Ego Alexander Manettus, medicus infelix, Bellovacensis natione, postea Lutetiae habitans, hanc maestissimam narrationem in misera mea Bastiliae cella, ultimo anni MDCCLXVII mense, conscribo. Per furtiva temporis intervalla, inter innumeras difficultates, scribo. In pariete camini eam occultare statui, ubi locum ad reponendas litteras lento ac laborioso opere mihi paravi. Fortasse aliquando manus misericors eam reperiet, cum et ego et dolores mei iam in pulverem redacti erimus.
Haec verba mucrone ferreo rubigine obsito aegre exaro, atramento ex fuligine et carbonis ramentis e camino collectis sanguineque admixto confecto, ultimo mense decimi captivitatis meae anni. Omnis spes pectore meo excessit. Monitis atrocibus, quae in me ipso deprehendi, intellego mentem mihi non diu integram mansuram esse; sollemniter tamen testor me hoc tempore sana mente uti, memoriam mihi certam atque rerum singularum tenacem manere, neque aliud quam veritatem me scribere: de his enim ultimis meis litteris coram aeterno iudicis tribunali rationem redditurus sum, sive eas homines aliquando legerint sive numquam.
Nocte quadam nubila, luna tamen lucente, tertia mensis Decembris hebdomade (die, ut puto, altero et vicesimo) anni MDCCLVII, in remotiore quadam crepidine Sequanae ambulabam, ut aere gelido me recrearem. Ab habitatione mea, in vico qui a Schola Medicinae nomen habet, unius horae itinere aberam, cum repente carpentum cursu citatissimo a tergo meo advenit. Ut vehiculo viam darem, ne forte contererer, in latus concessi. Tum caput e fenestra prolatum vidi, vocemque aurigae imperantem ut consisteret audivi.
Carpentum ubi primum equos auriga retinere potuit substitit; eadem vox me nomine appellavit. Respondi. Iam ita longe ante me processerat vehiculum, ut duo viri ianuam aperire atque descendere potuissent priusquam ad eos pervenirem.
Animadverti utrumque pallio involutum esse atque vultum quasi occultare. Cum iuxta ianuam carpenti consisterent, intellexi eosdem aetate mihi pares aut paulo iuniores videri, magnopere inter se similes et statura et gestu et voce atque, quantum cernere poteram, etiam vultu.
«Tu es medicus Manettus?» alter inquit.
«Ego sum.»
«Medicus ille Manetta, olim Bellovacensis,» inquit alter, «iuvenis ille medicus, arte chirurgica iam pridem egregius, qui superiore anno vel biennio Lutetiae in dies clarior factus est?»
«Viri,» respondi, «idem sum medicus Manettus quem tam benigne laudatis.»
«Domum tuam adivimus,» prior ait, «teque non ibi invento, cum certiores facti essemus te hac fortasse via ambulare, secuti sumus, te assequi sperantes. Velisne, quaeso, carpentum conscendere?»
Uterque imperiose se gerebat; simul ac haec dicta sunt, ambo ita progressi sunt ut ego inter eos et vehiculi ostium ponerer. Illi armati erant; ego inermis.
«Ignoscite, viri,» inquam; «soleo tamen quaerere quis auxilium meum expetat, et cuius generis morbo mederi arcessar.»
Qui secundus locutus erat respondit: «Medice, qui te vocant nobili genere sunt. Quod ad morbi naturam pertinet, adeo arti tuae confidimus ut te ipsum, cum veneris, certius eam intellecturum esse sciamus quam nos verbis exponere possimus. Haec satis. Velisne carpentum conscendere?»
Nihil restabat nisi parere; tacitus conscendi. Uterque post me intravit; alter postremus, gradibus sublatis, insiluit. Converso vehiculo eadem qua ante velocitate rapti sumus.
Hunc sermonem ita refero ut omnino habitus est. Non dubito quin verba ipsa, ne uno quidem verbo mutato, referam. Omnia sic describo ut acciderunt, mentemque meam summa vi cohibeo ne a proposito aberret. Ubi infra notas abruptas posuero, ibi interim scribere desino, chartamque in latebram suam refero.
* * * * *
Carpentum, relictis urbis vicis, per septentrionalem portam exiit in viam rusticam. Cum duas circiter tertias leucae partes a porta processisset (quod spatium non tunc sed postea ipse viam emensus cognovi) e via maiore devertit, mox ante domum quandam solitariam constitit. Tres descendimus, ac per semitam mollem humidamque horti, cuius fons incuria neglectus aquam effundebat, ad ipsam domum pervenimus. Pulsata ianua non statim aperiebatur; tum alter e ductoribus meis eum qui demum aperuerat gravi chirotheca equestri in faciem percussit.
Neque id factum magnam mihi admirationem movit, quippe qui plebeios saepius quam canes verberari vidissem. Sed alter frater, eadem ira incensus, hominem simili ictu bracchii in faciem percussit; tum demum ita pares in habitu ac gestu mihi apparuerunt, ut eos geminos fratres esse primo animadverterem.
Iam inde a porta exteriore, quam clausam invenimus atque alter frater ut nos admitteret reseravit et rursus obstruxit, clamores e superiore conclavi editos audiveram. Illuc recta ductus sum, vocibus, dum scalas ascendebamus, magis magisque ingravescentibus. Aegram ibi in lecto iacentem vidi, cui gravissima cerebri febris erat.
Puella erat pulcherrima, aetate florens, haud multo, ut certum videbatur, ultra annum vicesimum progressa. Crines eius discerpti atque incompti erant; bracchia fasciis sudariisque ad latera adstricta. Animadverti haec omnia vincula e viri nobilioris vestimentis desumpta esse. In uno, quod erat velum fimbriatum sollemnis ornatus, insignia gentilicia et litteram E acu depictam conspexi.
Hoc intra primum fere momentum, quo eam inspicere coepi, conspexi; nam dum immoderate se iactaret, in extremo lecti margine in os pronam se converterat, extremumque veli inter dentes traxerat, unde prope erat ut suffocaretur. Prius igitur manum admovi, ut spiritui viam patefacerem; dum velum amoveo, acu picta illa figura in eius angulo oculis meis obversata est.
Leniter eam resupinavi, manusque pectori imposui, ut motus cohiberem ac tranquillarem; tum vultum contemplatus sum. Oculi in immensum dilatati, truculenti, vagabantur. Continenter clamoribus acutissimis exclamabat: «Maritus meus, pater meus, frater meus!» Tum usque ad duodecim numerabat, ac dicebat: «Sile!» Unum tantum momentum, non amplius, quiescebat quasi auscultatura; deinde eosdem eiulatus iterabat, rursus «Maritus meus, pater meus, frater meus!» clamans, usque ad duodecim numerans atque «Sile!» dicens. Numquam series mutabatur neque vox aut modus; nec cessabant soni, nisi illo uno, certo intervallo quo inter eos tacere solebat.
«Quamdiu,» quaesivi, «hoc ei accidit?»
Fratres ut inter se distinguam, maiorem minoremque appellabo; maiorem intellego eum cui maior potestas esse videbatur. Hic respondit: «Ab eadem fere hora noctis superioris.»
«Habet igitur maritum, patrem, fratrem?»
«Fratrem.»
«Num te fratrem eius appello?»
«Non,» ille contemptu maximo respondit.
«Num aliquid ei nuper ad numerum duodecim pertinens accidit?»
Iunior festinanter interiecit: «Ad horam duodecimam, inquis?»
«Videtis, viri,» inquam, manibus in pectore aegrae adhuc impositis, «quam nihil hoc modo vobis prodesse possim. Si praescivissem quid visurus essem, remedia mecum attulissem; nunc tempus perdendum est. In hac domo solitaria medicamenta nusquam comparari possunt.»
Maior minorem aspexit; hic superbe respondit: «Capsa medicamentorum hic est,» eamque ex armario protulit et supra mensam posuit.
* * * * *
Nonnullas ampullas aperui, odorem exploravi, obturamenta labiis admovi. Nisi medicamentis ad somnum conciliandum, quae ipsa venena essent, uti voluissem, nihil ex illis aegrae dedissem.
«An ea suspecta habes?» minor quaesivit.
«Vides, domine, me iis usurum esse,» respondi, neque plura addidi.
Magno cum labore et multis conatibus potionem quam decreveram aegram deglutire coegi. Quoniam post aliquod intervallum iterandam esse putabam, atque effectum diligenter observare necesse erat, iuxta lectum consedi. Aderat mulier quaedam timida et oppressa, uxor eius qui in inferioribus aedibus erat; illa in angulum sese receperat. Domus humida, vetustate corrupta, supellectile mediocri instructa, nuper demum et ad tempus habitari videbatur. Crassa quaedam aulaea vetera fenestris clavis affixa erant, ne eiulatus e domo foras pervenirent. Clamores interim eodem tenore succedebant, «Maritus meus, pater meus, frater meus!», numeratio usque ad duodecim et illud «Sile!» Tanta erat insaniae vis ut vincula, quibus bracchia cohibebantur, solvere non auderem; inspexi tamen ne dolorem afferrent. Hoc unum spem quandam mihi praebebat, quod manu mea super pectus eius posita corpus per aliquot minuta paulum conquiescebat. Voces autem ne minima quidem ex parte mutabantur; nullum horologii pendulum certiore ratione moveri potuisset.
Quod manus mea tantum valebat, ut existimo, dimidiam fere horam iuxta lectum sederam, duobus fratribus spectantibus, cum maior tandem ait:
«Est et alius aeger.»
Commotus sum atque interrogavi: «Graviterne laborat?»
«Melius erit ipsum inspicere,» ille neglegenter respondit, lucernamque sustulit.
* * * * *
Alter aeger in posteriore conclavi iacebat, quod altera scala superata attingebatur atque quasi solarium super stabulum erat. Parte eius humili laquear e gypso erat; reliqua pars usque ad fastigium tegularum patebat, trabibus transversis instructa. Ibi faenum paleaeque condita erant, fasciculi lignorum ad ignem faciendum, et pomorum acervus harena obrutus. Per hanc partem transire debui ut ad alteram pervenirem. Memoria mea singula etiamnunc certo tenet. His minutis rebus eam experior; omnia in hac ipsa Bastiliae cella, decimo captivitatis anno ad finem vergente, ita ante oculos habeo, quasi illa nocte ea spectem.
Super faenum humi stratum, pulvino sub capite posito, adulescens quidam rusticus egregia forma iacebat, annos natus haud plus septemdecim. Supinus iacebat, dentibus constrictis, dextra super pectus in pugnum coacta, oculis ardentibus recta sursum intentis. Cum uno genu iuxta eum procubuissem, vulnus quo loco esset videre non poteram; manifestum tamen erat eum vulnere acuta quadam cuspide inflicto mori.
«Medicus sum, infelix puer,» inquam; «sine me vulnus inspicere.»
«Nolo inspicias,» respondit; «relinque.»
Vulnus manu sua tegebat; lenibus dictis impetravi ut manum removere sineret. Gladio confossus erat, horis viginti aut quattuor et viginti ante; sed nulla ars eum servare potuisset, etiamsi statim curatus esset. Iam celeriter moriebatur. Cum oculos ad maiorem fratrem convertissem, vidi eum ad formosum adulescentem, cui vita sensim effluebat, despicientem, quasi avem vulneratam aut leporem aut cuniculum spectaret, non hominem sibi naturae societate coniunctum.
«Quomodo,» inquam, «hoc factum est, domine?»
«Canis communis, rabiosus adulescens! Servus glebae! Fratrem meum adegit ut gladium stringeret, atque gladio fratris mei occubuit, more viri nobilis.»
Nihil misericordiae, nihil maeroris, nihil communis humanitatis ea responsio continebat. Qui loquebatur id tantum incommodum agnoscere videbatur, quod animal alterius generis illic moreretur, cum satius fuisset in obscuritate suae vilissimae condicionis interire, sicut eius generis vermes mori solent. Prorsus ab omni misericordia alienus erat, neque adolescentis neque sortis eius commiserescebat.
Oculi pueri, dum nobilis loquebatur, sensim ad eum conversi erant; nunc lente ad me redierunt.
«Medice, superbissimi sunt isti nobiles; sed et nos canes vulgares interdum superbi sumus. Nos spoliant, violant, verberant, occidunt; tamen nonnihil superbiae interdum nobis superest. Illamne, medice, vidisti?»
Clamores eius, quamquam intervallo locorum debilitati, huc tamen perveniebant. Tamquam illa iuxta nos iaceret, ita de ea loquebatur.
«Vidi,» respondi.
«Soror mea est, medice. Per multos annos isti nobiles iura foedissima sibi sumpserunt in pudicitiam atque honestatem sororum nostrarum; attamen et nobis bonae puellae fuerunt. Scio hoc; patrem meum ita loquentem audivi. Illa bona erat. Desponsata etiam erat bono iuveni, colono illius. Nos omnes illius coloni eramus, eius hominis qui ibi stat. Alter eius frater est, omnium pessimus pessimae stirpis.»
Aegerrime puer corporis vires colligebat ut loqui posset; animus autem vehementia quadam terribili loquebatur.
«Ille qui illic stat nos ita spoliavit, sicut isti qui sese praestantiores putant nos canes vulgares semper spoliant: sine misericordia tributa nobis imposuit; laborare pro eo sine mercede coegit; frumentum nostrum in molendino suo molere iussit; plurimas aves quas alebat fructibus nostris egentissimis pascere iussit, vetuitque sub capitis poena ne unam quidem avem domesticam ipsi aleremus. Adeo diripiebamur atque spoliabamur, ut, si quando frustulum carnis nobis obtigisset, ianua obserata ac fenestrarum valvis occlusis trepidi vesceremur, ne ministri eius eam conspicerent atque auferrent. Ita, inquam, spoliarunt, insectati sunt, in summam egestatem redegerunt nos, ut pater nobis diceret dirum esse scelus filium in hunc mundum procreare; hoc maxime a deo precandum esse, ut mulieres nostrae steriles fierent atque infelicissima gens nostra interiret!»
Numquam antea videram dolorem oppressionis velut ignem subito erumpere. Sensus eius alicubi in pectoribus plebis latere debere suspicatus eram; sed numquam erumpentem vidi, donec in illo puero moriente conspexi.
«Nihilominus, medice, soror mea nupsit. Sponsus eo tempore aegrotabat, pauper ille; atque amanti suo nupsit ut eum in nostro tugurio curare et solari posset, in canili nostro, ut iste appellaret. Vix paucas hebdomades nupta fuerat, cum frater illius hominis eam vidit et concupivit, rogavitque illum ut sibi eam commodaret: quid enim apud nos mariti valent? Ille libentissime adsensus est; soror autem mea proba erat atque pudica, fratremque eius haud secus ac ego ipse odio implacabili prosequebatur. Quibus igitur artibus illi duo marito persuadere conati sunt ut auctoritate sua uxorem ad assentiendum impelleret?»
Oculi pueri, antea in me defixi, paulatim ad spectatorem conversi sunt; ex vultibus utriusque intellexi vera eum omnia dixisse. Duo illic superbiae genera inter se opposita etiam in hac Bastilia videor videre: in viro nobili incuriam contemptumque securissimum, in rustico animum perpetuo conculcatum et ultionis ardorem inexstinguibilem.
«Scis, medice, inter iura nobilibus istis concessa esse ut nos canes communes iumentorum more plaustris iungant atque agant? Ita illum vinxerunt atque pepulerunt. Scis eosdem iure sibi sumere ut nos in praediis suis noctes integras teneant, ranas silentio coercere iubeant, ne somnus nobilis interrumpatur? Ita eum tota nocte in vaporibus noxiis detinuerunt, et interdiu ad iugum reverti iusserunt. At non persuasus est; minime vero! Cum quodam die meridie iugo solutus est ut cibum, si quem inveniret, sumeret, duodecies singultum edidit, singulis horologii ictibus singulos, atque in sororis meae pectore exspiravit.»
Sola iniurias suas omnes enarrandi voluntas vitam in puero retinebat, cum nulla iam humana vis id praestare posset. Instantem mortis caliginem vi quadam reppulit, quemadmodum dextram contractam super vulnus positam pertinaciter retinebat.
«Tum, illo homine permittente atque etiam adiuvante, frater eius illam abstulit; quidquid illa fratri eius dixerit, quod, medice, si nondum scis, mox intelleges, tamen abstulit, ad voluptatem et ludibrium suum, paucis tantum diebus. Ego in via eam praetereuntem vidi. Nuntio domum perlato, cor patris nostri ruptum est; ex omnibus verbis quibus plenum erat ne unum quidem protulit. Sororem meam minorem (nam et aliam habeo) in locum extra huius hominis potestatem deduxi, ubi saltem numquam illius serva futura sit. Tum fratris eius vestigia huc persecutus sum, et nocte superiore intro ascendi: canis quidem vulgaris, sed gladio armatus. Ubi est fenestra huius solarii? Hic alicubi erat, nonne?»
Conclave iam in eius oculis obscurabatur; mundus ei undique angustior fiebat. Circumspiciens faenum paleasque in pavimento conculcata vidi, quasi ibi pugna commissa esset.
«Illa me audivit et accurrit. Iussi ne ad nos accederet donec ille mortuus esset. Hic autem ingressus primum paucos nummos ad me proiecit; deinde flagello me cecidit. Ego vero, etsi canis communis, ita eum petii ut gladium stringere cogeretur. Frangat ille in quot voluerit frusta gladium quem vulgari meo sanguine cruentavit! Ad se defendendum gladium strinxit, atque pro vita sua summa arte me transfixit.»
Paulo ante gladii fracti fragmenta inter faenum iacentia conspexeram. Illud nobilis hominis telum fuerat. Alio loco vetus quidam gladius iacebat, qualem milites gestare solent.
«Nunc, medice, me erige! Erige! Ubi ille est?»
«Hic non est,» inquam, pueri corpus sustinens, existimans de minore fratre eum loqui.
«Ille! Quantumvis isti nobiles superbi sint, tamen me videre timet. Ubi est ille qui hic stabat? Fac ut eum aspicere possim.»
Caput pueri in genu meum reclinans ita verti; ille autem momento illo vi quadam incredibili repente praeditus totum corpus erexit, me quoque surgere coegit, alioquin eum sustinere non potuissem.
«Marchio,» inquit puer, ad eum conversus, oculis late apertis et dextra sublata, «cum dies venerit quo omnium harum rerum ratio exigetur, te tuosque omnes, usque ad ultimum impiae stirpis vestrae, ad iudicium voco ut de iis respondeatis. Hac cruce sanguinea te noto, quo signo me te in iudicium vocasse constet. Cum dies venerit quo omnium harum rerum ratio exigetur, fratrem tuum, pessimum impiae stirpis vestrae, separatim ad iudicium voco. Hac cruce sanguinea eum noto, quo signo me eum in iudicium vocasse constet.»
Bis dextram ad vulnus pectoris retulit, et indice crucem in aere duxit. Per unum momentum erectus stetit digito adhuc sublato; deinde, cum digitus descendit, ipse simul concidit. Mortuum in solo deposui.
* * * * *
Cum ad aegrotae lectum redii, eodem plane tenore atque ordine insanientem inveni. Intellexi hoc per multas adhuc horas durare posse, ac probabiliter non nisi sepulcri silentio terminatum iri.
Medicamentum, quod ei iam dederam, iteravi; usque ad noctem provectam iuxta lectum sedi. Clamores numquam minus acuti facti sunt; verba numquam minus distincte aut alio ordine prolata sunt. Semper eadem: «Maritus meus, pater meus, frater meus! Unus, duo, tres, quattuor, quinque, sex, septem, octo, novem, decem, undecim, duodecim. Sile!»
Ita viginti sex horas postquam eam primum vidi continuatum est. Bis interea abii rediique; tertio iuxta lectum sedebam, cum vox tandem languescere coepit. Quidquid ad id momentum adiuvandum, quamvis exiguum, facere poteram, feci; mox vero in soporem gravissimum delapsa est, mortuae simillima.
Non aliter videbatur quam si ventus et imber tandem conquievissent, saeva longaque tempestate confecta. Bracchia eius vinculis liberavi, mulieremque vocavi ut mecum corpus atque vestes laceratas componeret. Tum primum intellexi illam gravidam esse; tum etiam paulum illud spei, quod de salute eius retinueram, amisisse me sensi.
«Num mortua est?» quaesivit Marchio, quem maiorem fratrem appellare pergam, paulo ante equo advectus et adhuc ocreatus cubiculum ingressus.
«Nondum mortua,» respondi, «sed proxima morti.»
«Quanta vis in istis corporibus plebeiis est!» inquit, ad eam haud sine curiositate despiciens.
«Mira vis,» respondi, «in dolore atque desperatione latet.»
Primum verba mea derisit, deinde frontem contraxit. Sellam pede iuxta meam admovit; muliere excedere iussa, summissa voce dixit:
«Medice, cum fratrem meum cum istis agrestibus hominibus difficultate implicatum invenissem, suasi ut tua opera peteretur. Magna iam est tua existimatio; cum autem iuvenis sis cui fortuna paranda est, tuis rebus consulere haud dubie cupis. Quae hic cernis, cernenda tantum sunt, non divulganda.»
Respirationem aegrae auscultabam; respondere vitavi.
«Num mihi, medice, aures praebere dignaris?»
«Domine,» respondi, «in arte nostra ea quae aegri nobis committunt fide ac silentio custodiuntur.» Caute respondi, quod res quas audiveram atque videram animum meum gravissime perturbaverant.
Ita aegre spiritum trahebat ut pulsum et cordis motum diligentissime explorarem. Vita supererat, vix aliud. Cum, ad sedem meam reversus, circumspicerem, ambos fratres intentissime me observantes vidi.
* * * * *
Tanta difficultate scribo, adeo saevit frigus, tam vehementer timeo ne deprehensus in subterraneam cellam et perpetuas tenebras coniciar, ut hanc narrationem contrahere necesse sit. Non tamen memoria perturbata est neque labefactata; omnia verba quae inter me et fratres illos dicta sunt etiamnum revocare possum, atque, si liceret, ordine persequi.
Puella per septem dies adhuc vitam traxit. Sub finem eius temporis, aure ad labra eius admota, paucas quasdam syllabas intellegere poteram. Quaesivit ubi esset; respondi. Quis essem; dixi. Nomen autem gentile eius frustra quaesivi. Caput leviter super pulvinar movit, secretumque suum, sicut puer antea fecerat, retinuit.
Neque ullum tempus quaerendi datum est, antequam fratribus dixi aegram celerrime languescere nec alium diem victuram esse. Nam usque ad illud tempus, quamquam nemo praeter mulierem et me ipsum ei se praesentem ostendere solebat, alter ex fratribus semper aegre atque suspiciose post aulaeum ad caput lecti sessitabat, quotiens aderam. At ubi eam morituram esse pronuntiavi, nihil curare visi sunt quid cum ea colloquerer, quasi etiam me, hoc mihi subito in mentem venit, moriturum putarent.
Semper animadverti superbiam eorum gravissime offensam esse quod minor frater cum rustico, eoque puero, gladiis decertavisset. Nihil alterutrum commovere videbatur nisi quod res illa familiae suae dignitatem dehonestaret atque etiam ridicula videretur. Quotiens minorem fratrem me intuentem deprehendi, oculi eius declarabant me ei vehementer invisum esse, quoniam quae de puero audiveram scirem. Blandius ille quam maior mecum agebat, magisque civiliter; tamen ea odia videbam. Me etiam maiori fratri molestum esse perspiciebam.
Aegra mea duabus horis ante mediam noctem mortua est, eodem fere momento (ut horologio meo computavi) quo eam primum conspexeram. Solus ei aderam, cum miserrimum iuvenile caput molliter in latus inclinatum est, simulque omnes huius vitae iniuriae ac dolores finem ceperunt.
Fratres in inferiore conclavi exspectabant, equos conscendere cupientes. Dum solus iuxta lectum sedebam, audiveram eos equestribus flagellis calceos ferientes atque ultro citroque obambulantes.
«Tandem mortua est?» maior, ubi intravi, quaesivit.
«Mortua est,» respondi.
«Gratulor tibi, frater,» inquit ille ad alterum se convertens.
Ante hoc mihi pecuniam obtulerat, cuius acceptionem distuleram; nunc fasciculum aureorum nummorum mihi tradidit. Manu eius acceptum supra mensam posui. Rem mecum reputaveram, atque statueram nihil accipere.
«Quaeso ignoscite,» inquam. «His rebus ita se habentibus, non possum.»
Alter alterum aspexit; capita deinde mihi inclinaverunt, sicut ego illis. Ita sine ullo alio verbo discessimus.
* * * * *
Defessus sum, defessus, defessus, miseriis omnibus contritus. Quae hac manu macilenta scripsi ipse legere non possum.
Mane primo fasciculus aureorum, capsula inclusus nomine meo extrinsecus scripto, ante fores meas depositus est. Iam ab initio anxie cogitaveram quid officii mei esset. Eo die decrevi ad ministrum regium clam scribere, exponens utriusque aegri condicionem, locum quo ductus eram, atque denique omnem rei ordinem. Sciebam quantum apud aulam regiam nobiles valerent, quantum legibus eximerentur, ac fore existimabam ut nulla rei mentio umquam fieret; animum tamen meum hoc facto levare cupiebam. Rem etiam ab uxore mea tamquam arcanum celaveram; id quoque in litteris commemorare constitui. De vero meo periculo nihil omnino suspicabar; sciebam tamen aliis imminere posse periculum si eadem quae ego cognovissent, atque ita causae implicarentur.
Eo die negotiis multis occupatus eram, neque epistulam ea nocte perficere potui. Postridie multo maturius quam solebam surrexi, ut opus absolverem. Ultimus anni dies erat. Litterae iam confectae ante me iacebant, cum nuntiatum est mulierem quandam venisse quae mecum colloqui cuperet.
* * * * *
Quo diutius scribo, eo magis mihi vires ad hoc opus perficiendum deficiunt. Tam frigidum est, tam obscurum; sensus torpent, animus intolerabili horrore premitur.
Mulier illa iuvenis erat, amabilis, formosa, sed non talis quae ad longam senectutem perventura videretur. Vehementer perturbata erat. Uxorem se Marchionis Sancti Evremondii esse mihi dixit. Cum titulum quo adulescens maiori fratri locutus erat cum littera E in velo acupicta coniunxissem, facile intellexi illam de nobili quem nuper conspexeram loqui.
Memoria adhuc certissima est, verba tamen colloquii nostri perscribere nequeo. Vereor enim ne diligentiori custodia quam antea teneor, neque umquam certo scio quo tempore observari possim. Illa iam partim suspicata erat, partim compererat praecipuas istius immanis sceleris res, mariti sui in eo culpam, meque ad aegram arcessitum esse. Puellam mortuam esse nesciebat. Speraverat, ut summo dolore narrabat, se clam feminam illam miseram muliebri misericordia solari posse. Speraverat se iram caeli a domo nobili avertere posse, quae iam diu multis oppressis exosa fuerat.
Rationes habebat quibus crederet minorem quandam sororem superstitem esse, eamque potissimum adiuvare cupiebat. Nihil ei dicere potui, nisi talem sororem esse; praeterea nihil sciebam. Venerat ad me, mea fide confisa, spe ducta fore ut nomen atque domicilium eius ei indicare possem. At haec ambo ad hanc ipsam miseram horam mihi ignota sunt.
* * * * *
Iam frustula chartae mihi deficiunt. Unum heri mihi ereptum est, simul admonitus sum. Hodie igitur narrationem absolvere oportet.
Bona illa erat atque misericors femina, coniugio tamen infelix. Quomodo enim felix esse poterat? Frater mariti ei non confidebat, eam oderat, omnemque auctoritatem suam contra eam exercebat; utrumque metuebat, et illum et maritum. Cum eam ad fores deduxissem, in carpento eius puer parvus, forma venustissima, annos circiter duos aut tres natus, erat.
«Huius causa, medice,» inquit lacrimans atque puerum monstrans, «quidquid possum facere volo ut iniuriae illatae quamvis exiguam satisfactionem praebeam. Alioquin hereditas ei bene non cedet. Praesagio fore ut, nisi innocens aliquis pro his sceleribus satisfecerit, aliquando ab ipso poena repetatur. Quod mihi proprie reliquum est, nec multo plus quam paucae gemmae valent, id filio meo relinquam, hoc primum vitae eius officium esse statuens: ut, si minor soror reperiri possit, laesae illi familiae, matris mortuae misericordia atque luctu ductus, omnia praestet.»
Puerum osculata blandisque verbis permulcens adiecit: «Tua ipsius causa haec facio, carissime. Fidemne mihi servabis, Carole parve?» Puer constanter: «Servabo!» respondit. Ego manum matris osculatus sum; illa filium complexa vehiculo ascendit atque abiit, eum amplexu suo fovens. Numquam postea eam vidi.
Quoniam mariti nomen ipsa commemoraverat quasi mihi iam cognitum esset, epistulae meae id non addidi. Epistulam obsignavi, neque ulli tradere ausus ipse manu mea eo die ministro tradidi.
Illo vesperi, ultima anni nocte, nona fere hora, vir veste atra indutus ad ianuam meam tintinnabulum pulsavit et me videre postulavit; famulum meum, Ernestum Defargium, adulescentulum tum temporis, tacitus scalas secutus est. Cum famulus cubiculum intravit ubi cum uxore sedebam, o coniunx mea, animi mei carissima! O pulcherrima iuvenis uxor mea Anglica! vidimus eum qui ante portam exspectare putabatur, tacitum post famulum stantem.
Aegrum in vico Sancti Honorati urgente morbo laborare dixit; se brevi me reducturum esse, carpentum paratum exspectare.
Illud carpentum me huc advexit, ad sepulcrum meum. Simul ac domo satis longe excessi, fascia atra a tergo super os meum vehementer ducta est, bracchiaque constricta. Duo fratres e tenebroso quodam angulo viam transierunt, uno signo me agnoscentes. Marchio litteras quas scripseram e sinu protulit, mihi ostendit, ad lucernam quam alius tenebat incendit, cineresque pede restinxit. Nemo quicquam locutus est. Huc abductus sum, in hoc sepulcrum, in quo vivus iaceo.
Si Deo placuisset, per omnes hos annos horrendos, vel in durissimo alterutrius fratris corde aliquid misericordiae excitare, ut mihi ullam de uxore mea carissima famam afferrent, saltem unico verbo nuntiarent viveretne an mortua esset, putare potuissem eos non prorsus a Deo desertos esse. Nunc autem certo credo notam crucis rubrae utrique fatali esse, neque eis ullam in Dei clementia partem esse. Itaque eos eorumque posteros, usque ad ultimum gentis suae, ego Alexander Manettus, captivus miserrimus, hac ultima anni MDCCLXVII nocte, intolerabili dolore confectus, in eos dies quibus omnium scelerum rationes exigentur sollemniter defero. Coram caelo et terra eos accuso.
Ubi huius scripti recitatio finita est, vox terribilis exorta est: fremitus cupiditatis avidissimae, cui nihil articulatum nisi sanguinem poscentium vociferatio inerat. Historia illa immanissimas eius temporis ultionis cupiditates suscitaverat; neque ullum erat in tota natione caput quod talibus criminibus expositum sub securi non caderet. Nec opus erat, coram eo tribunali iisque spectatoribus, explicare cur coniuges Defargii chartam cum reliquis monumentis Bastilia capta extractis non in publicum protulissent, quae triumphali pompa per vias lata essent, sed eam occultam tamdiu servassent, occasionem exspectantes. Nec necesse erat ostendere gentis illius nomen multis iam annis in vico Sancti Antonii exsecrationi datum atque in funesto indice acu inscriptum fuisse. Nemo umquam in terris vixerat cuius virtus vel beneficia eo loco eo die contra eiusmodi accusationem salutem praestare potuissent.
Tanto gravior erat sors hominis damnandi, quod qui eum accusabat civis omnibus notus erat, amicus ipsius fidelissimus, uxoris eius pater. Inter insanas plebis cupiditates vigebat aemulatio dubiarum quarundam priscae aetatis virtutum publicarum, studiumque sacrificandi atque sese ipsos in ara populi immolandi. Quare, cum praeses diceret (quod nisi dixisset, ipsius caput in umeris trepidavisset) egregium illum rei publicae medicum etiam maius rei publicae beneficium daturum, si infestam aristocratarum familiam stirpitus exstirparet, atque haud dubie sacro ardore laetitiaque commotum iri, si filiam suam viduam, neptem vero orbam faceret, immensae adclamationes et patrius quidam furor exorti sunt, nulla humanitatis misericordia admixta.
«Quantam, putas, apud istos homines auctoritatem medicus ille possidet?» domina Defargia ad Ultionem subridens susurravit. «Serva eum nunc, mi medice, serva!»
Singulis iudicum popularium suffragiis clamor exoriebatur. Hic clamabat, ille item; fremitus fremitum insequebatur.
Omnes una voce condemnaverunt. Nobilis animo et sanguine; rei publicae hostis; populi oppressor notissimus. In carcerem qui Conciergeria appellatur referatur; intra quattuor et viginti horas moriatur!