Sidneius Cartonius in media via constitit, incertus adhuc quo se conferret. «Nona hora,» secum cogitabundus inquit, «ad argentariam Tellsoniorum me conferre debeo. Interea vero utrum expediat me conspici? Ita credo. Hos homines scire oportet quemdam talem hominem qualis ego sum hic adesse: prudens id cautio est, fortasse etiam necessarium consilii mei initium. Sed caute, caute, cautissime agendum! Omnia mecum reputem.»
Iam certam in partem ire coeperat, cum vestigia repressit atque semel iterumque per viam, in quam vesper iam descendebat, obambulavit, consilium illud ad omnes exitus qui inde oriri possent animo persecutus. Quo diligentius rem reputabat, eo firmius primam sententiam probabat. «Praestat,» inquit tandem iam certa mente, «illos scire me, talem qualis sum, hic versari.» Tum ad vicum Sancti Antonii iter convertit.
Eodem die Defargius se cauponam vinariam in suburbio Sancti Antonii exercere dixerat. Ei qui urbem bene nosset haud difficile erat domum eius nullo interrogato reperire. Cognito igitur loci situ, Cartonius e confertioribus illis vicis rursus egressus est; in quodam deversorio cenavit, cenaque peracta gravi somno oppressus est. Primum post multos annos nihil liquoris fortioris biberat. A superiore nocte nihil praeter paulum vini levioris biberat; nam ea nocte vinum adustum, quod penes se habebat, paulatim in focum Lorrii effuderat, velut homo qui eam rem semel atque in perpetuum abiecisset.
Iam septima fere hora erat cum somno refectus experrectus est ac rursus in vias prodiit. Ad Sanctum Antonium pergens ante tabernam constitit, cuius fenestra speculo instructa erat. Ibi fasciam circa collum laxe adstrictam, vestis collare capillosque incomptos leviter composuit. His peractis recta ad cauponam Defargii contendit atque intravit.
In taberna praeter Iacobum Tertium, digitis inquietis et voce rauca insignem, nemo forte vini emptor aderat. Hunc virum Cartonius inter iudices populares viderat. Ad exiguam mensam, ubi vinum apponebatur, bibens stabat atque cum coniugibus Defargiis sermocinabatur. Sermoni etiam illa, quae Ultio vocabatur, velut familiaris et perpetua domus sodalis intererat.
Cartonius intravit, consedit, atque lingua Gallica haud scite admodum parvum vini modum poposcit. Domina Defargia primo neglegenter eum aspexit, deinde intentius, mox etiam acrius; denique ipsa ad eum accessit quaesivitque quid iussisset afferri.
Ille eadem quae antea dixerat repetivit.
«Anglus es?» mulier interrogavit, supercilia nigra suspiciose tollens.
Cartonius eam intuens, quasi ne unum quidem vocabulum Gallicum statim ex ore expedire posset, eodem quo antea gravi peregrinae linguae sono respondit: «Ita, domina, ita. Anglus sum!»
Domina Defargia ad mensam vinariam rediit ut vinum afferret. Cartonius interea acta diurna Iacobinorum sustulit eorumque lectionem simulavit, quasi singulorum verborum sententiam magna difficultate colligeret. Tum feminam audivit dicentem: «Iuro tibi, Evremondio simillimus!»
Defargius vinum attulit atque hospitem salvere iussit.
«Quid?» interrogavit Cartonius.
«Salve, inquam; vesper tibi felix sit.»
«Ah! Et tibi vesper felix, civis!» respondit, calicem vino implens. «Euge! Vinum bonum est. Pro re publica bibo!»
Defargius ad mensam regressus est. «Sane,» inquit, «nonnihil similis est.» At uxor severe: «Dico tibi eum valde similem esse.» Iacobus Tertius placide: «Quia,» inquit, «illum tam assidue animo versas, civis.» Ultio autem festivissima subridens addidit: «Mea fide! Et quam laeta exspectas ut eum cras rursus videas!»
Cartonius indice lente super chartae lineas et verba ducto, tamquam diligens et totus lectioni deditus, legendi speciem servabat. Illi omnes, bracchiis mensae innixi et inter se proximis, submissa voce loquebantur. Cum paulisper taciti omnes in hospitem aspexissent, neque is tamen a commentariis Iacobinorum oculos tolleret, sermo inter eos instauratus est.
«Verum est quod domina dicit,» Iacobus Tertius inquit. «Quidni pergamus? Magna vis in ea sententia est. Quidni pergamus?»
«Age sane,» Defargius rationibus utens respondit, «sed alicubi tandem sistendum est. Tota quaestio in eo adhuc posita est, ubi sistamus.»
«Ad internecionem,» domina respondit.
«Praeclare!» rauca voce Iacobus Tertius exclamavit. Ultio quoque sententiam summis laudibus extulit.
«Exterminatio,» inquit Defargius nonnihil anxius, «bona doctrina est, uxor mea; neque ego quidem, si in universum loquamur, quidquam contra eam dico. Sed medicus ille gravissima perpessus est. Hodie eum vidisti; vultum eius, dum illae litterae recitabantur, animadvertisti.»
«Vultum eius animadverti!» domina contemptu iraque plena repetiit. «Ita vero, vultum eius animadverti. Animadverti vultum eius veri rei publicae amici non esse. Caveat igitur sibi a vultu suo!»
«Animadvertisti etiam, uxor,» Defargius placandi causa subiecit, «quanta filiae eius esset aegritudo, quae profecto ipsi quoque patri gravissima esse debet.»
«Filiam eius quoque animadverti,» inquit illa. «Ita vero; non semel eam observavi. Hodie eam observavi, antea quoque aliis diebus. Et in iudicio eam vidi et in via iuxta carcerem. Modo digitum tollam—!» Digitum tollere visa est (Cartonii oculi toto hoc tempore chartae insistere videbantur), deinde eum tam acriter in mensae marginem demisit, ut sonitus velut cadentis securis audiretur.
«Quam praeclara civis!» Iacobus iudex rauca voce exclamavit.
«Angelus est!» Ultio inquit, mulieremque amplexa est.
«Tu vero,» domina maritum immisericorditer appellans perrexit, «si penes te res esset—quod bono fato non est—etiamnunc illum virum eriperes.»
«Non ita est!» Defargius reclamavit. «Ne tum quidem facerem, si calicem hunc tantum levare satis esset! Sed ibi rem sistere velim. Dico, ibi subsistamus.»
«Videte igitur, Iacobe,» domina Defargia iracunda inquit, «et tu quoque, Ultioncula mea, videte ambo, atque audite! Propter alia tyrannidis et oppressionis scelera gentem istam iam pridem in indice meo ad internecionem atque exitium destinatam habeo. Interrogate maritum, utrum vera dicam.»
«Vera dicis,» Defargius, nemine rogante, assensus est.
«Primis illis magnis diebus, cum Bastilla expugnata est, hic vir eas ipsas litteras, hodie recitatas, reperit domumque reportat. Media deinde nocte, caupona vacua ac clausa, hic eodem loco ad huius lucernae lumen eas una legimus. Interrogate eum, num ita sit.»
«Ita est,» Defargius respondit.
«Eadem nocte, cum litterae ad finem perlectae essent, lucerna iam exstincta, primoque diei lumine per fenestras super fenestrarum opercula atque inter ferreos cancellos subeunte, dixi me secretum aliquod ei iam aperire velle. Interrogate num ita sit.»
«Ita est,» rursus Defargius respondit.
«Illud secretum ei aperui. Utrisque manibus hoc pectus pulsavi, ut nunc pulso, atque ita dixi: 'Defargi, ego inter piscatores ad maris litus educata sum; et familia illa agrestis, quam duo Evremondii fratres tam crudeliter violarunt, ea mea est familia. Defargi, soror illius iuvenis qui in terra iacebat mortifere saucius mea soror erat; vir ille sororis meae maritus; infans ille nondum natus eorum infans; frater ille meus frater, pater ille meus pater; mortui illi mei mortui sunt, atque ad me hereditate pervenit ius eos pro his omnibus ad iudicium vocandi!' Interrogate num ita sit.»
«Ita est,» iterum Defargius assensus est.
«Ite igitur et vento atque igni imperate ubi consistere debeant,» domina respondit; «mihi autem ne praecipiatis.»
Uterque auditor ex illo eius irae exitiali ardore voluptatem quandam immanem capiebat; Cartonius, qui eam omnino non respiciebat, tantam tamen irae vim percipiebat ut pallorem vultus eius animo cernere sibi videretur. Ambo feminam vehementer laudabant. Defargius autem, solus adversus plures nec parem habens auctoritatem, pauca de memoria misericordis uxoris Marchionis dicere conatus est; sed uxor nihil aliud respondere dignata est quam illud idem: «Vento et igni praecipite ubi sistant, non mihi!»
Aliis deinde hospitibus intrantibus colloquium interruptum est. Hospes Anglus vini pretium solvit, nummos redditos, velut homo peregrinae pecuniae ignarus, perplexe numeravit; tum, quasi peregrinus, rogavit quo itinere ad Palatium Nationale iret. Domina Defargia ad ianuam eum comitata est, atque, dum viam ostendit, bracchium suum in eius bracchium innixit. Neque hospitem Anglum eo ipso tempore haec cogitatio praeteriit: fortasse bene facturus esset, si bracchium illud comprehenderet, sursum erigeret, atque sub ala mucronem acutum alte in corpus eius defigeret.
Sed suo itinere discessit, moxque umbra muri carceris quasi absorptus est. Hora constituta inde rursus emersit et in conclave domini Lorrii rediit. Senem ibi assidua sollicitudine nunc huc nunc illuc obambulantem invenit. Lorrius dixit se usque ad id ipsum tempus cum Lucia mansisse, neque nisi paucis ante minutis discessisse ut constituto tempore Cartonio occurreret. Pater Luciae, ex quo circa quartam horam argentaria egressus erat, nusquam comparuerat. Ipsa aliquam, quamvis tenuissimam, spem conceperat patrem precibus suis Carolum servaturum esse; sed spes sane exigua erat. Plus quinque horis aberat: ubi tandem esse poterat?
Lorrius usque ad decimam horam exspectavit. Cum autem medicus Manettus nondum redisset nec ille Luciam diutius solam relinquere vellet, convenit ut ad eam rediret, media vero nocte ad argentariam rursus veniret. Cartonius interea solus ad focum medicum exspectaturus erat.
Exspectavit et exspectavit; tandem horologium mediam noctem nuntiavit, sed medicus Manettus non rediit. Dominus Lorrius regressus neque ullum eius nuntium audiverat neque ipse quidquam afferebat. Ubi tandem esset?
Hoc inter se quaerebant, atque iam ex tam diuturna absentia aliquod infirmum spei quasi aedificium exstruebant, cum in scalis eius vestigia audita sunt. Simul ac conclave intravit, omnibus perspicuum fuit omnia perdita esse.
Utrum ad quemquam revera adisset an per totum illud tempus vias urbis errabundus peragrasset, numquam compertum est. Ille ante eos consistens stupentibus oculis intuebatur; illi nihil interrogaverunt, quippe quorum quaestionibus vultus eius iam satis responderet.
«Non invenio,» inquit, «et tamen habere necesse est. Ubi est?»
Capite nudo et collo aperto stabat; et, dum aspectu inopi atque incerto circum omnia vagabatur, vestem exteriorem exuit atque humi cadere sivit.
«Ubi est scamnum meum? Ubique scamnum quaesivi nec invenire possum. Quid fecerunt operi meo? Tempus fugit; calceos illos conficere debeo.»
Ambo se mutuo aspexerunt; intra pectora animos quasi exstingui senserunt.
«Agedum, agedum!» ille flebili et miseranda voce gemens inquit. «Sine me ad opus redire. Da mihi opus meum.»
Cum nemo responderet, capillos suos vulsit et pedibus terram percussit, quasi puer mente perturbatus.
«Nolite miserum et derelictum hominem cruciare!» horrendo clamore eos obsecravit. «Sed reddite mihi opus meum! Quid de nobis fiet, si calcei isti hac nocte confecti non erunt?»
Perditus erat; penitus perditus!
Tam aperte omnis spes cum eo rationibus agendi aut ad sanitatem animi reducendi praecisa erat, ut ambo, quasi communi tacitoque consilio, manus singulas in umeros eius imponerent atque blandis verbis efficerent ut ante ignem sederet, polliciti mox opus ei redditum iri. Ille in sella consedit, in prunas paene exstinctas oculis defixis tristis, lacrimasque effudit. Quasi omnia quae post illud vitae tempus in cenaculo transacta erant vel momentanea animi imago vel somnium fuissent, Lorrius eum vidit in eandem prorsus speciem hominis redactum, qualem olim Defargius in custodia habuerat.
Uterque tam gravi miseratione atque horrore huius ruinae commotus erat, ut vix animo constaret; sed tempus non erat quo talibus affectibus cederent. Filia enim sola et extrema iam spe adiumentoque orbata utriusque opem imperiosius quam umquam postulabat. Iterum, velut tacito consensu, alter alterum respexit; una sententia in vultibus utriusque elucebat. Cartonius prior locutus est:
«Ultima spes nobis erepta est; ea quidem iam ante exigua erat. Ita sane, ad filiam eum reduci praestat. Sed priusquam abis, potesne parumper intenta mente me audire? Noli quaerere cur ea quae nunc praescripturus sum praescribam, aut cur pollicitationem exigam quam exacturus sum: causa est mihi, eaque iusta.»
«Minime dubito,» respondit Lorrius. «Loquere.»
Media inter eos in sella figura illa sine intermissione corpus huc illuc lentissime agitabat gemebatque. Illi autem tantum voce demissa loquebantur, quantum qui media nocte aegroti lectulo adsiderent.
Cartonius inclinatus est, ut vestem exteriorem, quae prope pedes iacentem fere implicabat, tolleret. Hoc facienti e veste delapsa est parva theca, in qua medicus indices officiorum quotidianorum circumferre solebat. Cartonius eam sustulit; intus charta complicata erat. «Hanc inspicere oportet!» inquit. Lorrius annuit. Charta explicata, Cartonius exclamavit: «Deo gratias!»
«Quid est?» Lorrius studiose interrogavit.
«Paulisper! Suo loco rem explicabo. Primum,» et manu in sinu vestis demissa alteram chartam protulit, «hoc est diploma quo ex hac urbe exire mihi licet. Aspice. Videsne nomen 'Sidneius Cartonius, Anglus'? »
Lorrius chartam apertam in manu tenens vultum eius gravem atque intentum contemplabatur.
«Hoc mihi usque ad crastinum diem custodi. Cras illum, ut meministi, visurus sum; neque hoc diploma in carcerem mecum inferre velim.»
«Cur non?»
«Nescio; malo id non facere. Nunc hoc accipe quod medicus Manettus apud se habuit. Simile est diploma, quo et ipse et filia eius cum filiola quovis tempore portas urbis atque fines regionis transire possunt. Videsne?»
«Video!»
«Fortasse heri, ne quid novissimi periculi incideret, hoc sibi extremum praesidium comparavit. Quo die datum est? Sed nihil refert: ne tempus in eo examinando consumas; diligenter id cum meo atque tuo reconde. Nunc hoc animadverte: usque ad proximam horam aut alteram minime dubitaveram eum tale diploma aut habere aut impetrare posse. Valet id, donec revocatum erit. Sed cito revocari potest; immo causam habeo cur existimem revocatum iri.»
«Num in periculo versantur?»
«In summo periculo sunt. Domina Defargia eos deferre constituit. Ipsius ore id cognovi. Hac nocte verba eius inaudivi, quibus quale iis immineat periculum plane perspexi. Nihil moratus sum; inde ad exploratorem illum accessi, qui rem mihi confirmavit. Is scit lignorum sectorem, qui iuxta carceris murum habitat, Defargiis obnoxium esse, eumque a domina Defargia institutum esse ut testificetur se illam» — neque semel Luciae nomen protulit — «captivis signa dantem vidisse. Haud difficile est praescire hanc vulgarem calumniam excogitatum iri, quasi in carcere coniuratio moliretur. Inde vitae eius discrimen nascetur, fortasse etiam filiolae, fortasse patris; nam utrumque iuxta eam in illo loco conspectum esse. Noli ita expavescere. Tu omnes servabis.»
«Utinam caelum mihi hoc concedat, Cartoni! Sed qua ratione?»
«Dicam tibi qua ratione. In tua fide res posita erit; nullius autem viri fidei tuto magis committeretur. Nova illa delatio certe non ante crastinum diem instituetur; verisimile est eam biduo aut triduo post fieri, verisimilius etiam hebdomade elapsa. Scis capitale esse crimen eum lugere aut misereri, cui caput machina Guillotinae abscissum sit. Huius criminis et Lucia et pater haud dubie rei essent; mulier vero illa, cuius inexorabile persequendi studium verbis exprimi non potest, occasionem exspectabit, qua hanc quoque causam accusandi adicere possit, ut duplici criminatione securior fiat. Intellegisne?»
«Tam attente te audio, tantaque fiducia verbis tuis adducor, ut ad tempus etiam hunc dolorem obliviscar,» inquit, atque medici sellam dorso leniter tetigit.
«Pecunia tibi suppetit; ea omnia quae ad iter quam celerrime ad maritimum litus conficiendum necessaria sunt comparare potes. Iam aliquot dies sunt ex quo omnia ad reditum in Angliam paravistis. Cras primo mane curato ut equi ad horam secundam post meridiem iuncti atque ad profectionem parati sint.»
«Ita fiet!»
Tanta vis atque alacritas in sermone Cartonii inerat, ut Lorrius quoque eius ardore accensus paene iuvenili celeritate agere coeperit.
«Nobile cor habes! Nonne recte dixi nullum esse cui res melius credi posset? Hac nocte Luciae expone quantis periculis et filiola eius et pater obiciantur; haec potissimum ei inculca. Suum enim pulchrum caput libenter iuxta mariti caput poneret.» Haesit ille per momentum, deinde priore animi robore perrexit: «Filiolae patrisque causa vehementer eam hortare ut statuta hora cum illis tecumque Lutetiam relinquat. Dic id extremum mariti mandatum fuisse. Dic rem multo maiorem inde pendere quam credere aut sperare audeat. Patrem eius, etiam in hac miserrima mentis condicione, voluntati filiae obtemperaturum putas, nonne?»
«Certissime.»
«Ita putabam. Omnia hic in area, quiete ac sine tumultu, comparata habe, usque ad id ipsum ut tu quoque in carpento iam sedeas. Simul ac ad vos advenero, me in carpentum recipite atque protinus discedite.»
«Rectene intellego me te, quidquid acciderit, exspectaturum esse?»
«Diploma meum cum ceteris in manu tenes, locumque mihi reservabis. Nihil aliud exspectato nisi ut locus mihi destinatus occupetur; deinde recta in Angliam!»
«Ergo,» Lorrius inquit, ardentem illam sed tam firmam constantemque manum comprehendens, «non ab uno sene omnis res pendet: iuvenem strenuum atque acrem mihi socium habiturus sum.»
«Deo adiuvante habebis! Sed sollemniter mihi pollicere nihil umquam efficere posse ut ab hoc consilio, cui nunc inter nos fidem dedimus, discedas.»
«Nullam, Cartoni.»
«Cras haec verba memoria tene: si consilium mutaveris, si quamlibet moram, ob quamlibet causam, interposueris, nulla prorsus vita servari poterit, plures vero necessario peribunt.»
«Meminero. Spero meum officium fideliter facturum.»
«Spero me quoque officium meum facturum. Nunc vale!»
Haec quamquam serio subridens dixit, neque etiam manum senis ad labra sua admovisse dubitavit, tamen nondum ab eo discessit. Adiuvit enim Lorrium ut medicum, qui ante favillas paene exstinctas in sella continue corpus agitabat, aliquantum excitaret, pallium petasumque ei indueret, atque in viam educeret, spe facta se ipsum locum reperturum esse ubi scamnum instrumentaque, quae gemens identidem poscebat, abscondita essent. Cartonius ex altera eius parte ambulans eum tuitus est usque ad aedificii aream, ubi cor illud afflictum, quod olim tanta felicitate fruebatur cum Sidneius ei secretam suam miseriam aperuisset, noctem illam horrendam pervigili cura exigebat.
Areolam intravit, ibique pauca momenta solus constitit, lumen e fenestra conclavis Luciae profusum suspiciens. Priusquam inde abiret, in eam partem benedictionem et extremum vale tacite efflavit.