Vigiliis sollicitisque curis confectus Lorrius tandem in ipso excubiarum loco somno oppressus est. Decimo mane, cum adhuc sollicitudine suspensus esset, repente experrectus est, cum solis radii in cubiculum penetrabant ubi superiore nocte, iam obscurata luce, gravissimo somno correptus fuerat.
Oculos fricuit atque se excitavit; sed, etiam postquam surrexerat, dubitabat num adhuc somniaret. Nam cum ad ostium cubiculi medici accessisset atque intro prospexisset, scamnum sutorium et instrumenta rursus remota esse animadvertit, ipsum autem medicum ad fenestram sedentem legere. Vestitu matutino solito indutus erat; vultusque eius, quem Lorrius plane cernebat, quamvis adhuc valde pallidus, tranquilli ac diligenter intentae mentis speciem praebebat.
Ne tum quidem, cum certus esset se vigilare, Lorrius statim dubitatione liberatus est: adeo animo perturbato paulisper haesit, ut secum quaereret num illa recens sutoriae operae imago somnium suum inquietum fuisset. Nonne oculis suis amicum videbat solito habitu, consueto vultu, consuetis studiis occupatum? Quodnam intra conspectum eius indicium apparebat ex quo concluderet rem tantam, cuius memoria animo insideret, revera accidisse?
Sed haec fuit prima tantum stuporis atque admirationis dubitatio; responsum enim manifestum erat. Nisi vera satisque gravis causa talem imaginem memoriae impressisset, cur ipse, Iarvisius Lorrius, ibi adesset? Cur suis adhuc vestibus indutus super lectum discubitorium in conclavi, ubi medicus aegros excipere solebat, obdormivisset? Cur prima luce ante cubiculi ianuam stans haec secum quaereret?
Paucis post momentis Prossa ad latus eius accessit et voce demissa loqui coepit. Si quid dubitationis adhuc superfuisset, sermo eius certe sustulisset; sed Lorrius iam satis mente constabat neque quicquam dubitabat. Suasit ut ad solitam ientaculi horam exspectarent, tum medicum convenirent quasi nihil insoliti accidisset. Quod si idem ac antea animo sibi esse videretur, caute ab eo consilium petiturus erat, cuius iudicium per hos dies sollicite quaesierat.
Prossa eius sententiae libenter paruit; rem igitur summa diligentia disposuerunt. Lorrio, cui satis temporis erat ad solitum corporis cultum curandum, hora ientaculi nihil deerat ex pristino nitore: veste linea candidissima indutus, etiam crus more suo eleganter vestitum ostendebat. Medicum ex consuetudine vocaverunt; is ad ientaculum venit.
Quantum ex eo colligere poterant, dum cautissime ac gradatim procedebant nec nimis instanter scrutabantur — hoc enim unum tutum esse Lorrius iudicabat — medicus initio credebat nuptias filiae pridie celebratas esse. Cum autem inter sermonem consulto mentio fieret et diei ex septem dierum numero et diei mensis, cogitare atque numerare coepit; quo facto haud dubie perturbatus est. Ceterum tam placide pristinum ingenium ac mentem gerebat, ut Lorrius statueret illud auxilium tandem petere.
Ab ipso scilicet medico auxilium petendum erat.
Ientaculo igitur confecto mensaque sublata, cum ambo soli remansissent, Lorrius comiter ac studiose ita coepit:
«Mi Manette carissime, cupio tecum secreto de re quadam admodum insolita consulere, quae me magnopere sollicitat. Mihi quidem res mira videtur; tibi fortasse, pro maiore rerum peritia, minus mira videri potest.»
Medicus, dum manus suas aspicit, quas nuper factum opus infuscaverat, vultu turbato attente auscultabat. Iam enim semel atque iterum manus suas inspexerat.
«Medice Manette,» perrexit Lorrius, eius bracchium amice contingens, «de homine mihi carissimo agitur. Quaeso, totam ad eam rem mentem adhibe atque rectum consilium mihi da, illius causa, maxime vero filiae eius causa; filiae, inquam, mi Manette.»
«Nisi fallor,» respondit medicus submissiore voce, «gravem quandam animi commotionem significas...?»
«Ita vero!»
«Expone rem distincte,» inquit medicus. «Ne quid praetermittas.»
Tum Lorrius, ubi intellexit utrumque alterius mentem perspicere, narrationem instituit.
«Mi Manette, de vetere atque diuturno animi vulnere agitur, quod affectus, sensus atque ipsam — ipsam, quemadmodum tu appellasti — mentem gravissimo dolore afflixit. Ipsam mentem, inquam. Ea calamitas hominem adeo oppressit ut quamdiu sub ea iacuerit nemo certo dicere possit: neque enim ipse tempus numerare valet neque aliunde id cognosci potest.
«De casu agitur ex quo tandem convaluit, qua via ipse nescit, sicut olim eum in publico sermone praeclare referentem audivi. Ita vero convaluit ut summo ingenio praeditus sit, mentis intentione diuturna, corporis labore maximo valeat, et scientiam, quae iam permagna erat, cotidie augeat. Sed, pro dolor,» — hic paulum substitit et spiritum alte duxit — «morbus ille aliquantulum recruduit.»
Medicus submissa voce rogavit: «Quamdiu duravit?»
«Novem dies totidemque noctes.»
«Quibus signis apparuit? Ut conicio,» inquit, manus suas iterum respiciens, «ad pristinum aliquod opus, quod cum illa calamitate coniunctum erat, rediit?»
«Ita prorsus accidit.»
«Dic mihi nunc,» rogavit medicus clara quidem et composita, sed nihilo altiore voce, «num illum olim, cum primum tali opere vacaret, tu ipse vidisti?»
«Semel.»
«Cum autem morbus rediit, eademne illi condicio erat, plurimis saltem rebus, an omnibus, quae tum fuerat?»
«Omnibus, ut opinor.»
«Filiae mentionem fecisti. Num filia hunc morbi reditum cognovit?»
«Minime. Rem ab ea celavimus et spero semper celatum iri. Ego rem novi atque alius unus, cui tuto credi potest.»
Medicus manum eius comprehendit et murmurans dixit: «Quam benigne fecistis! Quam prudenter atque considerate!» Lorrius vicissim manum eius pressit, et aliquantisper ambo tacuerunt.
«Age vero, mi Manette,» tandem Lorrius summa cum reverentia ac benevolentia inquit, «ego homo sum rebus mercatoriis deditus, ad tam difficiles tamque implicitas quaestiones explicandas minime idoneus. Nec eam scientiam habeo quae requiritur, nec tantum ingenii; duce mihi opus est. Nemo vivit cuius consilio in hac re aeque ac tuo fidere possim.
«Dic mihi, unde iste morbi reditus nascitur? Estne periculum ne rursus eveniat? Potestne prohiberi? Quod si iterum acciderit, qua ratione curandus erit? Quid omnino eum excitat? Quid pro amico facere possum? Nemo umquam amici iuvandi cupidior fuit quam ego mei sum, modo sciam quid agam. Sed in tali re nihil meis ipse viribus excogitare valeo.
«Si tua prudentia, scientia atque usu rerum rectam viam mihi monstraveris, multum fortasse prodesse potero; sine luce autem ac duce parum admodum proficio. Obsecro, mecum rem expende, fac ut eam aliquanto clarius perspiciam, doce denique quemadmodum amico utilior esse possim.»
His tam sincere dictis medicus tacitus secum cogitabat; Lorrius nihil instabat.
«Verisimile mihi videtur,» tandem medicus, silentium aegre rumpens, ait, «hunc morbi reditum, quem narrasti, ei qui passus est non omnino praeter opinionem accidisse.»
«Num igitur eum metuerat?» audacter quidem, sed verecunde quaesivit Lorrius.
«Vehementissime.» Haec dicens invitus perhorruit. «Nescis quantopere talis metus animum aegri premat, quamque difficile, immo paene impossibile sit, ut se cogat vel unum verbum de ea re proferre qua perpetuo angitur.»
«Num,» interrogavit Lorrius, «levaretur eius animus, si, cum talis metus eum occupat, occultam illam sollicitudinem alicui aperire sibi persuadere posset?»
«Ita arbitror. Sed hoc ipsum, ut dixi, paene fieri non potest. Quin etiam nonnumquam fieri omnino non posse credo.»
Utroque iterum paulisper tacente, Lorrius leniter medici bracchium manu contingens quaesivit: «Cui igitur causae hanc perturbationem tribueres?»
«Existimo,» respondit medicus, «eandem cogitationum memoriaeque seriem, quae morbo primum causam praebuerat, vi quadam insolita ac vehementi renovatam esse. Rerum gravissimarum atque acerbissimarum coniunctiones animo repente et vividissime occurrisse puto. Probabile est eum iam diu timuisse ne talia recordaretur, si quando certa quaedam condicio evenisset — puta certa occasione, certo quodam die.
«Frustra se contra id quod timebat munire conatus est; fortasse ipsa parandi cura effecit ut ictum minus sustinere posset.»
«Num meminisset,» haesitans more humano quaesivit Lorrius, «quid inter ipsum morbi reditum accidisset?»
Medicus cubiculum maeste circumspexit, caput movit et voce submissa respondit: «Nihil prorsus.»
«Quid autem de iis quae posthac futura sunt?» subiecit Lorrius.
«De futuro,» inquit medicus, animo rursus confirmato, «magnam spem haberem. Cum benignitate divina factum sit ut tam cito sanitatem receperit, magnopere sperarem. Quippe qui diu metuerit quiddam multiplex atque obscurum, quod iam pridem instare praesenserat et cui resistere conatus erat, tandem pondere eius oppressus est; sed tempestate illa erumpente ac praetereunte rursus convaluit. Itaque gravissima iam praeteriisse sperarem.»
«Bene, bene! Magna profecto consolatio est. Deo gratias ago,» dixit Lorrius.
«Ego quoque gratias ago,» repetivit medicus, capite reverenter demisso.
«Duo adhuc sunt,» inquit Lorrius, «de quibus erudiri velim. Licetne pergere?»
«Nihil amico tuo utilius praestare potes.» Haec dicens medicus manum ei porrexit.
«Primum igitur quaero. Homo ille studiis assiduus est atque industria singulari. Summo studio scientiam artis suae persequitur, experimenta facit, plurimis negotiis operam dat. Num nimis laborat?»
«Non existimo. Fieri potest ut ingenium eius tali sit natura, ut numquam sine aliqua occupatione esse facile possit. Id partim a natura, partim ex calamitate contractum esse potest. Quanto minus rebus salubribus occupetur, tanto maiore in periculo erit ne cogitationes ad ea quae mentem laedunt revertantur. Fortasse ipse se explorando hoc deprehendit.»
«Certusne es nimio labore eum non premi?»
«Satis certo mihi persuasum est.»
«Mi Manette, si tamen nunc vires nimis intenderet...?»
«Mi Lorri, vix id fieri posse arbitror. Animus ille olim in unam partem vehementissime intentus fuit; nunc contrario quodam nisu indiget, quo prior contentio compensetur.»
«Ignosce mihi, qui more hominis negotiis assueti pertinaciter interrogo. Fac tamen eum nimio labore premi: num talis contentio aliquo morbi reditu appareret?»
«Non arbitror. Mihi sane persuasum est,» inquit medicus illa firmitate qua homo de se ipso certus loquitur, «nullam rem praeter eandem memoriam inter se conexarum rerum morbum renovaturam esse. Nihil posthac id facere posse credo nisi si idem quasi nervus, cui illae memoriae inhaerent, insolita vi percutiatur. Post ea quae evenerunt, cum iam convaluerit, vix fingere possum qua re chorda illa iterum tam vehementer concutiatur. Confido, atque paene credo, omnes occasiones quae illum morbum excitare possint iam exhaustas esse.»
Haec cum verecunda quadam cautione dixit hominis scientis quam facili motu tenera animi compages perturbetur, simul tamen cum fiducia hominis qui per longos dolores et patientiam paulatim certitudinem sibi peperisset. Amicum non decebat talem fiduciam minuere. Itaque Lorrius se magis recreatum et erectum esse professus est quam revera erat, atque ad alteram ultimamque quaestionem accessit.
Hanc omnium difficillimam esse sentiebat; sed memor pristini illius sermonis quem quodam die dominico cum Prossa habuerat, memor etiam eorum quae proximis novem diebus viderat, intellexit rem non fugiendam esse.
«De opere illo,» inquit Lorrius, faucibus prius purgatis, «ad quod amicus tuus, brevi illa perturbatione affectus ex qua feliciter convaluit, rediit, dicamus — artem ferrariam, artem ferrariam, inquam. Fingamus eum olim, cum male valeret, apud parvam fornacem ferrariam operatum esse; fingamus nunc subito apud eamdem fornacem rursus repertum esse. Nonne dolendum est quod eam officinam adhuc apud se servat?»
Medicus manu frontem obtexit atque pede trepide humum pulsare coepit.
«Semper eam penes se habuit,» inquit Lorrius, amicum sollicite intuens. «Nonne igitur satius esset eam dimittere?»
Medicus adhuc fronte manu obtecta pede terram anxie pulsabat.
«Difficile est tibi mihi consulere?» rogavit Lorrius. «Intellego sane rem esse perquam delicatam. Attamen mihi videtur...» Hic caput movit et sermonem abrupit.
«Videsne,» tandem medicus, post sollicitum silentium, ad eum conversus ait, «quam difficile sit intimos huius miseri animi motus inter se congruenter explicare?
«Olim tam misere tale opus desideravit, idque, cum tandem obtigisset, tam gratum ei fuit, ut haud dubie maximam dolorum levationem attulerit: dum enim digitos implicito quodam opere fatigat, minus animus implicatis cogitationibus torquetur; dum manus assiduo usu solertiores fiunt, illarum sollertia in locum eius acerbae mentis industriae succedit qua se ipsum cruciabat. Itaque numquam cogitationem ferre potuit fore ut id sibi prorsus eriperetur.
«Etiam nunc, cum existimem eum meliora de se sperare quam umquam antea, cumque de se ipso non sine quadam fiducia loquatur, tamen sola cogitatio fore ut aliquando eo vetere opere egeat neque id reperire possit repentino terrore eum afficit, qualem puerum a suis aberrantem subire fingere possumus.»
Cum haec dixisset, oculos ad Lorrii vultum sustulit; ipseque in eo momento pueri territi atque destituti speciem praebebat.
«Sed nonne,» inquit Lorrius, «quaeso diligenter audi! Ego ut homo mercaturae deditus rogo, qui de iis tantum rebus iudicare solet quas tangere licet, velut nummis aureis, nummis argenteis, chartis argentariis: nonne fieri potest ut, dum res ipsa retinetur, etiam eius rei cogitatio retineatur? Si illa res abesset, mi Manette, nonne fortasse metus una abiret? Denique nonne ipsum vitiosae formidini cedere est, fornacem illam servare?»
Rursus silentium secutum est.
«Intellegis etiam,» medicus voce tremente ait, «eam tam veterem sociam eius esse.»
«Ego certe non servarem,» respondit Lorrius, caput movens; quo enim magis medicum perturbari videbat, eo constantius sententiam suam tenebat. «Suaderem ut eam ultro deponeret. Tua tantum auctoritate opus habeo. Certus sum eam nihil prodesse. Age, vir optime, auctoritatem mihi tribue. Filiae eius causa, mi Manette!»
Mirum erat quantum in medici animo certamen agitaretur.
«Ipsius igitur filiae nomine fiat,» tandem inquit. «Assentior. Sed eo praesente eam auferri nolim. Cum absens erit, tollatur; postquam redierit tum demum vetus comes desideretur.»
Lorrius id libenter pollicitus est; ita consultatio finita est. Eo die rus petiverunt, et medicus iam plane ad pristinam valetudinem redierat. Per tres dies proximos integra sanitate mansit, quarto autem decimo die profectus est, ut Luciae maritoque eius se coniungeret. Lorrius iam antea exposuerat qua ratione silentium eius excusatum esset; medicus igitur litteras ad filiam eodem consilio congruentes scripsit, neque illa quicquam suspicata est.
Eadem nocte, postquam medicus domo discesserat, Lorrius, securim, serram, scalprum, malleum secum ferens, in cubiculum eius ingressus est; sequebatur Prossa lucernam gerens. Ibi, ianuis clausis, occulte ac paene quasi sibi ipsi facinoris conscii, Lorrius scamnum sutorium in frusta concidit; Prossa interim lucernam tenebat, quasi caedi alicui ministraret — nec sane vultu suo truci ad tale ministerium parum idonea erat.
Scamni corpus, in partes ad comburendum idoneas prius dissectum, confestim in foco culinae comburi coeptum est; instrumenta autem, calcei et coria in horto defossa sunt. Adeo honestae mentes ab occultis rebus deletisque vestigiis scelus quoddam imaginantur, ut Lorrius et Prossa, dum rem conficiunt atque omnia eius vestigia tollunt, propemodum sibi viderentur, atque etiam aliis videri potuissent, nefarii alicuius facinoris socii esse.