Annus et tres menses praeterierant. Toto illo tempore Lucia ne una quidem hora de mariti salute secura esse poterat: verebatur enim ne Guillotina postridie eius caput praecideret. Cotidie per vias lapidibus stratas plaustra gravia, damnatorum plena, cum strepitu et concussione trahebantur. Virgines forma conspicua, feminae florentes, crinibus castaneis, nigris, canis; iuvenes, viri robusti, senes; nobili loco nati atque e plebe orti: omnes vinum rubrum Guillotinae erant, omnes ex foedis carcerum tenebris in lucem protrahebantur atque per vias ad eam vehebantur, ut sitim eius voracem restinguerent. Libertas, Aequalitas, Fraternitas aut Mors! Hoc ultimum, o Guillotina, quam facile largiebaris!
Si filiam medici repentina calamitas et praecipites temporum conversiones ita obstupefecissent ut inerti desperatione exitum rerum exspectaret, id ei, sicut multis aliis, facile condonari potuisset. At ex illo die quo in angusto Sancti Antonii cenaculo canum patris caput tenero suo pectori applicuerat, numquam officio suo defuerat. Quo gravius temptabatur, eo constantius officia servabat, ut semper solent omnes qui sine iactantia pii bonique sunt.
Simul atque in novas aedes commigraverant paterque cotidianas operas suas susceperat, Lucia parvam domum ita ordinate disposuit quasi maritus ipse adesset. Sua cuique rei sedes, suum cuique negotio tempus erat. Filiolam Luciam non minus diligenter docebat quam si omnes in domo Anglica simul habitarent.
Levibus quibusdam artibus animum fallebat ut sibi persuaderet mox fore ut omnes rursus coniungerentur: parabat enim quae ad celerem mariti reditum pertinerent, sellam eius et libros intactos in usum eius reservabat. Hae curae et sollemnes preces vespertinae pro uno praecipue sibi carissimo captivo, inter tot miseros qui in carceribus sub mortis umbra degebant, fere sola erant quibus animo tam graviter oppresso palam levamen afferre posset.
Vultu atque habitu haud multum mutata erat. Vestes obscurae ac simplices, lugubribus paene similes, quibus et ipsa et filiola utebantur, non minus nitidae ac diligenter curatae erant quam olim vestes laetioribus coloribus distinctae. Color quidem ex ore evanuerat; facies autem tristis et intenta, quae ante interdum tantum apparebat, iam perpetua erat. Cetera nihilo minus pulchra ac venusta manebat. Nonnumquam noctu, cum patrem oscularetur, dolorem quem totum diem continuerat repente effundebat, fatebaturque se sub caelo in solo patre spem omnem collocare.
Ille semper constanter respondebat: «Nihil ei accidere potest quod me lateat; scio me eum, Lucia, servare posse.»
Cum novam vitae rationem per aliquot hebdomadas tenuissent, pater vesperi domum reversus filiam ita allocutus est:
«Filia carissima, est in carcere fenestra quaedam superior, ad quam Carolus nonnumquam hora tertia post meridiem accedere potest. Si quando illuc pervenerit — quod ex multis rebus incertis pendet — putat se posse te in via videre, dummodo certo loco steteris quem tibi monstrabo. At tu, misera filia, eum videre non poteris; ac, si etiam posses, periculosum esset vel minimo signo ostendere te eum agnovisse.»
«O pater, locum mihi ostende! Illuc cotidie veniam.»
Ex eo tempore, quocumque caelo, duas horas ibi exspectabat. Hora secunda pulsata iam aderat; quarta audita patienter se inde recipiebat. Si imbres vel asperitas caeli non prohibebant quominus parvula quoque Lucia deduceretur, simul veniebant; alias sola ibat; nec umquam vel uno die defuit.
Angulus erat obscurus ac sordidus vici exigui multisque flexibus tortuosi. In extremo eius vici unum tantum tugurium stabat, lignorum sectoris qui ligna foco parata serra secabat; cetera omnia muri occupabant. Tertio die quo Lucia illuc venerat, lignorum sector eam animadvertit.
«Salve, civis!»
«Salve, civis!»
Hanc appellationis consuetudinem tum lex iam praecipiebat. Olim a civibus rerum novarum studiosissimis sua sponte recepta erat; nunc omnibus lege imperabatur.
«Etiam hodie hic ambulas, civis?»
«Ut vides, civis.»
Sector ille, homo brevis staturae, gestibus vero supra modum profusus — idem olim vias reficere solebat — oculos ad carcerem coniecit, tum digito eum ostendit; mox decem digitis ante faciem cancellos imitatus per eos velut per lusum prospicere coepit.
«Sed nihil hoc ad me», inquit, atque ad ligna secanda rediit.
Postridie eam iam observabat, statimque ubi apparuit compellavit.
«Quid hoc? Iterum hoc loco ambulas, civis?»
«Ita vero, civis.»
«Ah! Etiam puella! Haec mater tua est, nonne, parvula civis?»
«Dicamne ita esse, mamma?» submissa voce quaesivit parvula Lucia, ad matrem propius accedens.
«Dic, carissima.»
«Ita est, civis.»
«Ah! Sed nihil hoc ad me! Ligna secare meum est negotium. Serram meam aspice! Hanc ego Guillotinam Parvulam voco. La, la, la! La, la, la! Ecce caput decidit!»
Haec dicenti lignum sectum procidit; ille autem in corbem coniecit.
«Ego sum Samson huius Guillotinae qua ligna caeduntur. Iterum aspice! Lu, lu, lu! Lu, lu, lu! Ecce huic feminae caput decidit! Nunc infans venit. Titi, titi! Piti, piti! Etiam huic caput decidit! Tota familia!»
Lucia perhorruit, cum ille duo alia ligna in corbem iactaret. Sed eo loco consistere dum sector laborabat nullo modo poterat quin ab eo videretur. Itaque postea, ut eius benevolentiam sibi conciliaret, ipsa eum prima semper salutabat et saepe nummulos ei dabat quibus potum emeret. Ille libenter accipiebat.
Homo erat rerum alienarum valde curiosus; atque interdum, cum Lucia eum penitus oblita carceris tectum cancellosque suspiceret et animo ad maritum tenderet, repente ad se reversa videbat illum genu scamno imposito, serra intermisso opere, ipsam intuentem. «Sed nihil hoc ad me!» tum plerumque aiebat, et alacriter ligna secare rursus incipiebat.
Quocumque caelo, per nives atque pruinas hiemis, per saevos veris ventos, per aestivum solis ardorem, per autumnales pluvias, atque iterum per nives et pruinas hiemis, Lucia cotidie duas horas in eodem loco consumebat; singulisque diebus, inde discedens, murum carceris osculabatur. Maritus eam, ut ex patre didicit, inter quinque aut sex eius adventus fortasse semel videbat; interdum bis terve deinceps; interdum ne semel quidem per hebdomadam aut duas.
Satis illi erat quod, cum occasio daretur, maritus videre eam posset atque re vera videret. Hac una spe fretam nihil prohibuisset quominus ibi per totum diem, septem hebdomadis diebus, exspectaret.
His officiis occupata ad mensem Decembrem pervenit, quo pater inter terrores firmo animo versabatur. Quodam die, nivibus leviter decidentibus, ad solitum angulum venit. Dies ille festus erat, atque insolita quaedam populi laetitia ubique celebrabatur. Iter faciens domos viderat hastulis brevibus ornatas, pileolis rubris in hastulis impositis, vittis etiam trium colorum distinctas, eademque ubique inscriptione, plerumque tricoloribus litteris exarata: RES PUBLICA UNA ET INDIVIDUA.
LIBERTAS, AEQUALITAS, FRATERNITAS AUT MORS!
Misera lignorum sectoris officina adeo angusta erat ut in fronte eius vix tantis verbis locus inveniretur. Quendam tamen conduxerat qui omnia scriberet; is autem vocem MORS in angustissimum locum infelicissime compresserat. In tecto hastam et pileum ostentabat, ut civem bonum decebat; in fenestra serram collocaverat cui inscripserat: «SANCTA GUILLOTINA PARVULA»; nam illa femina acie terribilis iam tum vulgi suffragiis inter sanctas relata erat.
Officina clausa erat, ipse autem aberat; quod Luciae ingenti levamento fuit, cum omnino sola relicta esset.
Nec tamen longe aberat. Mox enim tumultum et clamorem magis magisque appropinquantem audivit, quo metu correpta est. Paulo post ingens hominum multitudo angulum iuxta carceris murum circumfusa est; in media turba lignorum sector cum ea quam Ultionem vocabant, manibus inter se iunctis, apparebat. Non pauciores quam quingenti erant; sed velut quinque milia daemonum saltare videbantur. Nulla alia musica audiebatur praeter ipsorum cantum.
Carmen rerum novarum apud populum celeberrimum canebant, ad eius modos saeva quadam concentione, tamquam dentes omnes uno tempore striderent, salientes. Viri cum feminis, feminae cum feminis, viri cum viris saltabant, prout eos casus coniunxerat. Primo nihil nisi procella pileorum rubrorum crassorum et vestium laneorum scabrorum apparebat; sed ubi locum impleverunt et circa Luciam saltare restiterunt, foedissima quaedam saltantium imago ex illa perturbatione emersit, quasi saltationis ipsa figura in furorem acta esset.
Modo procedebant, modo recedebant, manibus inter se feriebant, alii aliorum capita arripiebant, singuli in orbem circumagebantur, deinde alter alterum prehendens binos in gyrum vertebat, donec multi humi procumberent. Dum hi iacebant, reliqui manus iungebant omnesque una in ingentem orbem circumagebantur. Tum orbis rumpebatur; in circulos duorum vel quattuor distributi circum atque iterum circum ferebantur, donec simul omnes subito consisterent; rursus saltabant, feriebant, rapiebant, lacerabant, atque, cursu converso, in contrariam partem universi volvebantur.
Subito iterum steterunt; paulisper cessarunt; deinde pedibus novum numerum pulsantes in ordines tantae latitudinis quanta via erat se composuerunt, capitibus inclinatis, manibus in altum sublatis, ac clamore edito tamquam turbine abripiebantur. Nulla pugna ne dimidio quidem tam terribilis fuisset quam haec saltatio. Erat enim lusus foede depravatus, olim innocens, nunc omnibus sceleris furiisque traditus: exercitatio corporis salubris in artem versa qua sanguis ad iram concitaretur, sensus perturbarentur, animus ad saevitiam obduresceret.
Si quid venustatis in illa saltatione supererat, id ipsum eam turpiorem reddebat, cum appareret quam perverse omnia natura bona essent corrupta. Pectora virginum in hac rabie nudata, caput paene puellare ita effrenatum, pedes teneri in caeno sanguineque leviter tripudiantes imagines erant aetatis ordine suo penitus solutae.
Haec erat Carmagnola. Ubi praeteriit, Lucia in limine officinae sectoris territa et stupens remansit; nix autem tenuissima, plumarum instar, tam quiete cadebat atque tam candida et mollis humum tegebat quasi nihil omnino evenisset.
«O pater!» exclamavit, cum, manu qua paulisper oculos texerat demissa, patrem ante se stantem vidisset. «Quam saevum, quam scelestum spectaculum!»
«Scio, filia carissima, scio. Saepe hoc ipsum vidi. Ne timeas: nemo ex illis tibi nocere volet.»
«Non pro me metuo, pater. Sed cum mariti mei memini atque horum hominum clementiam cogito...»
«Mox efficiemus ut eorum clementia omnino non indigeat. Eum ad fenestram ascendentem reliqui, atque ut hoc tibi nuntiarem veni. Nemo hic nos spectat. Potes manum osculo admovere, deinde ad supremum illud tecti fastigium tendere, quasi eum salutatura sis.»
«Hoc facio, pater, et una cum osculo animam ipsam meam ad eum mitto!»
«Sed eum videre, misera filia, non potes?»
«Non possum, pater», inquit Lucia, lacrimans atque desiderio confecta, dum manum osculatur, «non possum.»
In nive gradus cuiusdam auditi sunt. Advenit domina Defargia. «Te saluto, civis», dixit medicus. «Te quoque, civis», illa respondit. Haec praeteriens tantum dixit. Nihil amplius; atque domina Defargia velut umbra in nive candidissima evanuit.
«Bracchium mihi praebe, filia amata. Hinc laeta ac forti animo discede, propter ipsum. Bene egisti», addidit cum iam inde recessissent; «neque frustra fecisti. Carolus in iudicium crastino die vocatur.»
«Crastino die!»
«Nulla mora nobis relinquitur. Bene omnia praeparavi; sed quaedam cautiones restabant quas capere non poteram priusquam ille re vera ad tribunal vocatus esset. Ipse quidem nondum nuntium accepit, sed certo scio eum brevi in crastinum diem citatum iri atque in carcerem, quem Conciergerie vocant, traductum iri. Tempestive certior factus sum. Num times?»
Vix respondit: «Tibi confido.»
«Prorsus mihi confide. Prope finis est huius diuturnae sollicitudinis, filia mea carissima; intra paucas horas maritus tibi reddetur. Omnibus praesidiis quae parari poterant eum munivi. Mihi cum Lorrio conveniendum est.»
Subito constitit. Gravium rotarum strepitus haud procul audiebatur. Quid esset uterque nimis bene sciebat. Unum plaustrum, alterum, tertium: tria plaustra gravibus ac terribilibus oneribus plena, per nivem omnia silentio obtegentem procedebant.
«Mihi cum Lorrio colloquendum est», iterum dixit medicus, atque filiam in aliam viam avertit.
Senex ille integerrimus adhuc apud argentariam munus suum fideliter gerebat neque umquam discesserat. Cum eius opera et rationum libris saepe opus esset ad bona confiscata atque in publicum redacta cognoscenda, quidquid dominis veris servare poterat servabat. Nemo eo melior ad res Tellsoniorum fidei commissas tuto custodiendas neque ad tacendum erat.
Caelum nubibus rubro flavoque colore infectis horam vespertinam nuntiabat, ac nebula e Sequana assurgens tenebras adducebat. Iam prope obscurum erat cum ad argentariam pervenerunt. Magnificae olim aedes viri quondam potentissimi funditus vastatae ac desertae iacebant. Supra acervum pulveris et cinerum in atrio haec verba inscripta erant: PRAEDIUM IN PUBLICUM REDACTUM. RES PUBLICA UNA ET INDIVIDUA. LIBERTAS, AEQUALITAS, FRATERNITAS AUT MORS!
Quisnam cum Lorrio aderat? Cuius erat paenula equestris super sellam posita? Quis erat ille quem nemo videre debebat? A quo viro modo adveniente Lorrius commotus atque attonitus egressus est ut dilectissimam Luciam ulnis amplecteretur? Cui tandem verba Luciae inter lacrimas vix edita repetere visus est, cum vocem attollens et caput ad cubiculi ostium unde prodierat convertens interrogaret: «In Conciergeriam traductus? Et in crastinum diem citatus?»