«Salve!» inquit Defargius, demissum illud canum caput intuens, quod super opus sutorium pronum erat.
Caput paulisper sublatum est, et vox admodum tenuis, velut e longinquo veniens, salutationi respondit:
«Salve!»
«Video te etiamnunc operi diligenter incumbere.»
Longo silentio interiecto, caput iterum paulisper erectum est, voxque respondit: «Ita—laboro.» Tum vero oculi lassi atque maesti interrogantem aspexerant, priusquam vultus iterum demitteretur.
Vocis exilitas et miserabilis erat et horrenda. Neque corporis imbecillitas sola eam extenuaverat, quamquam custodia diuturna victusque asper haud dubie aliquid ad id attulerant. Illud maxime lugendum erat, quod solitudo longaque sermonis desuetudo vocem ita attenuaverant. Velut extremus atque tenuissimus vocis olim emissae sonus resonabat. Adeo omnis vitae vigor omnisque humanae vocis sonoritas ab ea recesserat, ut idem auribus accideret quod oculis, si colorem quondam pulcherrimum in tenuem atque exstinctam maculam evanuisse cernerent.
Tam demissa atque compressa erat, ut e terrae visceribus vox exire videretur; tam aperte hominem spe omni destitutum ac perditum significabat, ut viator fame confectus, diuturno per deserta errore lassus, eadem voce domus amicorumque memor fuisset, priusquam moriturus procumberet.
Aliquot minuta ille sine verbo operi incubuerat; tum oculi illi lassi atque maesti iterum sublati sunt, neque studio neque curiositate commoti, sed hebeti quadam, quasi usu ipso nata, praesensione: ille enim quasi praesagiebat locum, ubi solus quem adesse sciebat hospes constiterat, nondum vacuum esse.
«Volo,» inquit Defargius, qui a sutore oculos non averterat, «paulo plus lucis huc admittere. Poterisne id ferre?»
Sutor opere intermisso, quasi auscultaret, vacuo obtutu primum in solum ad alterum latus, deinde ad alterum respexit; tum oculos ad ipsum qui loquebatur sustulit.
«Quid dixisti?»
«Poterisne paulo plus lucis ferre?»
«Ferre debebo, si immiseris.» In verbo debebo levissimam quandam vocis intentionem adhibuit.
Ea ostii pars quae iam patebat paulo latius aperta est atque eo statu firmata. Latus lucis radius in cenaculum incidit et opificem ostendit, calceo nondum perfecto super genua posito, in medio opere subsistentem. Pauca eius instrumenta vilia variaque corii fragmenta ad pedes atque in scamno iacebant. Barba illi erat candida, inaequaliter resecta sed non admodum longa; vultus cavus, oculi mirum in modum lucidi.
Faciei macies atque cavitas effecissent ut oculi sub superciliis adhuc nigris interque capillos albos passim horrentes magni viderentur, etiamsi natura exigui fuissent. Sed natura quoque magni erant, atque praeter modum magni apparebant. Lacerae tunicae partes, sordido flavoque colore infectae, circa collum hiabant atque corpus confectum et exsiccatum ostendebant.
Tam ipse quam eius vetus tunica e crasso linteo, tibialia laxa reliquaeque miserae vestium laciniae, postquam diu a directo solis lumine liberoque aere remoti erant, adeo unum eundemque hebetem colorem membranae flavescentis contraxerant, ut vix discerneres quid corporis, quid vestium esset.
Manum inter oculos et lucem sustulerat, cuius ipsa ossa translucere videbantur. Sic sedebat, intentis at inanibus oculis, opere intermisso. Numquam hominem ante se adstantem aspiciebat, quin prius in solum hinc, deinde illinc spectavisset, quasi exolevisset ei consuetudo sonum cum loco unde veniret coniungendi; neque umquam loquebatur quin prius ita oculis vagatus esset et, dum vagaretur, quid dicturus esset oblitus.
«Hodie istud calceorum par confecturus es?» quaesivit Defargius, Lorrio signo dato ut propius accederet.
«Quid dixisti?»
«In animo habes hodie istud calceorum par perficere?»
«Non dixerim me id certo constituisse. Ita fore puto. Nescio.»
Interrogatio tamen eum operis admonuit; itaque iterum se ad illud inclinavit.
Lorrius tacitus accessit, filia prope ianuam relicta. Cum minutam unam alteramve iuxta Defargium stetisset, sutor caput sustulit. Nullam admirationem prae se tulit quod alterum hominem ibi conspexerat; sed, dum eum intuebatur, digiti unius e manibus eius trementes ad labra erraverunt—labra autem unguesque eodem pallido plumbei coloris erant—mox manus ad opus recidit, atque ipse super calceum iterum incurvatus est. Nec obtutus nec motus nisi momento duraverunt.
«Habes, ut vides, qui te visat,» inquit Defargius.
«Quid dixisti?»
«Adest qui te visat.»
Sutor, ut ante, caput sustulit, manu tamen ab opere non sublata.
«Age!» inquit Defargius. «Hic dominus calceum bene factum, simul ac viderit, facile dignoscit. Ostende ei calceum cui nunc operam das. Accipe, domine.»
Lorrius calceum manu accepit.
«Dic huic domino et cuius generis calceus sit et quo nomine is qui eum fecit appelletur.»
Diutius quam solebat conticuit sutor antequam responderet:
«Oblitus sum quid a me quaesiveris. Quid dixisti?»
«Rogavi num calceum ipsum huic domino describere posses.»
«Calceus est muliebris; calceus puellae ad ambulandum aptus. Hodierno more factus est. Ego illum morem numquam vidi; exemplar tamen in manibus habui.» Calceum leviter oculis perstrinxit; quaedam parva atque fugax operis sui gloriatio in vultu eluxit.
«Quo autem nomine artifex appellatur?» inquit Defargius.
Cum iam nihil operis manibus teneret, articulos digitorum dextrae in cavum sinistrae imposuit, deinde articulos sinistrae in cavum dextrae; tum manu mentum barbamque perfricuit, atque hanc motuum vicissitudinem nullo temporis intervallo repetebat. Eum ab illa animi aberratione, in quam post singula verba semper delabebatur, revocare non minus difficile erat quam hominem viribus plane exhaustum ex animi defectione excitare, aut spiritum morientis, spe alicuius indicii eliciendi, fugientem retinere.
«Nomenne meum quaesivisti?»
«Sane quaesivi.»
«Centum quinque, Turris Septentrionalis.»
«Nihilne aliud?»
«Centum quinque, Turris Septentrionalis.»
Tum sono quodam lassitudinis pleno, qui nec suspirium erat nec gemitus, ad opus se rursus inclinavit, donec silentium iterum interpellatum est.
«Non igitur artem sutoriam antea quaestus causa exercebas?» quaesivit Lorrius, in vultum eius constanter intuens.
Oculi illi maesti ac defessi ad Defargium se converterunt, quasi ad eum interrogationem remittere cuperent. Cum inde nullum auxilium veniret, ad humum deiecti, tum ad interrogantem redierunt.
«Artem sutoriam quaestus causa exercebam? Minime; non eram sutor. Ego—ego hic didici. Ipse me docui. Petivi ut mihi liceret—»
Rursus animo evagatus est, et per complura etiam minuta easdem manuum vicissitudines ordinatis motibus repetebat. Tandem oculi lente ad vultum, a quo aberraverant, redierunt; in quo cum constitissent, subito commotus sermonem repetivit, velut is qui recens e somno excitatus ad rem superiore nocte actam revertatur.
«Petivi ut mihi hanc artem discere liceret; quod post longum demum tempus magna cum difficultate impetravi. Ex eo tempore calceos facio.»
Cum manum ad recipiendum calceum sibi ademptum tenderet, Lorrius, vultum eius eodem intentissimo obtutu contemplans, dixit:
«Domine Manette, nihilne mei recordaris?»
Calceus in terram delapsus est; ille vero immobilis sedens interrogantem defixis oculis spectabat.
«Domine Manette,» inquit Lorrius, manum in Defargii bracchium imponens, «nihilne huius viri recordaris? Aspice eum; aspice me. Num vetus argentarius, num antiqua negotia, num antiquus famulus, num priora tempora tibi in mentem veniunt, domine Manette?»
Dum captivus ille tot annorum modo Lorrium, modo Defargium fixo obtutu contemplaretur, vestigia quaedam iam diu deleta mentis olim acris et operosae in media fronte sensim per densam illam caliginem, quae in eum inciderat, emergere videbantur. Mox rursus obscurata sunt; languidiora facta sunt; evanuerunt. Sed aliquando apparuerant.
Ac tam accurate idem animi motus in venusto puellae vultu expressus est—illius quae secundum parietem sensim progressa eo pervenerat unde patrem videre posset, atque ibi stabat eum contemplans, manibus primum metu misericordiaque sublatis, fortasse etiam ut eum arcerent ipsumque aspectum prohiberent, nunc autem ad eum porrectis, aviditate trementibus, ut faciem illam umbrae similem in calidum iuvenile pectus reciperent atque amore suo ad vitam spemque revocarent—tam plane, inquam, idem motus, sed vehementioribus notis, in eius pulchro vultu relucebat, ut lux quaedam e patris vultu in filiae vultum transeundo ferri videretur.
Interea veteres tenebrae eum rursus occupaverant. Duos viros minus minusque attente spectabat, oculique, tristi mentis oblivione ad humum relapsi, circum eum more solito vagabantur. Postremo longo et profundo suspirio edito, calceum sustulit atque opus repetivit.
«Agnovistine eum, domine?» susurravit Defargius.
«Agnovi; per brevissimum quidem temporis punctum. Primo nihil prorsus sperandum esse putabam; sed vultum quem olim tam bene noveram paulisper haud dubie conspexi. Tace! Longius recedamus. Tace!»
Puella a pariete ad ipsum prope scamnum in quo sedebat accesserat. Horrendum quiddam in ea tanta rerum praesentium oblivione inerat: non sentiebat adesse eam quae porrecta manu corpus eius attingere posset, dum ipse operi incubaret.
Ne verbum quidem dictum est, ne minimus quidem strepitus editus. Illa velut spectrum iuxta eum stabat; ille in opus suum inclinatus incumbebat.
Tandem ei opus fuit instrumentum quod manu tenebat deponere ac pro eo cultellum sutorium sumere. Cultellus autem ab eo latere iacebat quod puellae oppositum erat. Iam eum sustulerat iterumque operi incumbere parabat, cum oculis extremam puellae vestem deprehendit. Oculos erexit et vultum eius conspexit. Duo spectatores protinus prosiluerunt; sed illa nutu manus eos repressit. Neque enim, quamquam ipsi timebant, metuebat ne eam cultello feriret.
Terribili quodam obtutu eam contemplatus est; tum labra post aliquantum temporis verba quaedam formare coeperunt, nullo tamen sono edito. Paulatim, inter crebros anxiosque anhelitus, haec eum dicere audiverunt:
«Quid hoc est?»
Lacrimis per genas fluentibus, duas manus ad labra admovit, easque osculata quasi ad eum oscula misit; deinde manibus ad pectus complicatis velut caput eius afflictum ibi recumbere fecit.
«Non es filia custodis carceris?»
Illa suspirans: «Non sum,» respondit.
«Quae es igitur?»
Nondum voci suae confisa, in scamno iuxta eum consedit. Ille corpus retro subduxit, sed puella manum in bracchio eius posuit. Tum insolitus quidam tremor eum perculit et per totum corpus manifesto cucurrit; cultellum sensim deposuit, et sedens in eam intuebatur.
Aurei eius crines, quos longis cincinnis gestabat, festinanter retro reiecti per cervicem descendebant. Ille manum paulatim admovens unum e cincinnis sustulit atque inspexit. Sed in ipso motu mens iterum aberravit; alio profundo suspirio edito, calceos facere repetivit.
Nec diu perseveravit. Puella, bracchio eius dimisso, manum in umerum imposuit. Quam ille bis terve dubitans contemplatus est, quasi exploraret num revera ibi esset; tum opus deposuit, manum ad collum retulit et funiculum nigrore infectum, cui panniculus complicatus adligatus erat, detraxit. Hunc super genu diligenter explicuit; intus pauculi capilli inerant: non plus quam unus aut duo aurei crines longiores, quos olim circa digitum suum convoluerat.
Iterum crines puellae manu cepit eosque propius inspexit. «Iidem sunt. Quo modo fieri potest? Quando fuit? Quomodo factum est?»
Cum in fronte eius attentus ille animi conatus rediret, quasi animadvertit eundem etiam in fronte puellae apparere. Eam ad lucem totam convertit et contemplatus est.
«Illo die, cum noctu ex domo arcessitus sum, illa caput in umero meo reclinaverat. Timebat illa ne abirem, cum ego nihil timerem. Cum in Turrim Septentrionalem deductus essem, hos crines in manica mea haerentes invenerunt. 'Hosne mihi relinquere vultis? His quidem corpore effugere non possum; animo fortasse potero.' Haec verba dixi. Probe eorum memini.»
Verba illa prius labris saepius effinxit quam voce proferre valuit. Ubi tandem ea enuntiavit, quamquam lente loquebatur, singula tamen apte inter se cohaerebant.
«Quo modo hoc factum est? Tu-ne illa eras?»
Duo spectatores, cum subito horrenda quadam vi in eam conversus esset, rursus prosiluerunt. Illa tamen in manibus eius quietissima permansit, id solum submissa voce dicens: «Obsecro vos, boni viri, ne propius accedatis, ne verbum dicatis, ne vos moveatis!»
«Audite!» exclamavit ille. «Cuius ista vox fuit?»
Haec clamans manus ab ea retraxit, atque in suos canos capillos immisit eosque furore quodam distraxit. Mox impetus ille, sicut omnia in eo praeter sutorium opus, exstinctus est; panniculum suum rursus complicavit et in sinu recondere conatus est; puellam tamen spectare perseverabat et caput maeste quatiebat.
«Non, non, non! Nimis iuvenis es, nimis florens. Fieri non potest. Vide qualis hic captivus sit. Non hae sunt manus quas illa norat; non hic vultus quem illa noverat; non haec vox quam illa umquam audivit. Non, non. Illa fuit—et ille fuit—ante longos illos Turris Septentrionalis annos, quasi multis abhinc saeculis. Quod tibi nomen est, mi angele benignissime?»
Mitioribus eius verbis ac vultu confirmata, filia ad genua patris procubuit, manus supplices in pectore eius imponens.
«O domine, alio tempore cognosces nomen meum, quae mater mea fuerit, quis pater, quoque modo nihil umquam de acerba, tam acerba utriusque fortuna noverim. Sed nunc ea narrare non possum, neque hoc loco. Hoc unum hic atque hoc tempore dicere mihi licet: oro te ut me attingas atque mihi bene preceris. Osculare me, osculare! O carissime, carissime!»
Frigidum illud canum caput aureis eius radiantibus crinibus immiscebatur, qui illud fovebant et illustrabant quasi ipsa Libertas lucem suam in eum effudisset.
«Si in voce mea—nescio quidem an ita sit, sed spero—si quidquam audis quod vocem illam referat, quae olim auribus tuis suavissimus cantus erat, fle, fle! Si, hos crines contingens, aliquid sentis quod dilecti capitis memoriam revocet, quod in pectore tuo, cum iuvenis liberque esses, olim requieverat, fle, fle! Si, cum domum tibi innuo quae nos manet, in qua omni officio atque fideli ministerio tibi adero, memoriam excito domus iam pridem desertae, dum cor tuum miserum desiderio tabesceret, fle, fle!»
Arctius eum collo amplexa, in pectore suo ut infantem leniter huc illuc movebat.
«Si, cum tibi dico, carissime, cruciatus tuos iam finitos esse meque venisse ut te ex his aerumnis eripiam, nos in Angliam profecturos ut ibi tandem pace atque otio fruamur, memoriam vitae tuae, quae tam multis prodesse potuisset, misere perditae excito, simulque patriae nostrae Galliae quae tam inique adversum te egit, fle, fle! Quod si, cum nomen meum tibi dixero atque de patre meo vivo matreque mortua narravero, intelleges me patri venerando ad genua procumbere veniamque petere debere, quod non totos dies pro eo certaverim nec totas noctes vigilando flendoque egerim—quippe cum miserae matris caritas eius tormenta a me celavisset—fle, fle! Pro illa igitur et pro me fle! Vos autem, viri optimi, Deo gratias agite! Sentio sacras eius lacrimas in vultum meum cadere, singultusque cor meum ferire. O aspicite! Deo pro nobis gratias agite, gratias agite!»
Ille in amplexum filiae delapsus, vultum in eius pectus demiserat. Adeo commovens, adeo tamen propter immanem iniuriam aerumnasque quae antecesserant horrendum erat spectaculum, ut duo spectatores facies manibus obtegerent.
Diu in obscuro cenaculo nihil silentium turbaverat. Pectus illius, quod crebro anhelitu attollebatur, corpusque singultibus concussum iam pridem conquieverant in ea quiete quae omnes tempestates excipit—quasi mortalibus imago illius quietis atque silentii, quibus ipsa tempestas, quam vitam appellamus, tandem sedanda est. Tum duo viri accesserunt ut patrem filiamque e solo attollerent. Ille paulatim in pavimentum prolapsus iacebat, viribus consumptis atque alto quodam torpore oppressus.
Filia iuxta eum sese composuerat, ut caput patris bracchio suo inniteretur; crines autem, super eum demissi, quasi velum inter illum et lucem pendebant.
«Si fieri posset,» inquit illa, sublata ad Lorrium manu, qui, naso saepius emuncto, super eos se inclinabat, «si, eo non perturbato, omnia ita parari possent ut quam primum Lutetia proficiscamur atque ex ipsa hac ianua eum auferamus—»
«Sed cogita, quaeso: estne itineri ferendo idoneus?» quaesivit Lorrius.
«Idoneior, credo, quam ut in hac urbe sibi tam terribili diutius maneat.»
«Verum dicis,» inquit Defargius, qui genibus nixus spectabat auscultabatque. «Quin etiam domino Manetto, quacumque de causa, longe melius erit extra Galliam versari. Visne raedam equosque ad mutationes paratos conducam?»
«Ista iam ad negotia pertinent,» inquit Lorrius, subito ad solitum agendi ordinem reversus; «quae si gerenda sunt, aequum est me ea curare.»
«Tum obsecro vos,» institit virgo Manetta, «ut nos hic relinquatis. Videtis quam placidus iam sit; neque profecto nunc timere potestis ne mihi soli relinquatur. Quid enim timeretis? Si ianuam obseraveritis, ne quis nos interpellet, nihil dubito quin, cum redieritis, tam quietum inventuri sitis quam nunc relinquitis. Ego certe, quidquid acciderit, usque ad reditum vestrum eius curam suscipiam; tum sine mora eum hinc auferemus.»
Nec Lorrio nec Defargio consilium admodum placebat; uterque enim maluisset unum ex ipsis apud patrem filiamque remanere. Sed cum non modo de raeda equisque, verum etiam de tabulis itineris necessariis providendum esset, diesque iam ad occasum vergeret, denique quae agenda essent propere inter se diviserunt atque ad ea conficienda properaverunt.
Sub vesperum, cum tenebrae iam incumberent, filia caput in duro pavimento iuxta patrem deposuit atque eum vigilans custodivit. Tenebrae magis magisque increverunt; ambo immoti iacebant, donec per parietis rimas lux quaedam fulgere coepit.
Omnia Lorrius et Defargius ad iter paraverant; praeter pallia itineraria aliaque vestimenta quibus corpus involverent, panem, carnem, vinum atque potionem coffeae calidam secum attulerant. Defargius haec cibaria lucernamque quam ferebat in scamno sutoris posuit—nihil enim aliud in cenaculo praeter stratum humile erat—deinde cum Lorrio captivum excitavit atque in pedes stare adiuvit.
Nulla hominum sollertia potuisset occultas eius mentis latebras ex stupore illo perterrito et vacuo, qui vultu apparebat, deprehendere. Sciretne quid accidisset, meminissetne quae ei dicta essent, intellexissetne se iam liberum esse: hae erant quaestiones quas ne acerrima quidem sagacitas solvere potuisset. Conati sunt cum eo colloqui; sed ita perturbatus erat, adeoque tarde respondebat, ut ipsi ea confusione territi statuerent eum interim nullis amplius quaestionibus vexare.
Interdum manus subito ad caput admovebat atque ambabus complectebatur, incerto ac perdito quodam more quem antea nemo in eo viderat. At solus filiae vocis sonus ei aliquid solacii afferre videbatur; quotiens illa locuta esset, semper ad eam se convertebat.
More hominis qui diu ad obsequium vi coactus parere didicisset, cibum quem porrigebant sumpsit, potionem bibit, pallium ceterasque vestes quas offerebant induit. Libenter passus est filiam bracchium suum bracchio eius inserere, manumque illius utraque manu accepit nec postea dimisit.
Descendere coeperunt, Defargio lucernam praeferente, Lorrio agmen exiguum claudente. Vix aliquot gradus longarum scalarum maiorum confecerant, cum ille substitit atque in tectum parietesque huc illuc mirabundus oculos coniecit.
«Meministine huius loci, pater mi? Meministine te has scalas ascendisse?»
«Quid dixisti?»
Sed priusquam illa interrogationem repetere posset, ipse quasi repetitam audisset submissa voce respondit:
«Memini? Minime, non memini. Iam tam multum temporis praeteriit.»
Manifestum omnibus erat eum nihil omnino meminisse de itinere quo e carcere ad illam domum deductus erat. Audierunt enim eum secum mussitare: «Centum quinque, Turris Septentrionalis»; cumque circum se oculos versaret, manifestum erat eum quaerere validissimos illius arcis muros quibus tam diu cinctus fuisset.
Ubi in aream interiorem pervenerunt, consuetudine ductus gressum mutavit, quasi pontem mobilem sibi obviam fore exspectaret. Cum autem nullus pons apparuisset, atque in aperta via raedam opperientem conspexisset, filiae manum dimisit et caput rursus ambabus manibus complexus est.
Nulla turba ad ostium conveniebat; nemo in ullis ex multis fenestris apparebat; ne fortuitus quidem viator in via conspiciebatur. Insolita ibi vastitas atque silentium regnabant. Una tantum anima viva cerni poterat: domina Defargia, quae postem ianuae innixa fila acu nectebat, nec quicquam videbat.
Iam captivus raedam conscenderat, filiaque eum secuta erat, cum Lorrius in gradu vehiculi constitit: miser ille enim instrumenta sutoria calceosque nondum perfectos sibi reddi flebili voce poscebat. Statim domina Defargia marito clamavit se ea allaturam; atque ita fila acu nectens e lumine laternae in aream obscuram abiit. Paulo post instrumenta atque calceos detulit et in raedam porrexit; tum continuo ad postem rediit, ibi innixa fila acu nectebat, nec quicquam videbat.
Defargius in aurigae sedem ascendit atque imperavit: «Ad portam vectigalem!» Equorum ductor flagellum insonuit, et raeda sub languidis lucernis supra viam pendentibus strepitu rotarum provecta est.
Sub iisdem lucernis pergebant, quae in melioribus vicis clarius, in deterioribus obscurius semper lucebant; praeterebant tabernas luminibus claras, laetas turbas, domos ubi coffea venibat splendide illuminatas, theatralium aedium ianuas, donec ad unam ex urbis portis pervenerunt. Ibi milites cum laternis in statione stabant. «Tabulas itinerarias ostendite, viatores!» «Ecce, domine praefecte,» inquit Defargius, descendens eumque graviter paulum in partem ducens, «hae sunt tabulae illius domini, qui cano capite in raeda sedet. Hae mihi una cum ipso traditae sunt, apud—» Hic vocem demisit; inter milites laternae huc illuc agitatae sunt, et una earum, manu militis in raedam porrecta, vultum viri cani capitis illustravit. Oculi autem militis qui laternam porrigebat eum non eo obtutu aspexerunt quo homines quemquam cotidie aut quavis nocte spectare solent. «Bene est. Pergite!» iussit militaris vox. «Vale!» inquit Defargius. Itaque per brevem seriem lucernarum supra viam pendentium, quarum lumina paulatim languescebant, transgressi sub immensum stellarum nemus evecti sunt.
Sub illo arcu luminum immotorum atque aeternorum, quorum nonnulla adeo ab hac exigua terra distant ut docti homines dubitent num eorum radii hunc mundi punctum, ubi homines agunt patiunturque, etiamnunc attigerint, noctis umbrae late nigraeque iacebant. Per totum illud frigidum atque inquietum tempus usque ad auroram, eaedem umbrae iterum veterem illam quaestionem in aures Iarvisii Lorrii susurrabant. Ille adversus virum quasi sepultum atque e sepulcro erutum sedebat, secum reputans quae subtiles mentis facultates ei in perpetuum periissent, quae autem restitui adhuc possent.
«Spero tibi cordi esse ad vitam revocari?»
Et vetus illa responsio redibat:
«Nescio quid dicam.»