Medicus Manettus non prius rediit quam quarto post discessum die illucescente. Quae per eos dies horrendos acciderant, quoad fieri poterat, Luciam ita diligenter celata sunt, ut non nisi multo post, cum ipsa longe a Gallia abesset, cognosceret mille centum captivos, inermes atque omni defensionis facultate destitutos, viros feminasque omnium aetatum, a multitudine trucidatos esse; quattuor dies totidemque noctes ea atrocitate caligasse, atque ipsum aera circumiectum caesorum corporibus pollutum fuisse. Hoc tantum sciebat, impetum in carceres factum esse, omnes rei publicae causa inclusos mortis periculum adisse, nonnullos e custodia a turba raptos atque interfectos esse.
Lorrio autem medicus, cum eum ad silentium obstrinxisset — quamquam nihil opus erat multis monitis — quae sibi accidissent secreto exposuit. Se ab hominum multitudine per loca strage referta ad carcerem, cui La Force nomen erat, perductum esse; ibi se consilium iudicum sua sponte, nullius legitimi magistratus iussu constitutum invenisse. Captivos singulos in eius conspectum productos esse, ac summa festinatione alios foras trudendos ut interficerentur, alios in libertatem dimittendos, perpaucos in custodiam reducendos decrevisse.
Se deinde ab iis qui eum ducebant illi consilio oblatum nomen suum artemque medicam professum esse, atque exposuisse se in Bastilia per duodeviginti annos occulte inclusum fuisse, nullo umquam crimine postulatum; tum unum ex iudicibus surrexisse, eumque agnovisse. Hunc fuisse Defargium.
Postea se ex tabulis quae in mensa iudicum iacebant comperisse generum inter captivos adhuc superstites numerari; tum vehementer pro eius vita libertateque obsecravisse. Eorum autem qui iudicabant alios dormivisse, alios vigilasse, alios recens perpetratarum caedium sordibus foedatos fuisse, alios mundos; nonnullos sobrios, nonnullos vino madentes. Cum statim, velut virum insignem atque a pristina dominatione miserrime afflictum, summis clamoribus et gratulationibus accepissent, ipsius gratia concessum esse ut Carolus Darnaeus in conspectum illius iniusti consilii adduceretur atque interrogaretur.
Iam paene visum esse posse eum ilico dimitti, cum studium illud in eius favorem inclinatum, causa medico prorsus ignota, repente repressum esset. Pauca deinde inter iudices secreto collata esse; tum eum qui consilio praeerat medico pronuntiasse captivum in vinculis manere oportere, sed medici ipsius gratia tam tuto custodiendum fore ut a nullo laederetur.
E vestigio, signo dato, Carolum in interiora carceris abductum esse. Se tamen tanta contentione postulavisse ut ibi manere sibi liceret, donec sibi exploratum esset generum neque cuiusquam dolo neque casu in manus furentium traditum iri — quorum dirae extra portam voces ipsas saepe iudicum voces obruerent — ut ea venia impetrata in illa cruenta aula, donec omne periculum praeterisset, permaneret.
Quae ibi viderat medicus, inter rara ac brevissima cibi somnique intervalla, silentio tegantur. Neque paulo minus eum obstupefecerat gaudium insanum quo servati captivi excipiebantur quam rabies illa qua alii membratim laniabantur. Unum captivum, ut referebat, liberum in publicum dimissum esse; sed cum e porta excederet, immanem quendam hominem, errore deceptum, hasta eum vulneravisse.
Rogatus ut vulnerato succurreret et vulnus obligaret, medicus eadem porta egressus eum repererat inter homines, quasi Samaritanos misericordes, qui super cadavera eorum quos ipsi occiderant sedebant. Hi, mira quadam atque immani animi repugnantia, medico opem ferentes vulneratum summa lenitate atque diligentia curaverant, lecticam qua portaretur confecerant atque eum caute inde deduxerant. Tum vero armis rursus correptis in tantam caedem denuo se immiserant, ut medicus manibus oculos obtegens in medio illo furore animo deficeret.
Haec cum Lorrius ab amico iam duos et sexaginta annos nato audiret eiusque vultum intueretur, tacita sollicitudo eum cepit, ne tam horrenda rerum experientia vetus illud animi malum rursus excitaret. Sed numquam antea medicum eo vultu, ea mentis firmitate viderat; immo ne talem quidem eum umquam novisse videbatur. Nunc enim medicus primum sensit ipsas quas perpessus erat miserias non iam infirmitatem sed vim atque auctoritatem sibi attulisse.
Nunc demum intellexit se per acrem illum ignem, longo temporis spatio, quasi ferrum paulatim procudisse atque formavisse quo claustra carceris, in quo filiae maritus teneretur, tandem frangeret eumque liberaret. «Omnia igitur», inquit, «ad bonum aliquem exitum spectabant, amice; non in cassum tot annos miseriae consumpsi, nec omnia exitio cessere. Quemadmodum filia mea carissima me mihi reddidit adiuvando, ita ego nunc ei quod sui ipsius carissimum est reddam. Deo adiuvante id perficiam!» Haec dixit medicus Manettus.
Cum autem Lorrius oculos eius ardentes, vultum constantem, ipsum habitum tranquillum simul et firmum conspiceret, videbatur sibi hominem videre cuius vita, velut horologium, per tot annos stetisset, tum vero rursus moveri coepisset, quasi vires, quae tota illa cessatione occultae iacuerant, nunc ad opera excitatae essent. Itaque amico credidit.
Etiam maiora impedimenta quam quae tunc medico obstabant ante illius perseverantiam cessissent. Dum propriam medici personam retinebat, cuius officium ad omnes hominum ordines pertineret, servos liberosque, divites pauperesque, malos bonosque, auctoritate quam apud cives obtinuerat tanta prudentia utebatur, ut brevi medicus ad valetudinem captivorum curandam in tribus carceribus, inter quos La Force erat, praepositus esset.
Iam igitur Luciae certo affirmare poterat maritum non amplius solum in cella clausum teneri, sed cum reliqua captivorum multitudine versari. Singulis hebdomadibus eum visebat atque nuntios dulcissimos, ipsius ore acceptos, ad uxorem perferebat. Interdum etiam Carolus litteras ad eam mittebat, quamquam numquam per ipsius medici manus. Luciae autem ad maritum rescribere non licebat: nam inter innumeras illas suspiciones de occultis captivorum consiliis, nulla insanior erat quam quae in eos vertebatur qui e patria profugi amicos aut perpetuas necessitudines apud externos contraxisse cogniti erant.
Hanc novam medici vitam, quamquam sollicitudinis plenam, sagax Lorrius nova quadam et sustentante animi fiducia fulciri videbat. Nihil in ea superbiae indignum neque alienum apparebat; naturale atque honestum gaudium erat, quod tamen amicus mirabatur. Sciebat enim medicus pristinam suam captivitatem antehac filiae atque Lorrio indicium fuisse propriae aerumnae, rerum sibi ereptarum atque infirmitatis.
Nunc autem, cum illa ipsa calamitas sibi auctoritatem conciliavisset qua utrique in Caroli salutem spem omnem ponerent, novo suo officio quasi elatus erat; itaque rerum gubernacula ipse suscepit atque ab iis, tamquam infirmioribus, postulabat ut sibi, tamquam fortiori, confiderent. Sic pristinae inter patrem filiamque partes commutatae sunt, sed eo tantum modo quo gratissimus amor eas commutare poterat: neque enim ullam aliam gloriam sibi appetebat nisi quod illi prodesse posset quae ipsi tanta praestitisset.
«Quam mirum haec omnia spectare!» secum cogitabat Lorrius, sollerti quidem sed benevolo ingenio praeditus. «At omnia naturae consentanea rectaque sunt. Tu igitur, amice carissime, dux esto atque imperium tene; in meliores profecto manus venire non poterat.»
Sed medicus, quamquam summis viribus nec ullo tempore intermissis contendebat ut Carolus Darnaeus in libertatem emitteretur, aut saltem ut causa eius in iudicium adduceretur, impetum rei publicae, cuius aestus cotidie violentior fiebat, superare non poterat.
Iam novum illud aevum incessit. Rex in iudicium vocatus, damnatus, securi percussus est; res publica, Libertatem, Aequalitatem, Fraternitatem aut Mortem praedicans, adversus omnes orbis terrarum gentes armatas victoriam aut mortem sibi proposuit. A summis aedis sacrae Dominae Nostrae turribus vexillum atrum nocte dieque fluctuabat. Trecenta milia virorum ad arma contra terrarum tyrannos vocatorum ex omni Galliae solo emerserunt, tamquam draconis dentes longe lateque sparsi pari fertilitate in montibus atque campis, in rupibus, inter glaream et limum fluminum germinassent.
Exortae sunt illae copiae sub sereno meridiani caeli lumine, sub aquilonaribus nubibus, in confragosis locis et silvis, in vineis atque olivetis, inter prata falce demessa et segetum stipulas, apud feraces magnorum fluminum ripas atque in harenis maritimis. Quis privatus dolor, quae unius familiae sollicitudo tali diluvio obvia ire poterat? Annus Libertatis Primus erat; diluvium autem non e caelo deorsum ruit, sed e terrae infimis partibus surgebat, fenestris caeli non apertis, sed clausis.
Nulla mora, nulla misericordia, nulla pax, nullum intervallum quo furor paulisper remitteretur; ne ipsa quidem tempora metiri quisquam iam poterat. Dies quidem ac noctes eodem ordine quo ab ipsa mundi origine sese excipiebant, cum primum vespera et mane unum diem effecissent; sed praeter hunc caeli cursum alius temporis numerus iam nullus erat. Quemadmodum aeger febri flagranti dierum rationem amittit, ita gens universa immani aestu correpta temporis memoriam perdiderat.
Modo totius urbis insolito silentio dirupto carnifex populo caput regis ostendebat; mox, quasi eodem spiritu, caput eius coniugis formosissimae ostendebatur, cui octo longi menses viduitatis, custodiae, aerumnarum capillos canos reddiderant. Et tamen, mira illa rerum pugna quae in talibus temporibus solet evenire, dum tam celeriter dies quasi ignis praetercurrunt, ipsum tempus intolerabiliter longum videbatur.
In urbe principe tribunal rerum novarum constitutum erat; per omnem Galliam quadraginta vel quinquaginta milia collegiorum rebus novis administrandis praepositorum. Lex de suspectis lata erat, quae omnem vitae libertatisque securitatem sustulit, ita ut vir optimus atque innocens cuiuslibet improbi nocentisque arbitrio traderetur. Carceres hominibus nullo crimine admisso repleti erant, qui nec apud quemquam causas suas agere nec audientiam impetrare poterant. Haec omnia, quamquam paucis tantum hebdomadibus introducta, ordinaria atque quasi ab antiquis temporibus usitata videbantur.
Prae ceteris una imago horrenda omnium oculis assueverat, quasi ab ipso orbis initio publice spectata: mulier illa acutissima quae Guillotina appellabatur. De ea passim iocabantur: optimum esse capitis dolori remedium, canos capillos certo prohibere, colorem vultus singulari venustate exornare; esse novaculam gentis, quae ad vivum raderet. Quicumque Guillotinam oscularetur, is per fenestellam prospiceret atque in saccum sternueret. Ipsa signum renascentis humani generis habebatur.
Crucis locum occupaverat. Simulacra eius in pectoribus gerebantur unde crux sublata erat; ibi, ubi Crucem abnegabant, huic simulacro se prosternebant atque in eo fidem collocabant.
Tot hominum capita ea secuerat, ut et ipsa et solum quod maxime polluebat putrido cruore ruberent. In partes distrahebatur velut puerilis quaedam compages ad lusum parvo diabolo comparata, atque ubi usus posceret rursus coagmentabatur. Eloquentibus silentium imponebat, potentes deiciebat, pulchrum omne atque bonum perimebat. Viginti duobus viris insignibus, inter se amicis, quorum unus iam mortuus, unus et viginti adhuc vivi erant, uno mane totidem temporis momentis capita praeciderat.
Nomen viri fortissimi in veteribus sacris litteris celebrati ad praecipuum huius machinae administrum translatum erat: Samson vocabatur. At hic carnifex, eo instrumento armatus, et fortior antiquo illo Samsone erat et caecior; neque semel, sed cotidie ipsius Dei templi portas convellere videbatur.
Inter hos terrores et reliquam eorum quasi sobolem medicus erecto capite incedebat, suae auctoritati confidens, prudenter nec umquam desinens propositum persequens, neque umquam dubitans quin tandem maritum Luciae servaturus esset. Verum tanta vis erat temporum atque tam altus rapidusque eorum cursus, ut Carolus iam annum integrum et tres menses in custodia exegisset, cum medicus etiam tum pari fiducia ac constantia niteretur.
In eo Decembri mense adeo creverant scelerum rabies et totius rei publicae perturbatio, ut flumina Galliae meridiana cadaveribus hominum noctu per vim submersorum impedita essent; in eadem regione captivi in longos ordines et quadrata agmina instructi sub hiberno sole sclopetorum ictibus occidebantur. Nihilo minus medicus inter omnia illa horrenda constanti animo ambulabat. Nemo tum Lutetiae notior erat, nemo in magis insolita fortuna versabatur.
Tacitus, misericors, in valetudinariis atque carceribus necessarius, eadem medendi arte et carnificibus et eorum victimis subveniebat; unus quodammodo a reliquis hominibus segregatus erat. Scientia medica, vultus insignis, narratio veteris captivitatis Bastiliensis ita eum supra alios extulerant, ut nemo eum suspectum haberet neque eius fidem in dubium vocaret: non magis quam si re vera ante annos ferme duodeviginti a mortuis ad vitam revocatus esset, aut umbra quaedam incorporea inter mortales versaretur.