Domina Defargia maritusque eius concordes in sinum vici Sancti Antonii redierunt; interea quasi punctum quoddam pileo caeruleo tectum per tenebras pulveremque ac per longos illos viae iuxta aggerem laboriosos tractus lente contendebat ad eam caeli regionem ubi castellum Marchionis, iam sepulcro conditi, arborum susurros auscultabat. Facies illae saxeae tantum iam otii habebant, quo et arbores et fontem audirent, ut pauci illi agrestes, macie et fame quasi simulacra hominum, qui herbas ad cibum et ramulos aridos ad ignem quaerentes forte in conspectum vastae areae lapideae scalarumque ad superius solarium ducentium pervenerant, viderentur sibi animadvertisse mutatum in vultibus saxorum habitum. Fama quaedam in vico vix spirabat, tam exigua ac debili vita quam ipsi vicani: cum culter alte penetravisset, vultus illos ex superbis iratos ac dolore contractos factos esse; deinde, cum corpus illud suspensum quadraginta pedes supra fontem sublatum esset, vultus denuo mutatos crudelemque ultionis peractae speciem induisse, quam in perpetuum servaturi essent.
In saxeo vultu qui supra amplam cubiculi fenestram eminebat, ubi caedes perpetrata erat, duae exiguae incisurae in naso saxeo apparebant, quae omnes agnoscebant, nemo antea viderat. Quodsi duo aut tres agricolae laceris vestibus induti e vulgo raro processissent ut Marchionem saxo expressum furtim aspicerent, vix unus ex iis macrum digitum eo per breve momentum intendisset, cum omnes per muscum ac frondes dilaberentur, haud aliter quam lepores feliciores, quibus in eisdem locis alimentum invenire liceret.
Aedes amplae et tugurium, saxeus vultus et corpus suspensum, rubra macula in pavimento lapideo et pura fontis vicani aqua, multa milia iugerum, provincia integra Galliae, Gallia denique omnis, sub nocturno caelo in exiguissimam velut capilli lineam contracta iacebant. Sic totus orbis terrarum, cum rebus maximis minimisque, in unius micantis sideris scintilla continetur. Et quemadmodum homines sola scientia humana radium lucis dividere possunt et quibus partibus constet explorare, ita fortasse mentes natura excelsiores ex tenui huius terrae nostrae fulgore omnes cogitationes factaque, omnia vitia virtutesque singulorum hominum, qui suorum factorum rationem reddere tenentur, perspicere possunt.
Coniuges Defargii, curru communi graviter labente, sub stellarum lumine ad eam Lutetiae portam advenerunt qua redeuntibus ingrediendum erat. Apud portae stationem mora solita intercessit; solitae lampades ex custodia protentae sunt, ut, more consueto, viatores inspicerentur atque interrogarentur. Defargius descendit. Duos ibi milites et unum ex publicis inquisitoribus noverat; hunc etiam familiariter amplectebatur, quippe cuius familiarissimus esset.
Postquam vicus Sancti Antonii coniuges iterum obscuris quasi alis recepit, illi, prope eius fines e curru tandem egressi, per caenum atrum sordesque viarum pedibus iter faciebant, cum domina Defargia maritum allocuta est.
«Dic mihi, amice: quid tibi ille Iacobus ex custodibus publicis nuntiavit?»
«Haud multa hac nocte, sed quidquid sciebat. Alius speculator in nostrum vicum missus est. Plures fortasse adsunt; id ille ignorat. De uno certo constat.»
«Optime,» inquit domina Defargia, superciliis sublatis ac vultu tranquillo quasi de negotio cotidiano ageret. «Is igitur in tabulas referendus est. Quo nomine appellatur?»
«Anglus est.»
«Tanto melius. Nomen?»
«Barsadius,» respondit Defargius, Anglicum nomen sono Gallico reddens. Quod tamen accuratissime cognoscere studuerat, litteras deinde singillatim ita protulit, ut ne una quidem falleretur.
«Barsadius,» repetivit uxor. «Bene. Praenomen?»
«Ioannes.»
«Ioannes Barsadius,» secum semel submissa voce repetivit, tum clare: «Bene. Corporis habitus cognitusne est?»
«Annos natus quadraginta fere; statura pedum quinque et unciarum novem; capilli nigri, color subfuscus; facies plerumque haud invenusta, oculi nigri; vultus macer, productus, luridus; nasus aduncus, neque tamen recta porrectus, sed singulariter ad sinistram maxillam inclinatus, unde toti vultui sinistra quaedam species accedit.»
«Per fidem meam, effigiem mihi depinxisti!» inquit domina Defargia ridens. «Cras inter ceteros describetur.»
Tabernam vinariam ingressi sunt, quae iam clausa erat, quoniam media nox advenerat. Domina Defargia statim ad suam mensulam consedit, minutos nummos quibus inter absentiam suam merces soluta erat numeravit, copiam vini et ceterarum rerum exploravit, rationum tabulas percurrit, sua manu quaedam adscripsit, ministrum qua potuit diligentia exploravit et rationes cum eo contulit; tum demum cubitum eum dimisit.
Deinde nummos e vase iterum in mensam effudit, singulosque in sudario nodis distinctis ita conligavit ut per noctem tuto servarentur. Toto eo tempore maritus, fistula fumigatoria ori admota, huc illuc ambulabat, uxorem placide admirans, neque quicquam umquam interpellans. Eodem prorsus modo et in rebus mercatoriis et in omni domestica vita ambulare consueverat.
Nox aestuosa erat, taberna autem undique occlusa, medio in sordidissimo vico, gravem odorem exhalabat. Defargii nares delicatae minime erant; odor tamen vini, quod illic servabatur, longe acrior erat quam sapor, nec mitiores odores fundebant liquor e canna saccharina expressus atque destillatus, vinum adustum et potio aniso condita. Fistulam, postquam tabacum absumpserat, deponens, mixtum odorem flatu narium depellere conabatur.
«Lassus es,» inquit uxor, dum nummos in sudario nodis adstringebat, oculos ad eum tollens. «Nihil hic olet nisi quod semper.»
«Paulum defessus sum,» confessus est Defargius.
«Et maestior quoque es,» ait domina, cuius oculi, quamquam rationibus intenta videbantur, maritum interim non neglexerant. «O viros, viros!»
«Sed, carissima mea...» coepit Defargius.
«Sed, carissima mea!» repetivit illa, capite firmiter annuens. «Sed, carissima mea! Animo languescis hac nocte, carissime!»
«Age igitur,» dixit Defargius, quasi cogitationem intimis e pectoris recessibus vix eruisset, «diu iam exspectamus.»
«Diu exspectamus,» repetivit uxor. «Ecquando non diu exspectatur? Ultio et poena suo tempore indigent. Ita semper fit.»
«At homo fulmine ictus momento perit,» inquit Defargius.
«Quantum autem temporis,» placide quaesivit uxor, «requiritur, ut fulmen paretur et vires eius congerantur? Dic mihi.»
Defargius cogitabundus caput sustulit, quasi hanc quoque rationem aliquid valere intellegeret.
«Urbs quoque terrae motu subito absorbetur,» perrexit illa. «Sed quam diu ea vis quae terram quassatura est clam paretur? Dic mihi.»
«Multum, ut opinor,» respondit Defargius.
«Cum vero iam parata est, subito concutitur et quidquid obstat comminuit. Interea semper res agitatur et apparatur, quamvis neque cernatur neque audiatur. Hac te cogitatione solare; eam retine.»
Haec dicens nodum constrinxit, oculis ardentibus, quasi hostis faucibus laqueum iniceret.
«Hoc tibi affirmo,» inquit, dextram ad vim verborum augendam protendens: «quamquam tardius advenit, tamen advenit. Numquam retrocedit, numquam consistit; semper progreditur. Circumspice et vitam omnium quos novimus considera, vultus omnium quos novimus intuere, iram indignationemque, quas coniuratio Iacoborum singulis horis certius sibi conciliat. Num haec in aeternum durare possunt? Te derideo!»
«Fortissima uxor mea,» respondit Defargius, ante eam consistens, capite modice demisso manibusque post tergum coniunctis, velut discipulus morigerus ante magistrum sacrorum praeceptorum attentus, «haec omnia non in dubium voco. Sed diu iam ista durant; fieri autem potest, quod tu quoque optime scis, uxor, ut victoria nondum veniat dum vivimus.»
«Quid tum?» respondit domina, alium nodum adstringens, quasi alterum hostem strangularet.
«Tum,» dixit maritus, humeris partim conquerentis partim excusantis ritu leviter sublatis, «victoriam ipsi non videbimus.»
«Eam tamen adiuvabimus,» inquit illa, vehementer manu porrecta. «Nihil quod agimus frustra agitur. Toto animo credo nos ipsos victoriam visuros. Sed etiamsi non ita esset, etiamsi certo scirem nos non visuros, modo cervicem hominis superbi ac tyranni mihi ostende, ego tamen...»
Tum dentibus compressis tam terribilem nodum strinxit ut verbis nihil amplius opus esset.
«Sine!» exclamavit Defargius, vultu paulum rubente, quasi ignaviae se accusari sentiret. «Ego quoque, carissima, nihil non facere paratus sum.»
«Ita; sed hoc tibi vitio est, quod interdum hostem ipsum occasionemque feriendi videre debes ut animum retineas. Sine tali spectaculo fortis esto. Ubi dies venerit, tigridem ac daemonem e vinculis emittere licet; sed dum diem exspectas, utrumque catenis vinctum tene, nec ostendas, sed semper paratum.»
Hanc sententiam ita confirmavit, ut sudarium nodis nummisque grave in mensulam suam percuteret, tamquam hosti cerebrum elideret. Deinde, eodem sudario sub ala placide collecto, dixit iam tempus esse cubitum eundi.
Postridie meridie femina illa admirabilis in solita tabernae sede sedebat, acubus indefesse opus laneum nectens. Rosa iuxta eam posita erat; in quam cum interdum oculos coniceret, ne tum quidem negotii sui memor esse desinebat. Pauci hospites per tabernam sparsi erant, alii bibentes, alii otiosi, alii stantes, alii sedentes. Aestus gravissimus erat; muscarum ingentes greges, dum pocilla exigua et glutine quodam obducta curiosius explorant, in eorum fundum delapsae moriebantur. Nec tamen mors harum ceteras muscas deterrebat: hae, dum circumvolitabant, cadavera aequo animo spectabant, quasi ipsae elephanti essent aut aliud longe dissimile animal, donec eodem interitu perirent. Mira sane muscarum imprudentia! Fortasse idem in regia aula illo die aestivo cogitabatur.
Homo quidam per ianuam ingrediens umbram in dominam Defargiam iniecit; quam umbram ipsa statim insolitam esse sensit. Priusquam advenientem aspiceret, opus laneum deposuit et rosam fasciae qua caput cinxerat adfigere coepit.
Mirum dictu: simul ac rosam sustulit, hospites loqui desierunt, deinde sensim unus post alium e taberna discesserunt.
«Salve, domina,» dixit advena.
«Salve, domine.»
Haec clara voce dixit; at secum, dum opus repetit, addidit: «Aha! Salve, vir annos natus quadraginta fere, pedes quinque et uncias novem altus, capillis nigris, facie haud invenusta, colore subfusco, oculis nigris, vultu macilento, longo, lurido, naso adunco non recto, sed ad sinistram maxillam singulariter inclinato, unde sinistra quaedam species oritur! Salvete omnes istae notae!»
«Da mihi, quaeso, domina, pocillum vini adusti veteris, atque paulum aquae recentis frigidae.»
Domina eum comiter excepit et quae poposcerat apposuit.
«O quam praeclarus est iste liquor, domina!»
Numquam antea liquor ille tantis laudibus ornatus erat; domina Defargia, quae satis de origine eius sciebat, istas laudes minus veras esse non ignorabat. Nihilo minus respondit liquorem tanto honore delectari, tum ad opus suum rediit. Advena per aliquot momenta digitos eius intentus aspexit, simulque oculos per totam tabernam circumtulit.
«Quam sollerter, domina, acu laboras!»
«Iam diu hoc facere soleo.»
«Et quam pulchra est forma operis!»
«Itane tibi videtur?» respondit illa, subridens eumque intuens.
«Prorsus. Num quaerere licet cui rei hoc opus destinatum sit?»
«Ut otium fallam,» inquit domina, eodem subrisu, digitis interim perniciter motis.
«Nonne ad usum aliquem?»
«Id ex rebus pendet. Forsitan aliquando usus aliquis se offeret; tum, si ita evenerit...» Hic paulum spiritum duxit, capiteque nutavit cum severa quadam venustate: «Utar profecto!»
Mira res erat: vicani Sancti Antonii rosam in capite dominae Defargiae minime probare videbantur. Duo homines singillatim intraverant, qui vinum iam petere incipiebant; sed, ubi rosam conspexerunt, haesitaverunt, circumspicientes simulaverunt se amicum nescio quem quaerere, qui nusquam aderat, atque exierunt. Ex eis autem qui ante advenae ingressum aderant nemo iam remanserat: omnes tacite dilapsi erant.
Speculator, quamquam diligenter omnia observabat, nullum signum deprehendere potuerat. Vici homines inopia attriti et nullo proposito apparente tam fortuito otioseque exierant, ut profectio eorum prorsus naturalis nec cuiquam suspecta videretur.
«Ioannes,» secum reputabat domina, dum acuum ductus ordine notabat et hospitem intuebatur, «modo satis diu maneas, antequam abieris ipsum Barsadii nomen in opere meo descriptum habebo.»
«Maritum habes, domina?»
«Habeo.»
«Liberos?»
«Nullos.»
«Negotium vestrum male procedere videtur.»
«Pessime procedit; nam populus in tanta inopia vivit.»
«Heu, quam miseri atque infelices homines! Atque adeo opprimuntur, ut tu ipsa dixisti.»
«Ut tu ipse dicis,» respondit domina, corrigens verba advenae, et novum quiddam in eius nomine acubus inserens, quod nihil boni ominabatur.
«Da veniam. Ita sane, ego dixi; sed eadem te sentire consentaneum est. Dubitari non potest.»
«Ego sentire?» inquit domina, voce clariore. «Mihi et marito satis laboris est ad tabernam servandam, ut rebus aliis cogitandis vacare nequeamus. Unum cogitamus, qua ratione victum quaeramus. Hoc unum a mane ad vesperum satis nobis curarum affert; nec opus est aliorum rebus animos onerare. Egone de aliis cogitem? Minime vero.»
Speculator, qui ad minima quaeque dicta colligenda vel etiam fingenda venerat, quamquam sibi nihil succedere sentiebat, vultum tamen illum sinistrum immotum servabat. Nescio qua comitate ad familiaritatem apta cubitum in mensula dominae Defargiae nitebatur, et interdum parvum liquoris haustum sumebat.
«Triste sane negotium, domina, ista Gasparis supplicio affecti mors. Eheu, miser Gaspar!» Haec cum magno misericordiae suspirio pronuntiavit.
«Mehercule,» respondit domina Defargia, frigide ac leviter, «si quis ferro ad talem rem utitur, pretium dare debet. Sciebat antea quantum ea voluptas constaret; quod debebat persolvit.»
«Credo,» inquit speculator, voce ad secreti sermonis fidem invitandam submissiore et omni vultus musculorum motu indignationem novarum rerum studiosam mentitus, «credo multam in hoc vico misericordiam atque iram ob miserum hominem esse. Inter nos loquamur.»
«Itane?» inquit domina, quasi animo absens.
«Nonne ita est?»
«Ecce maritus meus!» inquit domina Defargia.
Cum tabernae dominus ianuam intraret, speculator pileum manu tetigit et blando risu salutavit: «Salve, Iacobe!» Defargius subito constitit eumque defixis oculis aspexit.
«Salve, Iacobe!» repetivit speculator, iam minus confidenter et non tam facile subridens sub illo obtutu.
«Erras, domine,» respondit tabernae dominus. «Me pro alio habes. Non ita appellor. Ernestus Defargius mihi nomen est.»
«Nihil interest,» inquit speculator, vultu leviter et tamen perturbato. «Salve igitur!»
«Salve,» frigide respondit Defargius.
«Uxori tuae, quacum tum colloquebar cum ingressus es, dicebam mihi relatum esse, nec sane mirum, multos in hoc Sancti Antonii vico miseri Gasparis sorte commotos dolere atque irasci.»
«Nemo mihi id rettulit,» inquit Defargius, caput quassans. «Nihil de ea re scio.»
His dictis post mensulam processit, et manum in postica parte sellae uxoris imposuit. Sic trans illud quasi vallum eum intuebatur, adversus quem uterque coniux stabat, quemque ambo libentissimo animo plumbo traiectum occidissent.
Speculator, huius artis iam peritissimus, vultum nihil suspicantis non mutavit; sed pocillum liquoris ad fundum usque exhausit, paulum aquae recentis bibit, alterum eiusdem liquoris pocillum petivit. Domina Defargia illud infudit; tum iterum acu laborare coepit et leniter cantilenae aliquid submurmuravit.
«Hanc regionem urbis bene nosse videris,» inquit Defargius; «certe melius quam ego.»
«Minime; sed spero me brevi melius cogniturum. Tanta enim misericordia erga miseros eius incolas afficior!»
«Hem,» submissa voce fremuit Defargius.
«Tecum colloqui, domine Defargi, mihi in memoriam revocat,» perrexit speculator, «me nonnullas cum nomine tuo res coniunctas novisse, quas recordari iuvat.»
«Ita vero?» inquit Defargius, vultu prorsus neglegenti.
«Profecto. Cum medicus Manettus e custodia dimitteretur, tu, qui olim illi in ministerio fueras, eius curam accepisti, ut scio. Tibi traditus est. Vides me rerum gestarum haud ignarum esse.»
«Ita sane factum est,» inquit Defargius. Uxor enim, dum opus laneum nectebat et cantilenam submurmurabat, cubito leviter eum tetigerat, quo significaret expedire ut responderet, sed quam brevissime.
«Ad te igitur filia eius venit,» inquit speculator; «eamque cum patre ex tua cura accepit vir quidam veste fusca nitide indutus, capillamento brevi usus; quo nomine appellatur? Lorrius ille, ex argentaria Tellsoniana. Is utrumque in Angliam deduxit.»
«Ita factum est,» repetivit Defargius.
«Quam iucunda memoria!» inquit speculator. «Medicum Manettum filiamque eius in Anglia novi.»
«Itane?» respondit Defargius.
«Haud multa nunc de illis audis, opinor?»
«Nihil,» inquit Defargius.
«Revera,» interposuit domina, opus deponens paulisper et cantilenam intermittens, «numquam fere aliquid de illis audimus. Certiores facti sumus eos incolumes Angliam attigisse; fortasse unam postea epistulam accepimus, fortasse duas. Deinde illi suum vitae cursum secuti sunt, nos nostrum; epistularum commercium nullum inter nos mansit.»
«Optime dixisti, domina,» inquit speculator. «Virgo Manetta nupsura est.»
«Nupsura?» repetivit domina. «Tam formosa erat ut iam pridem nubere potuisset. Frigidi sane vos Angli esse mihi videmini.»
«O! Scis igitur me Anglum esse.»
«Sermonem tuum Anglicum esse intellego,» respondit domina; «qualis autem sermo, talem etiam hominem esse conicio.»
Is hanc cognationem linguae et animi pro laude non accepit; sed rem risu dissimulavit. Cum reliquum liquorem bibisset, addidit:
«Ita vero, virgo Manetta nupsura est. Neque tamen Anglo nubit, sed homini, ut ipsa est, in Gallia nato. Et quoniam de Gaspare loquebamur (heu miser Gaspar! Quam crudeliter tractatus est!), mirum sane accidit quod ea fratris filio illius Marchionis nuptura sit, cuius caedes Gasparem ad tantam patibuli altitudinem evexit; hoc est, ipsi qui nunc Marchio est. Sed ignotus in Anglia habitat; illic Marchionem se non gerit. Carolus Darnaeus appellatur. Matris eius familia Daulnaea est.»
Domina Defargia nihilominus aequabili digitorum motu opus suum persequebatur. Maritum autem verba illa aperte commoverant. Quamvis se continere conaretur, dum ignem parabat et fistulam incendebat, manus tamen ei tremebat et animus turbatus apparebat. Speculator sane indignus suo nomine fuisset, nisi hoc animadvertisset et memoriae mandavisset.
Hac saltem una re aliquid compererat, etiamsi nondum sciret quanti id esset; neque ulli alii hospites intrabant ex quibus amplius aliquid eliceret. Itaque Barsadius pro potu pretium solvit et abiit, priusquam exiret urbanissime significans sperare se fore ut iterum Defargium eiusque uxorem conveniret. Cum iam in sordes atque tenebras vici Sancti Antonii discessisset, coniuges aliquot minuta eodem habitu quo reliquerat immoti manserunt, ne forte ille subito rediret.
«Num vera esse possunt,» inquit Defargius voce humili, stans fumigansque et, manu in spina sellae imposita, ad uxorem desuper spectans, «quae de virgine Manetta narravit?»
«Quemadmodum ille narravit,» respondit uxor, superciliis leviter sublatis, «verisimile est falsa esse; vera tamen esse possunt.»
«Quod si vera sint...» coepit Defargius, sed conticuit.
«Quid, si vera sint?» repetivit uxor.
«Quod si dies ille, quo victoria continget, nobis adhuc viventibus adveniat, spero virginis illius causa fore ut fatum maritum eius extra Galliam retineat.»
«Fatum mariti eius,» respondit domina Defargia, consueta animi tranquillitate, «ducet eum quo eundum est, et ad eum finem quem ei destinavit. Hoc unum scio.»
«Sed nonne mirum est,» perrexit Defargius, quasi uxorem orans ut secum saltem hoc concederet, «nonne hoc ipso tempore maxime mirum est, cum eius patrem ipsamque tanta benevolentia prosecuti simus, nomen tamen futuri mariti manu tua inter damnatos scriptum esse, iuxta nomen canis istius infernalis qui modo hinc discessit?»
«Multo mirabiliora accident cum dies ille venerit,» respondit domina. «Utriusque nomen certo hic habeo; utrumque pro suis meritis inserui. Id satis est.»
His dictis opus laneum involvit, deinde rosam e linteolo quo caput obvolverat detraxit. Aut vicus Sancti Antonii naturali quodam sensu intellexit ornamentum illud sibi invisum ablatum esse, aut homines subinde observabant quando tolleretur; certe mox animis resumptis tabernam iterum ingressi sunt, et locus pristinam consuetudinem speciemque recepit.
Vespere, quo tempore Sanctus Antonius, quasi viscera sua foras effunderet, homines ad limina domorum, ad fenestrarum margines, ad angulos viarum sordidarum et angustorum angiportuum emittere solebat, ut paulum aurae captarent, domina Defargia cum opere laneo inter manus de loco in locum, de circulo in circulum procedere consueverat. Erat velut quaedam legata ad animos in suas partes convertendos missa, cui similes plurimae erant, quas utinam humana natura numquam denuo procreet. Omnes mulieres acubus nectebant.
Res exigui pretii nectebant; sed ille manuum labor, crebro eodemque motu repetitus, cibi potionisque quasi vicem gerebat. Manus pro faucibus ventreque movebantur: si digiti illi ossibus paene nudis immoti quievissent, viscera multo acrius fame torquerentur.
Dum autem digiti movebantur, oculi quoque et cogitationes movebantur. Quocumque domina Defargia ad novum feminarum coetum accesserat atque inde discesserat, haec tria, digiti, oculi, animi, celerius atque ferocius in omnibus qui eam audierant agitabantur.
Maritus ante ianuam stans fumum ex fistula ducebat atque abeuntem uxorem admirabatur. «Magna mulier,» inquit, «fortis mulier, praeclara mulier, metuenda prorsus atque praeclara!»
Nox descendit. Tum campanarum ecclesiarum sonitus atque procul in regiae area militum tympanorum pulsus auditi sunt, mulieribus interim sedentibus et nectentibus, nectentibus. Tenebrae undique eas circumdederunt.
Sed aliae quoque tenebrae haud minus certo iam adpropinquabant. Veniet tempus quo campanae illae, quae tum e turribus multis per totam Galliam suavi sono resonabant, conflatae in tormenta bellica tonabunt; quo militum tympana tantum strepitum edent, ut unius miseri vocem opprimant, quae hac nocte tantam potestatem habet quantam ipsa Potentia, Abundantia, Libertas, Vita.
Tot et tanta undique mulieribus illis, quae sedentes texebant, texebant, imminebant, ut ipsae iam viderentur machinam adhuc non exstructam circumcludere, iuxta quam olim sessurae essent ac texendo, texendo capita decidentia numeraturae.