Vicus Sancti Antonii, macie et squalore confectus, septem tantum dies ob victoriam exsultaverat, quibus exiguam panis duri amarissimique portionem, quantum poterat, suavitate mutui complexus et congratulationum temperaverat, cum domina Defargia, ut solebat, ad mensam cauponae sedens hospitibus praesidebat. Nullam iam rosam in capite gerebat. Nam ingens illa exploratorum fraternitas, quamvis septem tantum dies intercessissent, iam se misericordiae Sancti Antonii committere magnopere verebatur. Lucernae vero per eius vias suspensae minaciter iam nimis facile huc illuc pendere videbantur.
Domina Defargia, bracchiis consertis, in luce atque aestu matutino sedebat, cauponam ac vicum contemplans. Utrobique aliquot hominum coetus inertes versabantur, deformes et miseri, quorum tamen in ipsa miseria iam insignis quaedam potentiae conscientia eminebat. Etiam pannosissimum nocturnum capitis tegmen, in miserrimo capite oblique impositum, hanc quasi pravis litteris sententiam prae se ferebat: «Scio quam difficile iam mihi sit, qui hoc tegmen gero, vitam meam sustentare; at scisne quam facile mihi iam sit, qui idem gero, tuam exstinguere?» Quodque bracchium macrum atque nudum, quod antea opere carebat, opus nunc semper paratum habebat: ferire. Mulierum lanam contexentium digiti, quippe qui dilacerare se posse didicissent, malitiae plenae videbantur. Mutata erat ipsa vici Sancti Antonii facies: per multa saecula malleis ad hanc effigiem paulatim formata erat; novissimi autem ictus, qui eam absolverant, quam vehementer in vultu apparebant!
Hanc mutationem domina Defargia intuebatur, gaudium suum ita tacite cohibens, ut feminarum Sancti Antonii ducem deceret. Prope eam una ex sodalibus suis duabus acubus lanam contexebat. Erat uxor institoris cibariorum fame paene confecti, femina brevi statura et aliquantum corpulenta, mater praeterea duorum liberorum. Haec quasi ducis legata iam meruerat ut honoris causa Ultio appellaretur.
«Audisne?» inquit Ultio. «Ausculta igitur! Quisnam venit?»
Velut si longissima pulveris pyrii linea ab ultimo Sancti Antonii confinio usque ad cauponae fores posita subito accensa esset, ita murmur celeriter crescens per totum vicum pervasit.
«Defargius est,» inquit domina. «Tacete, cives!»
Defargius anhelans ingressus est; pileum rubrum, quo caput tegebatur, detraxit, oculosque circumtulit.
«Attendite omnes!» rursus domina clamavit. «Hunc audite!»
Defargius anhelitum sedare conabatur; post eum in foribus innumeri oculi ardentes et ora hiantia eminebant; omnes qui intus erant e sedibus exsiluerant.
«Dic igitur, mi coniunx: quid accidit?»
«Nuntius ex altero mundo!»
«Quid ais?» inquit domina contemptim. «Ex altero mundo?»
«Num omnes hic meminerunt Foulonii illius senis, qui hominibus fame confectis herbam edere licere dixit, deinde mortuus ad inferos abiit?»
«Omnes!» ex omnibus faucibus responsum est.
«De illo ipso nuntium fero. Apud nos est!»
«Apud nos!» universa rursus turba conclamavit. «Mortuus tamen?»
«Minime mortuus! Tanto metu nostri tenebatur, nec sine causa, ut mortuum se simularet atque funus magnificum, sed fictum, curaret. At vivus in agris latitans deprehensus atque huc perductus est. Ipse eum modo captivum ad curiam urbanam duci vidi. Dixisse me meministis eum iure nostri timuisse. Dicite omnes: iurene timuit?»
Infelix ille senex peccator, annos septuaginta iam supergressus, etiamsi antehac id ignoravisset, profecto penitus in pectore suo cognovisset, si vocem illam responsi audire potuisset.
Paulisper altissimum silentium secutum est. Defargius uxorque intentis oculis se mutuo aspiciebant. Ultio se inclinavit; tympanum enim, quod post mensam ad pedes eius iacebat, movens sonitum edidit.
«Cives!» Defargius certa voce inquit. «Paratine sumus?»
Statim domina Defargia cultrum in cingulum coniecit; tympanum in viis pulsari coepit, quasi ipsum et is qui illud pulsabat arte magica una evolavissent. Ultio autem, dirissimos clamores edens bracchiisque circa caput iactatis, quasi quadraginta simul Furiae in ea saevissent, ab una domo ad alteram discurrebat, feminas ad arma excitans.
Viri quidem terribiles erant: e fenestris oculis sanguinem sitientibus prospectabant, quaecumque arma habebant arripiebant, effusique in vias ruebant. Mulieres vero spectaculum praebebant quo etiam fortissimi obrigescerent. A tenuibus domus laboribus, quos egestas earum vix patiebatur, a liberis, a senibus aegrotisque, qui humi iacentes fame macri atque nudi tabescebant, foras crinibus passis erumpebant, se invicem seque ipsas vocibus et gestibus immanissimis ad furorem incitantes.
«Foulonium, scelestum illum, ceperunt, soror! Foulonium senem ceperunt, mater! Foulonium nefarium ceperunt, filia!» Tum viginti aliae in medias irruebant, pectora tundentes, crines lacerantes, ululantes: «Foulonius vivit! Foulonius, qui esurientibus herbam manducandam esse dixit! Foulonius, qui patri meo seni herbam edere licere dixit, cum ego panem quo eum alerem non haberem! Foulonius, qui infanti meo herbam sugendam esse dixit, cum ubera mea inedia exaruissent! O Mater Dei, hic est ille Foulonius! O caelum, quantum perpessi sumus! Audi me, mi parvule mortue, audi me, mi pater exhauste: his in lapidibus genibus nixis iuro me de Foulonio vobis poenas exacturam! Mariti, fratres, iuvenes, Foulonii sanguinem nobis date! Caput nobis date, cor date, corpus atque animam date! In frusta eum discerpite, tum in terram defodite, ut ex illo herba nascatur!»
Inter hos clamores multae feminarum, caeco furore ad insaniam actae, in gyrum vertebantur, amicas ipsas ferientes ac lacerantes, donec animi impetu exanimatae conciderent. Nec nisi viri earum, qui lapsas sustulerunt atque eripuerunt, effecerunt ne pedibus turbae conculcarentur.
Ne minimum quidem tamen temporis amittebatur: ne minimum! Foulonius ille in curia urbis tenebatur; dimitti poterat. Numquam id futurum erat, si Sanctus Antonius iniuriarum suarum, contumeliarum, aerumnarum memor esset! Viri feminaeque armati tanta vi ex vico proruperunt reliquasque paene exanimes turbae sordes secum abripuerunt, ut intra quartam horae partem nemo in sinu Sancti Antonii relinqueretur praeter anus aliquot decrepitas et vagientes infantes.
Minime: iam omnes in aulam ubi de reis cognoscebatur sese ingesserant, ubi senex ille deformis et improbus detinebatur, atque eodem tempore per propinquum forum viasque redundabant. Defargius uxorque eius, Ultio et Iacobus Tertius in primis turbae ordinibus stabant, haud procul ab ipso captivo.
«Aspicite!» domina Defargia, cultro monstrans, clamavit. «Videte veterem illum sceleratum funibus vinctum! Pulchre fecerunt qui fasciculum herbarum dorso eius adligaverunt. Ha, ha! Praeclare fecerunt. Nunc ipse eas edat!» Cultro sub bracchium condito, manibus plaudebat, tamquam in spectaculo theatri sederet.
Qui proximi post dominam stabant, causam plausus eius proximis suis indicabant; hi porro aliis, illi rursus aliis: ita etiam vicinae viae plausu personabant. Eodem modo per duas tresve horas, dum res protrahitur magnique verborum acervi ventilantur, omnia dominae Defargiae impatientiae signa incredibili celeritate per remotissimam multitudinem propagabantur. Neque id difficile erat: nonnulli enim viri, mira agilitate per exteriora aedificii ornamenta ad fenestras ascenderant, unde intro prospicere possent; hi, dominae Defargiae bene noti, internuntii munere inter ipsam et populum foris exspectantem fungebantur.
Tandem sol usque adeo ascenderat, ut radium quendam benignum, velut spei aut praesidii indicium, in ipsius senis captivi caput demitteret. Tantam gratiam tolerare non poterant! Momento uno repagulum illud pulveris ac quisquiliarum, quod tam diu mirum in modum restiterat, ventis abreptum est, et Sanctus Antonius captivum suum obtinuit.
Statim id ad extremos usque turbae fines perlatum est. Vix Defargius trans cancellos mensamque transilierat atque miserum illum mortifero complexu prehenderat; vix domina Defargia secuta unum ex funibus quibus vinctus erat manu sua circumduxerat; Ultio et Iacobus Tertius necdum eos assecuti erant, neque qui apud fenestras pendebant, tamquam rapaces aves ex altis sedibus, in atrium desiluerant, cum clamor totam urbem complere visus est: «Foras eum! Ad lucernam eum trahite!»
Deorsum, sursum, capite praeceps per gradus curiae trahebatur; modo genibus, modo pedibus, modo dorso innitebatur; trahebatur, pulsabatur, fasciculis herbarum et stipularum, quos centenae manus in os eius trudebant, paene suffocabatur. Discerptus, contusus, anhelans, cruentus, numquam tamen veniam orare suppliciterque implorare desistebat. Modo atrocissimo labore corporis se erigebat, cum exigua circa eum area vacua fieret, cum alii alios submoverent ut melius spectarent; modo stipitis mortui instar per silvam crurum trahebatur. Sic ad proximum compitum deductus est, ubi una ex illis fatalibus lucernis pendebat.
Ibi domina Defargia eum dimisit, velut feles murem paulisper dimittit, ac tacita atque composita spectabat, dum ceteri laqueum parabant, dum ille ipsam miserabiliter obsecrabat. Interea mulieres assidue in eum acute clamabant, viri autem gravi voce imperabant ut herbis in ore eius positis necaretur. Semel in sublime sublatus est: funis ruptus est, ille eiulans receptus. Iterum in sublime sublatus est: iterum funis ruptus est, ille eiulans receptus. Tertio denique funis, quasi misericordia motus, non amplius ruptus est; mox caput eius hastae infixum est, herbis in ore tam multis ut omnis vicus Sancti Antonii earum spectaculo tripudiare posset.
Neque hoc finis facinorum illius diei erat. Nam Sanctus Antonius clamoribus saltationibusque ferociam sanguinis sui adeo excitaverat, ut, vesperi audito generum Foulonii iam interfecti, ipsum quoque populi inimicum et contumeliosum vexatorem, quingentis equitibus armatis stipatum Lutetiam duci, sanguis rursus effervesceret. Crimina eius in latis chartis conscripta palam proposuit; ipsum corripuit, quem etiamsi inter media agmina militum stetisset, inde abripuisset ut Foulonio comitem daret; caput eius et cor hastis infixit, tria vero illius diei spolia per vias agmine luporum more saevientium circumtulit.
Nonnisi atra iam nocte viri feminaeque ad liberos lacrimantes, pane carentes, redierunt. Tum miserae pistorum tabernae longis ordinibus egentium obsessae sunt, qui patienter stantes vilem panem emere exspectabant. Dum autem vacuis languentibusque stomachis morabantur, se mutuo complexi de victoriis illius diei gratulabantur, easque narrando quasi iterum perpetrabant. Paulatim longi illi pannosorum hominum ordines breviores fiebant, paulatim dissipabantur; tunc in altis fenestris tenuia lumina apparere coeperunt. In viis exigui ignes accendebantur, ad quos vicini cibos communiter coquebant; deinde ante ianuas suas cenabant.
Parcae illae cenae erant, nec satis ad famem sedandam suppetebant: neque carnem habebant neque pleraque alia condimenta quibus miser ille panis tolerabilior fieri potuisset. Nihilominus communis hominum benevolentia durissimis illis cibis aliquid alimenti addidit, atque e rebus tam asperis scintillas quasdam laetitiae excussit. Patres matresque, qui in pessimis diei facinoribus satis versati erant, cum macilentis liberis placide ludebant; amantes autem, quamvis talis circa eos mundus esset et talis ante eos futurus, amabant sperabantque.
Iam paene dilucebat cum caupona Defargii ultimum hospitum coetum dimisit, atque Defargius, fores obserans, rauca voce uxori dixit:
«Tandem venit dies ille, mea cara!»
«Age vero,» respondit uxor. «Paene venit.»
Vicus Sancti Antonii dormiebat, Defargii dormiebant; etiam Ultio cum marito suo, cibariorum institore fame macilento, dormiebat, tympanumque silebat. Unius tympani vox erat in toto Sancti Antonii vico, quam sanguis effusus et tumultuosa festinatio non mutaverant. Ultio enim, quae tympanum custodiebat, illud e somno excitare eandemque vocem audire potuisset quam ante Bastiliam captam, ante senem Foulonium correptum, ediderat; at virorum mulierumque voces, quae in sinu Sancti Antonii raucae resonabant, iam longe aliae factae erant.