrexit atque ad se retinuit. «Noli ita terreri, carissima. Sollemniter tibi iuro me nihil scire quod Carolo mali acciderit, ne suspicatum quidem esse illum in hoc infelici loco versari. In quo carcere tenetur?»
«In La Force!»
«In La Force! Lucia, filia mea, si umquam in vita fortis atque utilis fuisti — et semper quidem utraque fuisti — nunc tibi animus ita componendus est, ut quidquid tibi praecepero diligenter facias. Maiora enim ex hac re pendent quam aut tu intellegere potes aut ego dicere. Nihil hac nocte agendo adiuvare potes; foras exire nequaquam licet. Haec ideo dico quod id quod te pro Caroli salute facere iubeam omnium difficillimum est: pare statim; quiesce; tace. Sine me te in cubiculum posticum inducere. Patrem tuum et me per duo minuta solos relinque; atque per ipsam vitam mortemque ne vel minimum quidem moreris.»
«Tibi parebo. Ex ipso vultu tuo intellego nihil aliud a me faciendum esse. Novi te fidelem esse.»
Senex eam osculatus in suum cubiculum festinanter duxit, ianuamque clave obfirmavit. Deinde ad medicum properanter rediit, fenestram aperuit, valvas autem reticulatas paulum tantum reseravit; tum manum bracchio medici imposuit et una cum eo in atrium prospexit.
Ibi virorum mulierumque turbam conspexerunt, non adeo frequentem neque tam confertam ut totum atrium expleret: quadraginta vel quinquaginta homines, non plures, aderant. Qui aedes occupabant eos per portam admiserant; intraverant ut cote illa versatili uterentur. Manifestum erat eam ad hunc usum, in loco idoneo atque a vicorum conspectu remoto, constitutam esse.
Sed quam horrendi operarii! Quam horrendum opus!
Cos geminis manubriis instruebatur. Duo viri eam furiose circumagebant; quorum vultus, quotiens rota eosdem sursum rursus extollebat crinesque longos retrorsum iactabat, longe truculentiores erant quam immanissimarum gentium hominum vultus, quamvis barbarissimo habitu deformatorum. Supercilia adsciticia atque mystaces ficticii in eorum frontibus et supra labra adfixi haerebant. Vultus vero, sanguine et sudore perfusi, clamoribus distorti, vigilia, immani gaudio et ferina caedis cupiditate inflammati, huc illuc oculos ferociter torquebant.
Dum isti nebulones rotam sine intermissione vertebant, horridi crines modo per frontes in oculos prosiliebant, modo in cervices relabebantur; mulieres autem vinum ad os eorum admovebant ut inter ipsum laborem biberent. Guttae sanguinis, guttae vini, imber scintillarum e cote excussarum omnia ita confundebant, ut aer ipse sceleris ac sanguinis atque ignis plenus videretur. Nemo in illa turba conspici poterat cui aliqua pars corporis sanguine non maculata esset.
Alii se mutuo umeris trudebant ut propius ad cotem pervenirent ac ferrum suum exacuerent. Erant ibi viri ad lumbos usque nudi, quorum membra atque corpora cruore perfusa erant; erant pannis omnium generum involuti, quos idem cruor tinxerat; erant etiam qui scelerate feminarum spoliis, tenuibus texturis sericis atque taeniis, deformiter se exornaverant, quarum levissimas fibras sanguis penitus imbuerat. Secures, cultri, pugiones sclopetis aptandi, gladii, quaecumque eo afferebantur ut acuerentur, rubebant omnes.
Nonnulli gladii caedibus iam mutilati manibus gestantium lineis fasciis aut laciniis e vestibus avulsis ad manus alligati erant: diversa erant vincula, sed uno omnia atro sanguinis rubore alte tincta. Cum autem furentes isti tela sua e scintillarum imbre abriperent atque in vicos praecipites proruerent, eodem rubore oculi eorum vesana luce ardebant. Quisquis animo nondum efferato illos oculos aspiceret, viginti vitae suae annos libenter dedisset, si eos glande certo ictu missa in lapidem convertere potuisset.
Haec omnia uno tantum temporis momento conspexerant; ita enim interdum homo in fluctibus mergendus, aut extremo aliquo discrimine oppressus, totum velut mundum uno obtutu complectitur. A fenestra recesserunt. Medicus autem in vultu amici, iam cineris colorem referente, explicationem eius rei quaerebat.
«Captivos trucidant», susurravit Lorrius, haec verba trepide proferens atque identidem ad cubiculum clave clausum respiciens. «Si certus es de ea auctoritate quam tibi tribuis; si revera tantum apud populum vales quantum te valere putas — et ego quoque credo — te isti immani hominum gregi agnoscendum praebe, curaque ut ab eis ad La Force deducaris. Fortasse iam nimis sero est; nescio. Sed nullum amplius temporis momentum pereat!»
Manettus amici manum vehementer pressit, capite intecto e conclavi properavit, iamque in atrio erat cum Lorrius ad valvas reticulatas rediisset.
Capilli medici nivei passim fluitantes, vultus singularis, fiducia ipsa qua, celerrime in turbam progressus, gladios atque alia tela velut aquam manibus dimovit, effecerunt ut statim in ipsum turbae medium, prope cotem, perveniret. Brevi tempore omnia quasi substitisse videbantur; subito fremitus, discursatio, incertae voces, ipsius medici clamor inter homines indistinctus audiebatur. Tum Lorrius vidit eum cunctis circumdatum, in agmine quasi viginti virorum, quorum umeri umeris, manus umeris coniunctae erant, celeriter extra portam ferri. Clamabant: «Vivat captivus Bastiliae! Opem feramus cognato captivi Bastiliae in La Force incluso! Date locum captivo Bastiliae, praeibit! Servate captivum Evremondium in La Force!» Mille aliae voces eosdem clamores reddebant.
Lorrius, corde vehementer palpitante, valvas reticulatas rursus clausit; fenestram deinde atque aulaeum obseravit, ad Luciam properavit, nuntiavitque patrem eius a populo adiutum ad maritum quaerendum abiisse. In cubiculo eius etiam filiolam ac virginem Prossam invenit. Sed adeo animus eius aliis rebus occupatus erat, ut earum praesentiam non prius miratus sit quam multo post, cum, in ea quiete quam illa horrenda nox concedere poterat, apud eas vigil sederet.
Iam Lucia ad pedes eius humi procubuerat, tamquam sensibus destituta, manum amici artissime tenens. Prossa parvulam in lecto ipsius Lorrii collocaverat; paulatim eius quoque caput in pulvinum iuxta formosam puellulam defluxerat. O nox longa, quam longa, miserandae coniugis gemitibus plena! O nox interminabilis, qua pater neque redibat neque nuntius de eo afferebatur!
Bis iterum in tenebris campana magnae portae sonuit; bis hominum turba eodem impetu irruit, cos circumacta est, scintillae stridore crepituerunt. «Quid hoc est?» exclamabat Lucia, terrore percita. «Tace, carissima. Gladii militum illic exacuuntur», respondit Lorrius. «Aedes nunc ad rem publicam pertinent atque pro quodam armamentario habentur.»
Bis omnino id iteratum est; sed postremo ferri acuendi opus languidius ac per intervalla tantum agebatur. Paulo post dies albescere coepit. Lorrius manum e strictissimo Luciae amplexu quam mollissime eripuit atque cautus ad fenestram rediit, ut foras iterum prospiceret. Homo quidam adeo sanguine ac sordibus oblitus erat, ut miles gravissime saucius, qui in campo cadaveribus strato ad sensus tandem rediret, videri posset. Hic iuxta cotem e pavimento assurgebat et circum se hebetibus oculis spectabat.
Mox ille caedibus defessus in incerta aurora unam e raedis illustrissimi domini animadvertit; ad vehiculum tam splendidum titubanter progressus est, per ianuam conscendit, atque ea post se clausa in mollissimis sedium pulvinis requiem cepit.
Magna interim cos, ipsa Tellus, dum Lorrius iterum foras aspiceret, circumacta erat, atque sol rubro lumine atrium perfundebat. Minor vero cos sola in aere matutino tranquillo stabat, eo rubore infecta quem sol numquam attulerat neque umquam delere posset.