Tribunal illud formidabile, quinque iudicibus, accusatore publico et iuratorum collegio ad saevitiam obstinato constitutum, cotidie sedebat. Vesperi cotidie indice edito nomina eorum qui in iudicium vocarentur nuntiabantur, quos custodes per varios carceres captivis recitabant. Iocari ita solebant custodes: «Foras accedite, qui intus estis, et Acta Vespertina audite!»
«Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur!»
Hoc igitur nomine aliquando coeperunt Acta Vespertina in carcere La Force recitari.
Quotiens nomen pronuntiabatur, is cuius erat a ceteris secedebat atque in loco huic rei destinato consistebat, ubi stabant ii qui tam funesto indicio designati essent. Hanc consuetudinem Carolus Evremondius, qui Darnaeus vocabatur, nimis bene noverat; multos enim centenos homines ita abductos viderat.
Custos eius, homo inflatis genis pinguique corpore, qui ad legendum perspicillis utebatur, super ea oculos sustulit, ut videret num Carolus suo loco constitisset; mox ceterorum nomina perlegit, ad singula parumper subsistens. Viginti tria nomina recitata sunt, sed viginti tantum homines adfuerunt: unus enim e vocatis in carcere iam mortuus atque oblivioni datus erat, duo Guillotina iam necati pariterque obliti erant.
In conclavi testudinato index recitabatur, in quo Carolus nocte prima adventus sui captivos inter se consociatos conspexerat. Illi omnes in caede illa immani perierant; omnes autem quorum deinde amicitia usus erat, quosque abire viderat, in suggestu supplicii vitam finierant.
Paucis verbis festinanter se invicem valere iusserunt atque benignitatem ostenderunt; statim tamen discesserunt. Haec enim cotidie contingebant, et qui in carcere La Force communem vitam agebant eo vespere ludos, quibus victi pignora dare cogerentur, et parvum musicorum concentum parabant.
Ad cancellos concurrerunt, ibique lacrimas fuderunt. Sed viceni illi loci in ludis iam institutis aliis implendi erant, nec multum temporis ante horam claudendi restabat, qua cubicula communia et ambulacra magnis canibus nocturnis custodibus relinquerentur. Neque ideo captivi aut sensu carebant aut misericordia: calamitas ipsius temporis eos ita vivere docuerat.
Simili quodam modo, etsi res paululum diversa erat, ardor quidam quasi ebrietas animos occupaverat, quo nonnulli, ut omnibus notum erat, nullo cogente ad Guillotinam subeundam atque ad mortem oppetendam impulsi erant. Nec tamen vana iactatio erat; sed furor quodam contagio per populum diffusus, cuius mentes universae vehementissime quatiebantur.
Cum pestilentia grassatur, sunt ex nobis qui occulto quodam studio ad ipsum morbum trahantur, velut si brevi ac terribili cupiditate mori inde velint. Mirabilia eiusdem generis in omnium pectoribus latent; occasio tantummodo requiritur qua in apertum prodeant.
Brevis obscurusque erat transitus ad carcerem quem Conciergerie vocant; nox autem in cellis eius vermibus refertis longa fuit atque frigida. Postridie quindecim rei in tribunal producti sunt, priusquam nomen Caroli Darnaei vocaretur. Omnes quindecim capite damnati sunt; omnes causae hora una et dimidia peractae erant.
Tandem «Carolus Evremondius, qui Darnaeus appellatur», in iudicium vocatus est.
Iudices in subselliis pileos plumis ornatos gerebant; reliqua autem multitudo fere omnis vel rudi pileo rubro vel insigni trium colorum caput ornabat. Carolus, dum iuratos circumspicit atque turbam tumultuantem, credere potuisset rerum ordinem prorsus conversum esse, ita ut facinorosi homines viros honestos iudicarent.
Homines ex infima atque immanissima urbis faece — qualium nulla umquam civitas prorsus vacat — ibi rerum potiebantur. Hi sine ullo impedimento vociferabantur, laudabant, vituperabant, sententias ante tempus praecipiebant atque iudicium ad exitum quem volebant impellebant.
Virorum pars maxima variis armis instructa erat; feminarum aliae cultros, aliae pugiones gerebant; quaedam edebant bibebantque dum spectabant; permultae lanam acubus nectebant. Inter eas erat femina quae, dum opus manibus peragebat, alterum ex lana opus inchoatum sub ala gestabat.
In primo ordine sedebat iuxta virum quem Carolus ex quo ad urbis stationem pervenerat non viderat, sed statim Defargium esse agnovit. Bis terve femina illa aliquid viro in aurem insusurravit; uxor eius esse videbatur. Hoc vero imprimis Carolum miratum est: quamquam uterque quam proxime ad eum consederat, neuter tamen ne semel quidem in eum respexit. Iuratos tantummodo intuebantur, ac tam obstinata constantia videbantur aliquid exspectare, ut nihil aliud aspicerent.
Sub ipso iudicii praeside sedebat medicus Manettus, solitis simplicibus vestibus indutus. Quantum Carolus discernere poterat, nemo praeter medicum et Lorrium eorum qui ad tribunal non pertinerent vestitu consueto utebatur; omnes alii veste illa rudi, quam Carmagnolam appellabant, induti erant.
Publicus accusator Carolum Evremondium, qui Darnaeus appellabatur, eo nomine accusabat quod e patria profugus esset, qui ex decreto rei publicae capite damnandus esset: decreto enim omnes qui e patria migrassent in exsilium acti erant, capitis poena proposita iis qui in Gallia reperirentur. Nihil intererat quod decretum post eius in Galliam reditum latum fuerat. Ibi reus aderat, ibi decretum; in Gallia comprehensus erat; caput eius postulabatur.
«Caput abscidite!» clamavit populus. «Hostis rei publicae est!»
Praeses tintinnabulum pulsavit ut clamores compesceret, deinde reum interrogavit num verum esset eum multos annos in Anglia habitavisse.
Id quidem verissimum esse respondit.
«Ergone profugus es? Quid te ipsum appellas?»
«Non, ut spero, eo sensu profugus sum quo haec lex vocabulum usurpat.»
«Cur ita putas?» quaesivit praeses.
«Quia», inquit Carolus, «nomen honorificum mihi invisum et dignitatem mihi aeque invisam mea sponte deposui, patriamque reliqui, antequam vox profugi eo sensu usurpari coepisset quo nunc hoc tribunal utitur. In Anglia enim meis laboribus vivere malui quam ex laboribus Gallicae plebis, iam oneribus oppressae, victum haurire.»
«Quibus rebus id probas?»
Duo testium nomina tradidit: Theophili Gabellii et Alexandri Manetti.
«Sed in Anglia uxorem duxisti», admonuit praeses.
«Verum est; Anglam tamen non duxi.»
«Civem Gallam igitur?»
«Ita; genere Galla est.»
«Quo nomine appellatur, cuiusque familiae est?»
«Lucia Manetta, unica medici Manetti filia, viri optimi, qui ibi sedet.»
Haec verba mirifice in multitudinem valuerunt. Summis clamoribus medicum omnibus notissimum laudabant, adeo ut totum conclave fremitu personaret. Tam repentina erat populi animorum conversio, ut per vultus quosdam paulo ante ferocissimos lacrimae statim decurrerent; iidem enim modo captivo truculentis oculis intenti erant, quasi aegre ferrent quod nondum in vias extraheretur, ubi ab ipsis trucidari posset.
Per hos primos gradus itineris tam periculosi Carolus ita incesserat quemadmodum medicus Manettus saepius diligenterque monuerat. Eiusdem prudentissima consilia omnem reliquam defensionem regebant; ne passum quidem relinquebat quem antea non munivisset.
Quaerenti praesidi cur eo tempore in Galliam redisset nec antea, respondit se prius redire non potuisse, quod in patria nihil sibi ad victum comparandum relictum esset praeter bona quae abdicaverat. In Anglia autem ex docenda lingua litterisque Gallicis vitam sustentaverat.
Tum demum redisse se dixit cum civis quidam Gallus litteris vehementer rogavisset ut adveniret, affirmans suam ipsius vitam ob absentiam Caroli in periculum adduci. Redisse igitur ut civis vitam servaret, atque ut, quodlibet ipse periculum subiturus, veritati testimonium perhiberet.
«Num hoc crimen est apud rem publicam?» interrogavit.
«Non est! Non est!» summa alacritate conclamavit populus. Praeses tintinnabulum pulsavit ut silentium fieret, sed nihil profecit: «Non est!» identidem conclamabant donec sua ipsorum sponte tacuerunt.
Praeses nomen civis illius quaesivit. Carolus respondit eum esse primum testem quem nominavisset. Confidenter etiam ad eius epistulam provocavit: ea quidem sibi ad urbis claustra adempta erat, sed inter documenta quae ante praesidem iacerent procul dubio inveniri posse credebat.
Medicus curaverat ut epistula adesset, atque Carolo confirmaverat eam adfuturam. Hoc itaque iudicii momento prolata est et recitata. Civis Gabellius vocatus est, ut litterarum fidem testimonio confirmaret; confirmavit.
Tum Gabellius, summa urbanitate ac verecundia, significavit se, cum tribunal propter innumeros rei publicae hostes negotiis undique urgeretur, in carcere Abbatiae quodammodo neglectum esse: immo e memoria patriotica iudicum nonnihil excidisse, donec ante triduum ad tribunal vocatus et liber dimissus esset. Iurati enim existimaverant crimina quibus ipse premebatur satis diluta esse, quoniam civis Evremondius, qui Darnaeus appellaretur, ad iudicium se tradidisset.
Deinde medicus Manettus ad testimonium dicendum vocatus est.
Magnus erat eius apud populum favor, magna in responsis perspicuitas: utraque res animos valde commovit. Explicavit enim reum primum amicum sibi obtigisse, ubi post longissimam captivitatem in libertatem restitutus esset; eundem in Anglia semper sibi filiaeque, dum peregrini atque patria pulsi viverent, fidelem et addictum permansisse.
Addidit tantum abfuisse ut Carolus apud optimates qui in Anglia rem publicam regerent gratiosus esset, ut ibi ipso capitis periculo iudicio subiectus esset, tamquam Angliae inimicus et civitatum Americae foederatarum amicus. Quas res summa cautione, sed aperto veritatis studio atque animi gravitate exposuit: ita factum est ut iurati cum universa multitudine uno quasi animo consentirent.
Postremo Lorrium ipsum nomine appellavit, virum Anglum ibi praesentem, qui una secum priori illi iudicio in Anglia interfuisset eademque omnia confirmare posset. Tum iurati affirmaverunt satis se audivisse, iamque de singulis sententiis pronuntiandis paratos esse, si praeses permitteret.
Singulis iuratorum suffragiis — singuli enim aperte et sua voce sententiam ferebant — multitudo clamore approbavit. Omnes reum absolverunt; praeses liberum esse pronuntiavit.
Tum exortum est unum ex illis spectaculis mirabilibus quibus vulgus interdum vel animi levitatem, vel impetum quendam benignitatis ac misericordiae ostentat, vel saevitiam immodicam quam antea exercuerat quasi compensare studet. Nemo nunc certo diiudicare possit cui causae talia tribuenda sint. Verisimile est omnes tres simul operatas esse, misericordia tamen ceteris praepollente.
Vix absolutus erat Carolus, cum lacrimae tam largiter quam alias sanguis funderentur. Viri feminaeque, quicumque propius accurrere poterant, eum tam ardenter tamque fraterne complectebantur, ut is post diuturnam carceris custodiam atque aerem insalubrem prae lassitudine paene animo linqueretur.
Nec minus eum haec res commovebat, quod probe sciebat hos ipsos homines, si in contrariam partem impetu multitudinis abrepti essent, pari impetu in eum incursuros fuisse, ut corpus eius laniatum per vias dispergerent.
Abductus est tamen paulisper ab osculis atque amplexibus, ut aliis reis locus daretur. Quinque simul deinceps in iudicium vocabantur, hostes rei publicae, quoniam eam neque verbis neque factis iuvisse dicebantur. Tanta festinatione tribunal unum sibi supplicium ereptum aliis quam primum compensare properabat, ut antequam Carolus locum excederet, quinque illi iam ante eius oculos capite damnati essent, intra quattuor et viginti horas necandi.
Prior ex eis digito sublato signum mortis, quo in carceribus uti solebant, Carolo dedit; omnes autem una voce addiderunt: «Vivat res publica!»
Nec sane isti quinque ad iudicium populum habuerant, qui morae causam praebere posset. Nam ubi Carolus et medicus Manettus foras per portam prodierunt, ingens ibi multitudo constiterat, in qua omnes fere facies quas intus Carolus viderat agnoscere sibi visus est, duabus tantum exceptis quas frustra quaerebat.
Statim in liberatum impetum fecerunt, alii flentes, alii amplectentes, alii acclamantes, modo singuli modo cuncti simul; adeo ut ipse fluminis cursus, cuius in ripa haec insania gerebatur, una cum hominibus in litore furentibus insanire videretur.
Magnam quandam sellam invenerant, sive ex ipso iudicii conclavi sive ex alio earundem aedium cubiculo vel ambulacro abreptam. Huic vexillum rubrum superiecerant; post tergum autem hasta alligata erat, in cuius summo pileus ruber haerebat.
In hoc curru triumphali Carolum humeris suis extulerunt; neque medicus, quamquam vehementissime orabat, impedire potuit quominus ad domum sic gestaretur. Mare confusum pileorum rubrorum circum eum aestuabat, ac velut ex profundo turbido facies naufragorum identidem apparebant; unde saepe ipse dubitabat num mens sibi perturbata esset, num in plaustro funesto ad Guillotinam potius quam domum veheretur.
Velut per somnium insanum per vias ferebatur. Quoscumque obvios habebant amplexabantur atque ad Carolum demonstrabant. Niveas vias, quas per ambages pedumque strepitum transibant, rubro rei publicae colore infecerant, sicut iam sub nive multo profundiori rubore eas tinxerant. Sic denique eum in atrium aedium ubi habitabat invexerunt.
Pater Luciae antecesserat ut filiam de adventu moneret; ubi vero Carolus pedibus in terra constitit, Lucia sensibus destituta in mariti ulnas concidit.
Illam pectori adstrictam tenens pulcherrimum eius caput ita vertit, ut inter ipsius vultum et turbam clamosam esset, neve quis cerneret lacrimas suas uxoris labiis attingere. Tum pauci e populo saltare inceperunt. Statim ceteri omnes eodem furore abrepti sunt, totumque atrium Carmagnola inundavit.
Deinde in vacua sella puellam e turba sublatam collocaverunt, ut quasi Libertatis deam humeris ferrent; atque ita exundantes in vias proximas, deinde per ripam fluminis atque per pontem, omnes Carmagnola rapuit, in sua vertigine circumagens.
Carolus autem primum medicum, qui ante se victor exsultansque stabat, dextra apprehensa salutavit; tum Lorrium, qui ex ipsa Carmagnolae procella vix respirans eluctatus venerat, manu prehendit; filiolam Luciam, quam Prossa sustulerat ut circa patris collum bracchia poneret, osculatus est; denique Prossam ipsam, constantissimam atque fidelissimam, complexus est.
Tum uxorem in ulnas recepit et ad sua superiora cubicula portavit.
«Lucia, mea unice amata! Salvus sum.»
«O Carole carissime, sine me genibus nixam Deo pro hac salute gratias agere, sicut eum genibus nixa oravi!»
Omnes religiose et capita et animos demiserunt. Ubi Lucia rursus in mariti amplexu erat, ille ita eam allocutus est:
«Nunc etiam patrem tuum alloquere, carissima. Nemo alius in tota hac Gallia id efficere potuisset quod ille pro me effecit.»
Caput illa in patris pectus deposuit, sicut olim tam multo ante miserum eius caput suo pectori admoverat. Ille autem laetabatur quod filiae vicem gratiae reddidisset; omnium quae passus erat mercedem tandem receperat, atque ex animi sui firmitate gloriam capiebat.
«Animum ne demittas, filia mea», eam benigne admonuit. «Noli ita tremere. Ego eum servavi.»