Qui autumno anni millesimi septingentesimi nonagesimi secundi ex Anglia Lutetiam petebat, lentissime iter faciebat. Viae pessimae, vehicula parum idonea, equi miseri satis superque morarum attulissent, etiamsi infelix ille Gallorum rex, regno deiectus, in solio suo pristina maiestate etiamtum sedisset; at mutata tempora longe alia impedimenta itineri opponebant. Omnibus urbium portis, omnibus vicorum stationibus ubi vectigalia exigebantur, manus civium patriam amantium excubabant, sclopetis rei publicae, quae singulis paene momentis displodere videbantur, armati. Qui veniebant quique discedebant coercebantur, quaestionibus interrogabantur, diplomata inspiciebantur, nomina cum indicibus suis conferebantur; alios retro agere, alios progredi, alios consistere ac in custodiam dari iubebant, prout incertum cuiusque iudicium aut libido suadebat ad salutem novae rei publicae, unius atque individuae, cui Libertas, Aequalitas, Fraternitas, aut Mors pro signo erant.
Vix paucas leucas Gallicas emensus erat Carolus Darnaeus cum intellegere coepit sibi per illas agrestes vias nullam in Angliam redeundi facultatem futuram esse, nisi prius Lutetiae civis bonus pronuntiatus esset. Quidquid iam accideret, necesse erat ad destinatum itineris finem pergere. Nullus tam exiguus vicus post tergum eius portam clauserat, nulla tam vulgaris viae saeptio demissa erat, quin intellegeret alteram quasi ferream ianuam inter se et Angliam obserari. Adeo undique custodia ac vigilantia circumclusus tenebatur, ut, etiamsi ipse in rete captus esset aut in cavea ad destinatum locum ferretur, vix maiorem libertatis iacturam sentire potuisset.
Haec ubique vigilantia non modo viciens in singulis itineris partibus eum in ipsa via interpellabat, sed totidem paene vicibus uno die iter morabatur: nunc equites pone sequebantur eumque revocabant; nunc praecedentes ante adventum subsistere iubebant; nunc comitabantur atque custodiebant. Iam aliquot dies in sola Gallia iter fecerat, cum nocte quadam, itinere defessus, in parvo oppido iuxta viam publicam, a Lutetia adhuc longe remoto, cubitum concessit.
Nisi litteras miseri Gabellii e carcere Abbatiae secum tulisset atque identidem ostendisset, ne tam longe quidem pervenisset. In statione excubiarum eius oppiduli tam graves difficultates obvenerant, ut iam ad summum discrimen itineris rem deductam esse sentiret. Quare minime miratus est, media nocte in parvo diversorio, quo usque ad auroram relegatus erat, e somno excitari.
Expergefactus est a magistratulo loci timido atque tribus civibus armatis, qui pilleos rubros e rudi panno gestabant et fistulas fumarias ore tenentes in lectulo eius consederunt.
«Profuge», inquit magistratulus, «te Lutetiam sub custodia mittam.»
«Civis», respondit Carolus, «nihil magis cupio quam Lutetiam pervenire; custodia tamen libenter carerem.»
«Tace!» fremuit unus e pilleatis rubris, sclopeti calce stragulum feriens. «Conticesce, nobilis!»
«Ita plane est, ut bonus hic rei publicae amicus dicit», ait magistratulus pavens. «Nobilis es; igitur custodia tibi opus est, cuius etiam sumptus ipse sustinere debes.»
«Nihil mihi relinquitur eligendi», respondit Carolus Darnaeus.
«Eligendi potestatem! Audite hominem!» exclamavit idem vultu torvo, rubro pilleo insignis. «Quasi non beneficium esset eum a ferreo lucernae fulcro, ex quo homines suspenduntur, defendere!»
«Semper ita est, ut bonus civis ait», subiecit magistratulus. «Surge vestesque indue, profuge.»
Darnaeus paruit. Ad excubitorium reductus est, ubi alii cives rubris pilleis horridis tecti apud ignem excubialem alii fumum ducebant, alii bibebant, alii dormiebant. Ibi custodibus magnam pecuniam numeravit atque inde hora tertia post mediam noctem, viis imbre imbutis atque madentibus, cum illis profectus est.
Duo erant custodes, equis insidentes, pilleis rubris et tricoloribus insignibus ornati, sclopetis rei publicae ac gladiis instructi; alter ad dextram, alter ad sinistram eius equitabat. Carolus equum suum ipse regebat; sed funem laxius freno eius alligaverant, cuius extremam partem unus e custodibus circa manum suam circumduxerat. Sic imbre acri in ora impellente profecti sunt, ac per iniquum oppidi pavimentum gravi equitum militarium cursu strepentes, inde in vias luto alte mersas exierunt. Eodem habitu, nihil nisi equos et cursum mutantes, omnes illas caenosas leucas quae inter eos et caput Galliae iacebant confecerunt.
Noctibus iter faciebant; luce orta post unam alteramve horam consistebant, deinde usque ad vesperum quiescebant. Tam misere vestiti erant custodes, ut tibias nudas stramentis circumligarent, humeros pannis laceris vix opertos stramine quasi tecto tegerent, ne pluvia perfunderentur. Quamquam comitatus ille per se molestus erat, quamquam periculum praesentissimum inde oriebatur quod alter ex civibus fere perpetuo ebrius sclopetum suum incautissime gestabat, Carolus tamen vinculis istis animi tranquillitatem prorsus non amisit. Secum enim reputabat causam suam nondum cognitam esse neque rationes a se adhuc expositas, quas Gabellius e carcere Abbatiae testimonio confirmare posset; itaque custodiam hanc nihil de meritis suis praeiudicare.
At ubi Caesaromagum pervenerunt, id quod vesperi accidit, cum viae hominibus plenae essent, rerum faciem sibi graviter minacem esse negare non potuit. Turba male ominata in statione ubi equi mutabantur convenerat, ut equo descendentem spectaret, passimque magna voce conclamabatur: «Pereat profugus!»
Iam alterum pedem e sella demittebat; subito tamen substitit, atque in sellam, quam tutissimum sibi locum putabat, se recipiens inquit:
«Profugum me dicitis, amici? Nonne videtis me mea sponte in Galliam venisse?»
«Maledictus es profugus!» clamavit faber ferrarius, malleo manu tenens atque per turbam irato impetu in eum tendens. «Et maledictus es nobilis!»
Stationis magister inter fabrum atque frenum equi, quod ille manifeste arripere volebat, se interposuit placideque dixit: «Sinite hominem, sinite! Lutetiae iudicabitur.»
«Iudicabitur!» repetivit faber, malleum vibrans. «Ita vero, et tamquam proditor damnabitur!» Assensu fremuit turba.
Cum stationis magister equum Caroli in aream interiorem avertere vellet, Darnaeus manu eum retinuit; custos interea ebrius in sella quietus residebat, funiculo circa manum obvoluto, atque spectabat. Carolus, ubi primum vocem per tumultum exaudiri potuit, sic locutus est:
«Amici, aut ipsi fallimini aut ab aliis decipimini. Proditor non sum.»
«Mentitur!» vociferatus est faber. «Ex quo decretum latum est, proditor est. Vita eius populo addicta est; scelerata illa vita non iam ipsius est!»
Cum Carolus in vultibus turbae imminentem iam impetum cerneret atque intellegeret eos proximo momento omnes in se irrupturos esse, stationis magister equum eius in atrium vertit, custodes equi lateribus proxime adhaeserunt, ille autem valvas binas iam vetustate labantes clausit et vectibus firmavit. Faber malleo portam percussit, turba fremitum edidit; nihil amplius actum est.
«Quodnam est decretum cuius faber meminit?» rogavit Darnaeus stationis magistrum, cum ei gratias egisset atque in atrio iuxta illum staret.
«Scilicet decretum quo profugorum bona vendi iubentur.»
«Quando latum est?»
«Die quarto decimo.»
«Eo ipso die quo ex Anglia discessi!»
«Omnes aiunt hoc unum tantum esse e pluribus decretis, aliaque mox sequutura, nisi iam lata sint, quibus profugi omnes in exilium agantur, quicumque autem redierint capitis damnentur. Hoc ille sibi voluit, cum vitam tuam non iam tuam esse diceret.»
«Sed eiusmodi decreta nondum lata sunt?»
«Unde ego sciam?» inquit stationis magister, umeris sublatis. «Fortasse iam lata sunt, fortasse ferentur. Idem est. Quid aliud quaeris?»
In horreo super stramento usque ad mediam noctem requieverunt; dein, omnibus oppidanis dormientibus, equos iterum conscenderunt. Inter tot mutationes rerum olim familiarium, quibus ille cursus incredibilis videbatur, non minima erat ea quod vix usquam homines dormire videbantur. Saepe enim, post longam per vias desertas et maestas equitationem, ad pauperum casulas veniebant, quas non obscuritas operiebat, sed lucernae undique collustrabant; ibi medio noctis silentio, quasi spectra quaedam, homines aut circa arborem arefactam, quam Libertatis arborem nominabant, manibus inter se iunctis in orbem ibant, aut uno agmine stantes carmen de Libertate canebant. Feliciter tamen Caesaromagi eo tempore somnus erat, cuius ope poterant illa nocte effugere. Rursus itaque in solitudinem exierunt, frigore et pluvia contra anni tempestatem percussis, per agros aridos ac depauperatos qui eo anno nullos fructus ediderant, inter reliquias aedium ignibus atratas, cum subinde ex insidiis subito equites rei publicae excubitores prosilirent et, frenis acrius tractis, iter ipsis obstruerent. Omnibus viis vigilias disponebant.
Tandem illucescente die ad muros Lutetiae pervenerunt. Cum accessissent, porta clausa atque magna manu custodita erat.
«Ubi sunt huius captivi diplomata?» interrogavit vir quidam auctoritate praeditus, vultu constanti, quem excubitores acciverant.
Carolus Darnaeus, tam iniquo vocabulo offensus, rogavit ut animadverteret se viatorem liberum esse et civem Gallum, cui custodes tantummodo propter perturbatum civitatis statum impositi essent, quorum etiam mercedem ipse persolvisset.
«Ubi», eadem omnino mente repetivit ille, nulla ratione dictorum eius habita, «ubi sunt huius captivi diplomata?»
Ebrius ille rei publicae amicus in pilleo suo chartas habebat atque protulit. Vir auctoritate praeditus, postquam Gabellii epistulam percurrit, perturbatus aliquantulum et admiratus esse visus est; tum Carolum diligentius intuitus est. Neque tamen quidquam locutus, et custodes et custodiendum reliquit atque in excubitorium intravit. Illi interim extra portam equis insidentes exspectaverunt.
Dum ita suspensus haeret, Carolus circumspiciens animadvertit portam mixtis custodibus, militibus atque civibus, teneri; quorum cives militibus longe numero praestabant. Plaustra rusticorum, qui commeatus in urbem importabant, itemque alii qui similia negotia gerebant, satis facile intro admittebantur; egredi autem, etiam hominibus humillimis, difficillimum erat. Magna et confusa turba virorum mulierumque, praeter iumenta vehiculaque omnis generis, exitum exspectabat, sed tanta diligentia singulorum persona cognoscebatur, ut pauci admodum singillatim ac lentissime per claustrum transmitterentur. Nonnulli, cum longe adhuc abesset tempus quo ipsi examinarentur, humi cubantes somnum capiebant aut tabaci fumum hauriebant; alii colloquebantur aut incerti vagabantur. Pilleus ruber et insigne tricolor apud viros aeque atque apud mulieres ubique cernebantur.
Dimidiam fere horam in sella haec observaverat, cum idem vir rediit atque excubitoribus iussit ut portam aperirent. Deinde duobus custodibus, alteri ebrio, alteri sobrio, accepti captivi chirographum dedit; ipsum de equo descendere iussit. Quo facto duo cives, fessum equum eius ducentes, conversis equis abequitaverunt, urbem ne ingressi quidem.
Carolus ducem suum in excubitorium secutus est, quod vili vino tabacoque foetebat. Ibi milites et cives, dormientes vigilantesque, ebrii sobriique atque inter somnum et vigiliam, inter ebrietatem et sobrietatem velut medio quodam loco constituti, passim iacebant aut stabant. Lux, partim ex lucernis oleo iam deficientibus, partim e die nubilo accepta, incerta quoque atque mixta erat. In mensa libri publici aperti iacebant, quibus praefectus quidam vultu truci et fusco praesidebat.
«Civis Defargi», inquit ille ad ducem Caroli, chartulam sibi ad scribendum sumens, «hiccine profugus Evremondius est?»
«Hic ipse.»
«Quot annos natus es, Evremondi?»
«Septem et triginta.»
«Uxorem habes, Evremondi?»
«Habeo.»
«Ubi nuptias celebrasti?»
«In Anglia.»
«Scilicet. Ubi nunc est uxor tua, Evremondi?»
«In Anglia.»
«Scilicet. Tu, Evremondi, ad carcerem qui La Force vocatur tradendus es.»
«O caelum iustum!» exclamavit Darnaeus. «Qua lege, quo crimine?»
Minister e chartula quam scribebat paulisper oculos sustulit.
«Novas leges habemus, Evremondi, nova quoque crimina, ex quo postremo hic fuisti.» Haec acerbo risu dixit, deinde scribere perrexit.
«Obtestor ut hoc animadvertas: mea sponte huc veni, ut populari meo, cuius litteras auxilium implorantes ante oculos habes, succurrerem. Hoc unum posco, ut sine mora id facere liceat. Nonne hoc iure meo postulare possum?»
«Profugis nulla iura sunt, Evremondi», frigide respondit ille. Scribere perrexit usque dum absolvit; scripta apud se legit, pulvere ad exsiccandum aspersit, tum Defargio tradidit his verbis: «Secreto custodiendus.»
Defargius chartula ostensa captivo significavit ut se sequeretur. Ille paruit; duo praeterea rei publicae amici armati in custodiam comitatus dati sunt.
«Tune es», submissa voce quaesivit Defargius, dum ex excubitorio gradibus descenderent et ad urbem verterentur, «qui filiam medici Manetti duxisti, eius qui olim in Bastilia, quae nunc nulla est, captivus fuit?»
«Ego sum», respondit Darnaeus, illum miratus intuens.
«Mihi nomen Defargio est. Tabernam vinariam in vico Sancti Antonii exerceo. Fortasse de me audisti.»
«In domum tuam uxor mea venit, ut patrem suum recuperaret? Immo vero!»
Vocabulum uxoris, quasi tristissimam aliquam memoriam Defargio excitans, effecit ut ille subito iratus exclamaret: «Per feminam illam nuper natam atque acutam, cui Guillotina nomen est, quid tibi fuit quod in Galliam venires?»
«Modo coram te audisti quam ob causam venerim. An id verum esse non credis?»
«Verum tibi perniciosum», respondit Defargius, superciliis contractis nec ab itinere oculos avertens.
«Equidem hic plane quid agam nescio. Omnia tam inaudita, tam immutata, tam subita atque iniusta sunt, ut prorsus consilium perdiderim. Num aliquid auxilii mihi praestare potes?»
«Nihil», inquit Defargius, eadem qua antea obtutuum recta intendens.
«Uni saltem interrogationi respondebis?»
«Fortasse, prout res postulabit. Dic quid quaeras.»
«In isto carcere, quo tam iniuste ducor, licebitne mihi cum iis qui foris sunt libere communicare?»
«Videbis.»
«Nonne ibi tamquam in sepulcro abditus, ante causam cognitam condemnatus, omni facultate me defendendi carebo?»
«Videbis. Quid tum? Alii olim in peioribus carceribus pari modo sepulti sunt.»
«Sed numquam mea opera, civis Defargi.»
Defargius obliquis atque infestis oculis eum aspexit, tum obstinato silentio iter perrexit. Quanto diutius conticescebat, tanto minus — ut quidem Carolo videbatur — spes erat fore ut ulla ratione molliretur. Itaque Carolus properavit dicere:
«Summa mihi res est (tu, civis, etiam melius quam ego quanti sit intellegis) ut Lorrio, viro Anglo apud Tellsoniorum argentariam, qui nunc Lutetiae versatur, hoc unum sine ulla expositione nuntiare possim: me in carcerem La Force coniectum esse. Potesne id mihi curare?»
«Nihil tibi curabo», obstinate respondit Defargius. «Patriae ac populo officium debeo. Utrique sacramento obstrictus servio; adversus te sum. Nihil tibi praestabo.»
Darnaeus intellexit frustra se ulterius oraturum; simul etiam animus ei indignatione elatus est. Dum taciti procedunt, mirari non poterat quam assueti cives captivis per vias ductis spectandis essent. Ne pueri quidem eum magnopere observabant. Nonnulli praetereuntes capita verterunt, pauci tamquam nobili digito minati sunt; ceterum hominem veste nitida indutum ad carcerem ire non magis mirabantur quam operarium sordidioribus vestibus ad opus suum pergere. In vico quodam angusto, obscuro et sordido, per quem iter habebant, orator quidam ardens in subsellium ascendens turbam non minus ardentem de sceleribus regis et familiae regiae adversus populum admonebat. Ex paucis quae inde audire potuit Carolus primum didicit regem in carcere detineri legatosque exterarum gentium omnes Lutetia discessisse. In itinere enim nihil omnino, praeter ea quae Caesaromagi audierat, compererat; assiduus ille comitatus universaque vigilantia eum ab omnibus sermonibus ac nuntiis separaverant.
Iam haud dubie intellegebat se in longe maiora pericula incidisse quam ea quae, cum ex Anglia discederet, exorta essent. Intellegebat mala celerrime circa se coacervata esse atque posse etiam celerius augeri. Neque ipse sibi negare poterat se fortasse non profecturum fuisse, si paucorum dierum eventus prospicere potuisset. Neque tamen curae eius tam atrae erant quam nunc, rerum postea gestarum notitia instructi, suspicari possumus. Quamvis obscurum ac minax futurum esset tempus, ignotum erat; in ipsa ignoratione spes quaedam inconsulta haerebat. Immanis illa caedes, quae per dies noctesque saevitura atque intra paucas horas laetum messis tempus immani sanguinis macula foedatura erat, non magis ad eius scientiam pervenerat quam si centum milia annorum abfuisset. Nomen illius feminae nuper natae acutaeque, quam Guillotinam vocitabant, ipsi sicut plerisque hominibus vix notum erat. Facinora quae mox perpetranda erant ne ab iis quidem qui ea perpetraturi erant iam tunc, ut credibile est, excogitata fuerant. Quomodo igitur in animo miti, qui futurum per umbras tantum cerneret, locus talibus imaginibus esse posset?
Iniquam in custodia vexationem, labores, crudelem denique ab uxore filiolaque separationem sibi futuram esse aut verebatur aut pro certo habebat; praeter haec nihil definite timuit. Cum his cogitationibus, quae satis graves erant ei qui in tristissimum carceris atrium adduceretur, ad La Force pervenit.
Vir quidam facie tumida atque inflata validum carceris ostiolum aperuit; huic Defargius «Profugum Evremondium» tradidit.
«Quid, per inferos!» exclamavit ille facie inflata. «Quot adhuc supererunt istius generis?»
Defargius, quasi nihil audisset, chirographum accepti captivi recepit; deinde cum duobus civibus quibuscum venerat recessit.
«Quid, per inferos, iterum dico!» exclamavit carceris custos, solus cum uxore relictus. «Quot adhuc!»
Uxor, cum nihil esset quod huic quaestioni responderet, hoc unum dixit: «Patientia opus est, mi vir!» Tres alii carceris ministri, quos tintinnabulo illa acciverat, eandem sententiam comprobaverunt; unus insuper addidit: «Libertatis amore!» Quae verba in illo loco perquam alieno tempore dicta videbantur.
La Force carcer erat maestus, obscurus, immundus, foetore teterrimo somni inclusorum infectus. Mirum quam cito gravis ille foetor, ex hominibus in carcere dormientibus ortus, in locis neglegenter custoditis se prodat!
«Atque hic quoque secreto custodiendus!» murmuravit custos, chartulam inspiciens. «Quasi non iam ego usque ad rupturam refertus essem!»
Chartulam iratus in acumen ferreum, quo scripta perforata servantur, infixit; Carolus autem per dimidiam horam voluntatem eius exspectavit, nunc in amplo illo conclavi testudinato huc illuc ambulans, nunc in sedili lapideo residens; utroque modo tam diu conspiciendus relinquebatur, ut custos maior omnesque subditi eius vultum memoriae mandare possent.
«Age!» tandem inquit praefectus, claves assumens. «Mecum veni, profuge.»
Per maestam carceris obscuritatem Carolus eum secutus est; per transitus et scalas ibant, multis post terga ianuis clangore clausis atque obseratis, donec in amplum sed humile conclave testudinatum pervenerunt, viris feminisque captivis confertum. Mulieres longae mensae assidebant: aliae legebant, aliae scribebant, aliae fila nectebant aut consuebant aut acu picturas in vestes inducebant. Viri plerique post sellas earum stabant, alii per conclave lente deambulabant.
Cum carceris conspectus turpium scelerum atque ignominiae cogitationem animo eius sponte ingereret, novus captivus ab hoc hominum coetu primo abhorruit. Sed nihil tam incredibile in illo iam pridem incredibili itinere visum est quam quod omnes subito surrexerunt ut eum exciperent, summa cum illa morum urbanitate omnibusque vitae gratiis atque officiis quibus homines eo tempore inter se utebantur.
Quae urbanitas tam mirum in modum carceris tristitia obscurabatur atque per hanc indignam sordium miseriarumque speciem tamquam umbra aliqua cernebatur, ut Carolo mortuorum inter umbras stare videretur. Umbrae omnes! Umbra pulchritudinis, umbra dignitatis, umbra elegantiae, umbra superbiae, umbra levitatis, umbra ingenii, umbra iuventutis, umbra senectutis; omnes in deserto quasi litore exspectantes dum inde amoverentur, omnes in eum conversa habentes lumina ipsa morte iam mutata, quam in hunc locum venientes velut subierant.
Hoc spectaculum eum stupentem immobilemque reddidit. Custos iuxta eum stans ceterique ministri, qui ultro citroque per conclave transibant, in consuetis officiis suis satis tolerabili habitu futuri, nunc tamen, cum matribus luctu confectis ac filiabus florentibus compararentur, cum umbris mulierum eleganter comptarum, virginum forma insignium, matronarum molliter educatarum, adeo rudes et agrestes apparebant, ut tota illa rerum, morum atque verisimilitudinis inversio summum incredibilitatis gradum attingeret. Profecto umbrae omnes! Profecto tam longum tamque incredibile iter morbi cuiusdam progressus fuerat, qui ad has opacas inferorum sedes eum deduxisset!
«Nomine omnium qui eadem nobiscum fortuna laborant», inquit vir quidam forma et oratione aulica insignis, qui ad eum processerat, «honori mihi duco te in carcerem La Force excipere, atque de calamitate qua in nostrum consortium perductus es tecum dolere. Utinam illa brevi feliciter finiatur! Alibi fortasse nimiae curiositatis esset nomen tuum statumque quaerere; hic autem nihil eiusmodi est. Licetne nobis quaerere?»
Carolus Darnaeus animum collegit atque, quam aptissimis potuit verbis, ea quae quaerebantur respondit.
«Sed spero», inquit idem vir, oculis praefectum carceris prosequens, qui trans conclave movebatur, «te non secreto custodiendum esse?»
«Quid haec verba significent nescio; ita tamen illos dixisse audivi.»
«Heu, quantopere dolemus! Quantum nobis id displicet! Ne tamen animum despondeas: complures ex nostro coetu initio secreto inclusi erant; neque multo tempore ita manserunt.» Tum maiore voce addidit: «Dolens omnibus vobis nuntio: secreto custodiendus.»
Cum Carolus Darnaeus per conclave ad ianuam cancellis firmatam, ubi custos exspectabat, transiret, omnes murmure miserationem testabantur, multique prospera ei optabant et animum addebant; inter quas voces praesertim mulierum blanda et misericordia plena verba audiebantur. Ad cancellos constitit atque conversus ex animo gratias agere conatus est; sed ianua custode impellente clausa est, atque umbrae illae in perpetuum e conspectu eius evanuerunt.
Ianua illa clathrata ad scalas lapideas sursum tendentes aperiebatur. Cum quadraginta gradus ascendissent — captivus enim, quamquam vix dimidiam horam inclusus, gradus iam numerabat — custos humilem ianuam nigram reseravit, atque in cellam solitariam intraverunt. Frigus atque umor ibi sentiebantur, non tamen tenebrae.
«Hic locus tuus est», inquit custos.
«Cur solus includor?»
«Unde ego sciam!»
«Licetne mihi calamum, atramentum, chartam emere?»
«Non est mihi id mandatum. Visent te quidam; tum interrogare poteris. Nunc cibum emere licet, nihil aliud.»
In cella erant sella, mensa, culcita stramine conferta. Dum custos ante discessum singula illa instrumenta et quattuor parietes oculis perlustrabat, captivo contra parietem oppositum innixo vana quaedam cogitatio in mentem errans venit: illum custodem tam foede facie totoque corpore tumidum esse, ut hominem aqua demersum, cuius corpus humore impleretur, referret. Postquam custos excessit, eadem erranti animo cogitatione secum dixit: «Iam hic relictus sum, quasi mortuus essem.» Cum deinde subsistens in culcitam deorsum aspexisset, nauseans oculos avertit atque secum cogitavit: «Ecce in his animalculis repentibus prima corporis post mortem condicio.»
«Quinque passus in longitudinem, quattuor passus cum dimidio in latitudinem. Quinque passus, quattuor passus cum dimidio. Quinque passus, quattuor passus cum dimidio.» Captivus per cellam ultro citroque ambulans mensuram eius numerabat; urbis autem fremitus, velut tympana procul obtuse pulsa, ad eum ascendebat, cui clamorum ingens atque ferox fluctus miscebatur. «Calceos faciebat; calceos faciebat; calceos faciebat.» Iterum dimensiones loci enumeravit atque velocius ambulavit, ut mentem suam a priore illa verborum repetitione abstraheret.
«Umbrae illae, quae clausa ianua evanuerunt. Una inter eas erat imago feminae nigra veste indutae, quae in recessu fenestrae innixa stabat; lux in crines aureos eius incidebat, atque ipsa similis videbatur ... ... Pergamus iterum equis, per Deum obsecro, per vicos lucernis collustratos, ubi omnes vigilant! ... ... Calceos faciebat, calceos faciebat, calceos faciebat ... ... Quinque passus, quattuor passus cum dimidio.»
Huiusmodi cogitationum fragmentis ex intimis animi recessibus fluctibus quasi sublatis atque in summa mente versatis, captivus magis magisque properabat, obstinate numerans ac renumerans. Urbis vero strepitus eo tantum mutatus est, ut adhuc instar tympanorum longe obtuse pulsatorum personaret, sed inter vocum fremitum, qui super illum crescebat, planctus quarundam vocum iam discerneretur, quas ipse agnoscebat.