Gerrio Cruncero, qui in via Fletensi in sellula sua sedebat, horridulo filio iuxta se posito, multa cotidie et varia, perpetuo huc illuc moventia, ante oculos versabantur. Quis enim in ea via, cum negotiis maxime ferveret, vel paululum consistere poterat quin duobus illis ingentibus agminibus, altero occasum versus solem sequente, altero orientem versus a sole decedente, utrisque tamen ad campos illos ultra rubras purpureasque caeli oras, ubi sol occidit, tendentibus, et oculis obstupefieret et auribus obtunderetur?
Cruncerus, stipula inter dentes retenta, utrumque hominum flumen contemplabatur, non secus ac rusticus ille ab antiquo quodam poeta commemoratus, qui iam per multa saecula ad unius fluminis ripam sedere fingitur, aquam tandem defluxuram frustra exspectans; nisi quod Gerrius minime sperabat fore ut haec duo flumina aliquando siccarentur. Nec sane eiusmodi spes ei optanda fuisset: nam pars exigua quaestus eius ex eo nascebatur, quod feminas timidas, plerumque corpore pinguiore et aetatem iam mediam supergressas, ab altera frequentis viae ripa, ubi Tellsoniana argentaria sita erat, ad alteram perducebat. Quamquam brevissimum erat tempus quod cum singulis mulieribus versabatur, numquam tamen neglegebat Cruncerus quin tam studiose de cuiusque salute sollicitus fieret, ut summopere se cupere profiteretur honore frui potandi in optimam illius valetudinem. Donis autem, quae feminae ad hoc tam pium consilium exsequendum ei largiebantur, pecuniam, ut iam diximus, sibi comparabat.
Fuit olim tempus quo poeta in publico sedens hominibus spectantibus secum meditaretur. Cruncerus in publico quidem sedebat, sed quoniam poeta non erat, quam minime poterat meditari solebat, oculis vero omnia circumlustrare.
Accidit autem ut eo die quo ita sedebat pauci per viam transirent, paucae mulieres sero commeantes, eiusque omnino res adeo tenues essent ut gravis eum suspicio subiret uxorem suam non sine singulari quadam malitia precibus adversus se prostratam esse. Tum repente insolita multitudo per viam Fletensem ad occidentem ruens oculos eius convertit. Eam intuens intellexit pompam quandam funebrem adventare; populum vero funeri adversari, unde strepitus et tumultus oriretur.
«Gerri mi,» inquit Cruncerus, ad filium conversus, «ecce funus est.»
«Io, pater!» exclamavit Gerrius minor.
Hanc vocem puer exsultans, quasi arcani cuiusdam conscius, emisit. Pater autem adeo male tulit ut, tempore opportuno captato, filium alapam ad aurem infligeret.
«Quid tibi vis? Quid hoc 'io' clamas? Quid patri tuo significare conaris, improbe? Iam hic puer me sapientia superare vult!» inquit Cruncerus, eum intuens. «Ipse cum suis clamoribus! Cave ne iterum vocem istam audiam; sin minus, aliud a me senties. Audin?»
«Nihil mali faciebam,» respondit Gerrius minor, genam perfricans.
«Desine igitur,» inquit pater; «ista tua 'nihil mali' non fero. In sellulam istam conscende turbamque specta.»
Filius paruit; turba vero propius accessit. Homines sibilis, clamoribus conviciisque prosequebantur currum funebrem sordidum et raedam lugubrem haud minus sordidam, in qua unus tantum funus comitans sedebat, atris illis ac luctuosis ornamentis indutus quae tali personae pro dignitate necessaria habebantur. Minime tamen ille suo honore delectari videbatur, cum plebs magis magisque augescens raedam circumstaret, eum irrideret, vultum in deridendo distorqueret, gemituque continuo clamaret: «Vah! Exploratores! Phui! Vah! Exploratores!» Multa praeterea et acriora ei dicebantur quam quae hic referre conveniat.
Funera quovis tempore mirum in modum Cruncerum alliciebant; quotiens praeter Tellsonianam funus ducebatur, erigebat aures atque exsultabat. Quare hoc funus, tanta comitum singularitate insigne, eum vehementissime excitavit; primumque qui in eum incurrit hominem interrogavit:
«Quid agitur, sodalis? Cur iste tumultus?»
«Nescio,» ille respondit. «Exploratores! Vah! Phui! Exploratores!»
Alterum interrogavit: «Quis mortuus est?»
«Nescio,» alter respondit; nihilominus manus ori admovens, miro ardore vehementiaque vociferatus est: «Exploratores! Vah! Phui, phui! Explora-a-tores!»
Tandem incidit in hominem qui de re paulo certius compererat; ab eo didicit funus Rogerii Clii celebrari.
«Num explorator fuit?» quaesivit Cruncerus.
«Explorator curiae Ballii Veteris,» respondit homo. «Vah! Phui! Vah! Exploratores curiae Ballii Veteris!»
«Sane vero!» inquit Gerrius, recordatus iudicii cui ipse adfuerat. «Eum vidi. Mortuusne est?»
«Mortuus est plane, velut pecus mactatum,» respondit ille, «nec satis mortuus esse potest. Eicite illos! Exploratores! Extrahite! Exploratores!»
Cum in multitudine nihil ferme consilii esset, haec sententia eo gratius audita est; omnes magno ardore clamitare coeperunt extrahendos esse illos, atque adeo currum utrumque circumfuderunt ut consistere cogeretur. Apertis raedae valvis, unicus ille lugens vix se ex angustiis evolvit ac paulisper in manus turbae incidit; sed tanta erat eius alacritas tamque prudenter instanti tempore usus est ut proximo momento per angiportum citissimo cursu fugeret, pallio, pileo, longa pilei fascia, linteolo albo ceteraque simulati luctus insignia abiectis.
Haec populus summa voluptate discerpsit ac longe lateque dispersit; tabernarii autem trepidi tabernas festinanter occludebant: nam multitudinem illis temporibus effrenatam, nihil non ausuram, omnes tamquam monstrum formidabant. Iam populus currum mortuarium patefecerat et loculum extrahere parabat, cum alius quidam, consilio ceteris acutior, suasit ut potius ad sepulcrum ipsum pompa laetitiaque communi comitatus perduceretur.
Consiliis quae ad rem pertinerent vehementer opus erat; itaque haec quoque sententia plausu excepta est. Protinus raeda lugubris octo hominibus intus ac duodecim extrinsecus referta est, et in tectum currus funebris conscenderunt quotquot ulla ratione eo adhaerere poterant. Inter primos voluntarios Gerrius Cruncerus fuit, qui caput suum senticosum, ne quis ex Tellsoniana cognosceret, in extremo raedae angulo modeste occultavit.
Qui funebris pompae curandae operam dabant contra hanc caerimoniarum mutationem aliquid reclamaverunt; sed quoniam flumen haud procul aberat et nonnulli praedicabant aquae frigidae immersionem mirifice prodesse solere ad pertinaces huius artis ministros in viam reducendos, brevis ac timida eorum reclamatio fuit.
Pompa novo more composita movit: currum funebrem purgator quidam caminorum regebat, auriga ordinario iuxta eum sedente, qui, a turba diligenter custoditus, viam monstrabat; raedam lugubrem placentarius quidam agebat, cui similiter auriga suus velut a consiliis minister adsidebat. Priusquam per viam quae Strand appellatur longe processissent, ad ornatum pompae adductus est homo qui ursum circumducebat, hominem eo tempore in viis saepe visum. Ursus eius niger atque horribiliter scaber tam congruam funebri pompae speciem praebebat ut ea pars agminis vere ad artifices sepulcrorum pertinere videretur.
Ita cervisia bibita, fistulis fumantibus, cantibus magno ore editis, innumerisque luctuosis gestibus ludibrio habitis, turbida illa pompa procedebat, passim novis comitibus aucta, dum tabernae omnes ante eam clauderentur. Destinatum iter erat ad veterem ecclesiam sancti Pancratii, longe inter agros positam. Eo tandem pervenit multitudo, in sepulcretum irrumpere contendit, mortuumque Rogerium Clium suo arbitrio et cum summa omnium satisfactione terrae mandavit.
Quo mortuo sepultura tradito, cum plebs novo aliquo spectaculo delectanda esset, quidam ingenio promptior, sive idem qui antea sive alius, proposuit ut obviis quibusque hominibus crimen explorationis apud curiam Ballii Veteris obiicerent atque in eos poenas sumerent. Multos igitur innoxios, qui ne prope quidem illam curiam in vita sua accesserant, velut reos huius criminis persequebantur, raptabant, verberabant atque contumeliis vexabant.
Ab hoc ludo ad fenestras lapidibus confringendas, inde ad cauponas diripiendas facilis ac velut naturalis transitus erat. Tandem, post multas horas, cum nonnullae aediculae in hortis sitae dirutae essent, et cancelli ferrei quibus areolae claudebantur evulsi, ut qui ad vim promptissimi erant ea pro armis caperent, rumor increbruit regios milites appropinquare. Eo rumore paulatim multitudo dilapsa est. Utrum milites revera advenerint an numquam venerint, parum constat: talis tamen fere erat cursus cuiusque seditionis popularis.
Cruncerus extremis illis ludis non interfuit; in sepulcreto enim remanserat, ut cum sepulcrorum curatoribus colloqueretur eorumque dolorem levaret. Locus eum singulari quadam tranquillitate afficiebat. Ex proxima caupona fistulam tabaci fumandi sibi comparavit, qua usus ad cancellos constitit, locum intus attente et mature contemplans.
«Gerri,» inquit Cruncerus, ut solebat secum quasi cum altero colloquens, «meministi te illum Clium illo die vidisse, oculisque tuis cognovisse iuvenem fuisse rectisque membris bene formatum.»
Fistula tandem exusta atque aliquantulum diutius re secum reputata, se convertit ut antequam argentaria clauderetur ad solitam apud Tellsonianam stationem rediret. Utrum mors hominis meditata iecur ei commovisset, an iam antea valetudine paulo minus firma usus esset, an viro cuius auctoritas in arte medendi maxima erat officiosum se praebere cuperet, parum refert; hoc certe factum est: rediens medicum, ad quem valetudinis causa consulere solebat, chirurgiae peritissimum, breviter convenit.
Gerrius minor patris officium diligenter suscepit, eiusque absentia nullum negotium sibi delatum esse renuntiavit. Argentaria clausa est; scribae vetustissimi foras exierunt; solitae nocturnae excubiae collocatae sunt; Cruncerus cum filio domum rediit ad potionem theanam sumendam.
«Age, rem tibi aperte dicam!» inquit Cruncerus, domum ingressus, uxorem alloquens. «Si hac nocte mihi, honesto opifici, negotium male cesserit, pro certo habebo te contra me iterum precatam esse; eademque poena te afficiam ac si te meis oculis id facientem vidissem.»
Tristis uxor Crunceri caput quassavit.
«Atqui etiam coram me idem facis!» inquit ille, iracunda sollicitudine commotus.
«Nihil dico.»
«Ne quid igitur mente quidem volutas. Nihil interest utrum preces humi procumbens fundas an tacita mediteris. Perinde est, qua via mihi obsistas. Desine prorsus.»
«Ita, Gerri.»
«Ita, Gerri,» repetivit Cruncerus ad theam sedens. «Ah, ita, Gerri! Hoc est sane quod dicere soles. Dic sane, ita, Gerri.»
Nihil quidem certi his querulis repetitionibus significare volebat Cruncerus; ad communem tantum, velut ironica irrisione, animi offensam ostendendam iis utebatur, ut homines non raro faciunt.
«Tu quidem cum isto tuo 'ita, Gerri',» inquit Cruncerus, frustum panis butyro illiti morsu abscindens, ad quod deglutiendum ostreum ingens, quamquam invisibile, e patella haurire videbatur. «Ah, nimirum! Credo equidem tibi.»
«Hacne nocte foras exiturus es?» rogavit proba uxor, cum ille alterum panis morsum sumpsisset.
«Ita vero.»
«Licetne mihi tecum ire, pater?» alacriter rogavit filius.
«Minime licet. Piscatum eo, ut mater tua novit. Eo, inquam, piscatum.»
«At harundo tua piscatoria, pater, satis rubigine obducitur, nonne?»
«Nihil ad te.»
«Num piscem aliquem domum relaturus es, pater?»
«Nisi retulero, cras victus tibi parcior erit,» respondit ille, caput concutiens; «iam satis multa rogasti. Nec prius exibo quam tu diu dormieris.»
Reliquam vesperam totam eo consumpsit ut uxorem intentissime observaret, sermoneque moroso occuparet, ne vacaret ei tacitis precibus in detrimentum eius animum intendere. Eadem de causa filium hortatus est ut matrem assidue interrogaret; infelicissimam vero mulierem tam graviter vexavit, querelis undecumque conquisitis, ut ne paulisper quidem eam sibi ipsi relinquere sustineret.
Ne religiosissimus quidem quisquam maiorem sincerarum precum vim agnoscere potuisset quam ille agnoscebat, tam suspicax adversus uxorem. Perinde erat ac si quis, qui manes esse palam negaret, fabula tamen de manibus audita expavesceret.
«Et hoc tibi memento!» inquit Cruncerus. «Cras nullae mihi ineptiae! Si ego, ut honestus artifex, unum alterumve carnis frustum comparavero, noli tu carnem attingere nolle et in solo pane perseverare. Si ego, ut honestus artifex, paululum cervisiae domum attulero, noli te aquam tantum potaturam profitere. Cum Romam veneris, Romano more vivendum est; alioquin Roma tibi gravis adversaria erit. Ego enim tibi Roma sum. Intellegis?»
Deinde rursus fremere coepit:
«Tu vero tuis ipsius cibis potibusque bellum indicis! Nescio quantum penuriae nobis paritura sis istis tuis prostrationibus et tam inhumano more. Filium tuum aspice: tuus est, nonne? Tam exilis est quam regula lignea. Matrem te vocas, neque intellegis matris primum officium esse filium cibo inflare?»
Haec verba Gerrium minorem in re ei carissima pupugerunt. Matrem igitur obtestatus est ut primum munus maternum diligenter praestaret, et quidquid aliud faceret aut omitteret, illud imprimis officium ne neglegeret quod pater tam teneris tamque delicatis verbis descripsisset.
Sic apud Crunceros vespera processit, donec Gerrius minor cubitum ire iussus est, materque, eodem mandato accepto, paruit. Cruncerus primas noctis vigilias solus fumando consumpsit, neque ante horam fere primam post mediam noctem ad expeditionem suam profectus est.
Cum iam adesset illa parva ac velut larvis infestata hora, e sella surrexit, clavem e sinu deprompsit, armarium clausum reseravit, atque inde saccum, vectem ferreum ad usum aptum, funem, catenam, ceteraque huius generis instrumenta piscatoria protulit. His omnibus sollerter circa corpus dispositis, uxori ultimum minaciter maledixit, lumen exstinxit, foras abiit.
Gerrius minor, qui cum cubitum iret vestes exuere simulaverat tantum, haud multo post patrem secutus est. Tenebris tectus ex cubiculo elapsus est, deinde per scalas, per areolam, in vias ipsas patris vestigia persecutus. De reditu domum nullo modo sollicitus erat: nam aedes inquilinis plenae erant, ianuaque per totam noctem semipatens relinquebatur.
Laudabili quodam studio impulsus discendi artem ac secreta honesti patris quaestus, Gerrius minor parietibus aedium, muris ac postibus tam arcte haerebat quam alter oculus eius alteri proximus erat; sic parentem venerandum e conspectu non amisit. Pater ad septentrionem iter dirigens haud longe processerat, cum alter ei discipulus Isaaci Valtoni accessit; ambo una perrexerunt.
Antequam dimidia hora ab exitu transisset, iam transierant lucernas quae quasi conniventes lucebant, vigilumque oculos qui etiam crebrius quam illae connivere solebant; tum in viam desertam evaserunt. Hic tertius piscator se adiunxit, tam tacite ut Gerrius minor, si superstitioni obnoxius fuisset, credere potuerit alterum illum mitis artis sectatorem repente in duos divisum esse.
Tres illi procedebant, Gerrius minor sequebatur; donec tres sub aggere supra viam eminente constiterunt. Summum aggerem humilis latericius murus claudebat, super quem ferrei cancelli erant. In aggeris murique umbra e via deflexerunt, atque angustam quandam viam nullo exitu incedebant, cuius alterum latus idem murus, iam octo aut decem pedes altus, efficiebat.
Gerrius minor in angulo se demisit et per angustiam viae prospiciens vidit patrem suum, cuius figura ad obscuram nubibusque turbatam lunae lucem satis apparebat, cancellatam portam ferream perniciter scandere. Ille mox transgressus est, tum secundus piscator, tum tertius. Omnes intra portam tacite in terram delapsi paulisper iacuerunt, fortasse auscultantes; deinde manibus genibusque humi innixi longius processerunt.
Iam Gerrius minor ad portam accedere debebat; id quod spiritu retento fecit. In angulo iterum occultatus, introspexit: ecce tres piscatores inter herbam luxuriantem serpentes; lapides autem sepulcrales, quorum magna in illo sepulcreto copia erat, velut candidae larvae eos contemplabantur, ipsa ecclesiae turris instar gigantis immanis umbra eos desuper spectante. Nec diu repserunt; mox constiterunt, surrexerunt, atque piscari coeperunt.
Primum pala piscabantur. Paulo post venerandus ille pater instrumentum quoddam ingenti terebro simile apparare visus est. Quibuscumque autem instrumentis utebantur, vehementer laborabant, donec horologii in turri sonitus horrendus Gerrium minorem adeo perterruit ut inde aufugeret, capillis haud minus quam paternis horrentibus.
Sed cupiditas illa, qua iam diu ardebat plura de hac arte cognoscendi, non solum eum a fuga retardavit, verum etiam ad eundem locum revocavit. Cum iterum per portam introspiceret, illi perseveranter piscabantur; nunc autem capturam quandam assecuti videbantur. Ex terra audiebatur stridor gemitusque velut ferramenti cochleati vi conversi; viri autem inflexis corporibus nisu magno quoddam pondus trahebant. Paulatim terra superposita a pondere dimovebatur, illudque ipsum in conspectum emergebat.
Gerrius minor quid futurum esset optime noverat; sed ubi loculum mortuarium oculis vidit, patremque iam id vi aperire parantem conspexit, re tam insolita perterritus iterum aufugit, neque cursum ante intermisit quam mille passus aut etiam longius cucurrisset.
Nec tum quidem constitisset, nisi respirare necesse esset. Cursus enim velut cum larvis susceptus erat, cuius finem quam primum attingere maxime cupiebat. In animo certissima ei imago obversabatur: loculum ipsum quem viderat post se currere. Existimabat id, angusta extremitate in terram erectum, crebris saltibus se persequi, paene iam ipsum assecuturum, iamque ad latus eius saltaturum, quin etiam bracchium eius arrepturum: a tali comite merito fugiendum erat.
Monstrum illud neque sibi constabat neque ullo loco non adesse videbatur. Cum enim totam post se noctem terribilem redderet, puer tamen in mediam viam prosiliebat ut angiporta obscura vitaret, veritus ne inde loculus saltans subito exsiliret, instar milvi chartacei qualem puer hydrope laborans emitteret, cauda tamen alisque destituti. In postibus quoque occultabatur, umeros horribiles contra ostia terens, eosque ad aures attollens quasi cachinnaretur. In ipsis viae umbris supinus insidiabatur, ut fugienti pedem supponeret.
Interea perpetuo a tergo subsultans propius propiusque accedere videbatur; itaque cum puer ad suum limen pervenit, paene exanimis erat. Ne tum quidem loculus ab eo recessit, sed scalas eum secutus est, singulos gradus gravi ictu pulsans; in lectum cum eo se coniecit, et cum somnus tandem puerum oppressisset, totus mortuus gravisque in pectus eius delapsus est.
Ex somno tam anxio Gerrius minor, in cellula sua iacens, post auroram sed ante solis ortum excitatus est, cum patrem in communi cubiculo adesse animadvertisset. Ei aliquid male cessisse videbatur; id certe puer ex eo coniecit quod pater uxorem auribus apprehensam tenebat atque occiput eius contra lecti caput saepius illidebat.
«Praedixi me id facturum,» inquit Cruncerus, «et feci.»
«Gerri, Gerri, Gerri!» orabat uxor.
«Tu lucro negotii mei adversaris,» inquit Cruncerus, «itaque et ego et socii mei damnum facimus. Honorare et obsequi iussa es; cur, per inferos, non obsequeris?»
«Bona uxor esse conor, Gerri,» misera mulier inter lacrimas respondit.
«Bona uxor est quae mariti negotiis adversatur? Virumne honoras cum artem eius dedecore afficis? Viro obsequeris cum in re gravissima, quae quaestum eius spectat, ei repugnas?»
«Nondum istam artem horribilem susceperas cum tibi nupsi, Gerri.»
«Tibi satis esse debet,» respondit Cruncerus, «honesti artificis uxorem esse, nec muliebrem animum tuum in calculos illos intendere quo tempore ille artem suam susceperit aut non susceperit. Uxor quae maritum honoret eique obsequatur artem eius omnino in pace relinquat. Religiosam te vocas? Si tu religiosa es, da mihi potius irreligiosam! Non plus naturali quodam officii sensu praedita es quam huius Tamesis alveus palis in eo defigendis; itaque tibi quoque officium plagis inculcandum est.»
Haec contentio submissa voce acta est; ad extremum honestus artifex ocreas limo oblitas pedibus excussit, atque humi supinus totum corpus porrexit. Filius, cum per timorem furtim respexisset patrem supinum iacentem, manibus ferrugine rubentibus sub capite pro pulvino positis, ipse quoque decubuit ac rursus obdormivit.
Ad ientaculum nulli pisces aderant, nec multum aliorum ciborum. Cruncerus animo fracto atque iracundus erat; operculum autem ollae ferreae iuxta se habebat, quo tamquam telo in uxorem uteretur, si quidquam animadvertisset quod eam Deo gratias agere significaret. Solita hora vestes ei purgatae sunt, ipse lavatus est; deinde cum filio exiit, ad professionem suam omnibus notam exercendam.
Gerrius minor, sellulam sub bracchio ferens atque per viam Fletensem sole illustratam hominibusque frequentem iuxta patrem ambulans, longe alius erat ac Gerrius minor nocte superiore per solitudinem ac tenebras a teterrimo persecutore domum currens. Dolus eius nova luce reflorescebat, et nocturnus metus cum nocte evanuerat; quibus in rebus haud incredibile est alios quoque eius similes eo praeclaro mane in via Fletensi totaque Londiniorum urbe versatos esse.
«Pater,» inquit Gerrius minor, dum simul procederent, providens ut bracchii saltem intervallum inter se patremque servaret et sellulam in medio interponeret, «quid est 'mortuorum resuscitator'?»
Cruncerus in ipsa via constitit, priusquam responderet: «Unde ego id sciam?»
«Omnia te scire putabam, pater,» ait puer nihil mali suspicans.
«Hem! Bene,» respondit Cruncerus, iter iterum ingressus ac pileo sublato ut capilli horrentes liberius eminerent, «artifex quidam est.»
«Quas merces vendit, pater?» rogavit puer alacriter.
«Merces eius,» inquit Cruncerus, re aliquantulum in animo volutata, «ex eo genere sunt quod ad scientias pertinet.»
«Corpora mortuorum, nonne, pater?» rogavit vivax filius.
«Aliquid eius generis esse arbitror,» respondit Cruncerus.
«O pater, quam libenter ego, cum adolevero, mortuorum resuscitator fierem!»
His verbis Cruncerus mulcebatur; caput tamen quasi prudens et gravis morum censor dubitanter agitavit. «Totum pendet ex eo quomodo ingenii tui facultates excolueris. Cura ut facultates tuas excolas, et cave ne cuiquam plus quam necesse sit dicas; nam hoc tempore nemo potest divinare ad quam tandem artem idoneus evasurus sis.» Cum Gerrius minor his monitis confirmatus paucis passibus ante patrem processisset, ut sellulam in umbra Portae collocaret, Cruncerus secum adiecit: «Gerri, honestissime opifex, spes est hunc puerum tibi aliquando et magno emolumento et pro matre sua solacio futurum!»