Pulchra erat regionis facies, segetibus quidem virentibus, sed haud uberibus. Ubi triticum provenire debuerat, rarae atque exiles secalis segetes exstabant; alibi pisorum fabarumque sata macilenta, alibi vilissima quaeque olera frumenti vicem supplebant. In ipsa natura inanimi, non minus quam in viris mulieribusque qui eam colebant, idem fere habitus cernebatur: quasi cuncta invita crescerent, spe iam abiecta marcescere atque interire parata.
Marchio, raeda itineraria vectus, quae sane minus gravis esse potuisset, quattuor equis mutaticiis duobusque postilionibus arduum collem aegre superabat. Si quis in vultu Marchionis rubor apparuit, generosis eius moribus nihil ob id derogatum est: non enim ex intimo pectore, sed ex externa quadam re, cui ne ipse quidem imperare poterat, ortus erat; sol enim occidebat.
Ubi raeda ad summum iugum pervenit, solis occidentis radii tam vehementer in eam inciderunt ut qui intus sedebat purpureo lumine perfunderetur. «Exstinguetur,» inquit Marchio, manus suas intuens, «brevi.»
Re vera tam demissus iam erat sol ut eodem fere momento occideret. Rotae retinaculo gravi aptato, raeda deorsum per clivum labebatur, favillarum odorem spargens et nube pulveris circumfusa. Rubor ille celeriter evanuit; sole simul et Marchione descendentibus, ubi retinaculum a rota remotum est, nihil iam purpurei luminis remanserat.
Restabat tamen ante oculos regio aspera atque aperta, hinc collibus, illinc abruptis iugis distincta; ad imam vallem vicus parvus, ultra eum late porrectus collis qui rursus assurgebat, turris aedis sacrae, molendinum vento actum, silva venatui destinata, et arx in rupe posita, quae carceris loco adhibebatur. Haec omnia, nocte paulatim incumbente, circumspiciebat Marchio, velut qui ad domum suam appropinquaret.
Una tantum per vicum via ducebat, eaque misera; misera officina ubi cerevisia coquebatur, misera officina ubi coria macerabantur, misera caupona, miserum equorum mutandorum stabulum, miser fons, cetera denique omnia consueta et aeque misera. Nec minus miseri erant incolae: omnes egestate premebantur. Complures ante ostia sedebant, pauculas cepas aliaque huiusmodi ad cenam minutatim concidentes; alii circa fontem folia et herbas et quaecumque exigua terrae alimenta reperire potuerant lavabant.
Nec deerant indicia aperta unde tanta egestas oreretur: tributa rei publicae, tributa ecclesiae, vectigalia domino debita, onera loci ipsius atque universae regionis, haec hic, illa alibi solvenda erant, ut sollemnes per viculum inscriptiones testabantur; adeo ut mirandum esset ipsum viculum tot exactionibus nondum prorsus devoratum esse.
Pauci pueri conspiciebantur, nulli canes. Viris autem ac mulieribus, quas in terris vias eligerent, prospectus ipse ostendebat: aut in parvo vico sub molendino vitam tam miseram agere ut vix sustineri posset, aut in arce supra rupem dominante vincula mortemque subire.
Praecedente nuntio, postilionibus autem flagella crebro quatientibus, quae circum capita eorum per vespertinum aerem serpentium more volvebantur, quasi Furiae ipsum comitarentur, Marchio raedam ante fores stationis equorum sisti iussit. Haud procul a fonte ea statio erat; agrestes opera intermiserunt, ut eum spectarent.
Ipse eos intuens, quamquam quid cerneret ignorabat, conspexit vultus corporaque lento ac certo miseriarum attritu velut lima consumpta. Haec macies Anglorum animis opinionem infixura erat Gallos natura macilentos esse; quae opinio, etiam cum iam rerum veritati non responderet, per maiorem fere saeculi partem permansura erat.
Marchio vultus demissos percurrit oculis. Sic homines ipsius ordinis coram aulico illo Procere capita submittere solebant; hoc tamen discrimine, quod hi rustici non ut gratiam inirent, sed quia pati cogerentur, sese inclinabant. Tum ad coetum accessit viarum refector quidam iam canescens.
«Adduc mihi istum hominem,» inquit Marchio nuntio suo.
Adductus est ille, pilleum manu tenens; ceteri circumsteterunt, ut spectarent atque audirent, haud aliter ac populus circa fontem Parisiensem.
«Te in via praeterii?»
«Ita sane, domine Marchio. Tanto honore affectus sum ut a te praeterirer.»
«Cum collem ascenderemus, atque iterum in eius summo iugo?»
«Ita est, domine Marchio.»
«Quid tam pertinaciter intuebaris?»
«Hominem, domine Marchio, intuebar.»
Paulum se inclinavit et pilleo caeruleo lacero sub raedam monstravit. Tum reliqui omnes, eius exemplum secuti, ad terram se inclinaverunt, ut sub raedam prospicerent.
«Quem hominem, porce? Cur illuc oculos defigebas?»
«Ignosce, domine Marchio; e catena pendebat, qua lignum illud ad rotam continendam adhibitum, retinaculum dico, religabatur.»
«Quis?» interrogavit viator.
«Homo, domine Marchio.»
«Diabolus istos stultos rapiat! Quo illum nomine vocas? Omnes huius regionis homines nosti: quis erat?»
«Indulgentiam tuam imploro, domine Marchio! Non huius regionis incola erat. Numquam illum ante hunc diem, dum vixi, conspexi.»
«E catena pendebat? Ut suffocaretur?»
«Cum tua venia, domine Marchio, hoc ipsum mirum videbatur: caput eius deorsum pendebat, sic!»
Ad latus raedae se convertit, retro se inclinavit, vultu in caelum sublato, capite tamen deorsum pendente; deinde sese collegit, pilleum trepidis manibus contrectavit, et salutandi causa se demisit.
«Qualis ille specie erat?»
«Domine Marchio, ipso molitore candidior erat. Totus pulvere oblitus, albus velut spectrum, procerus velut spectrum!»
Ea descriptio multitudinem mirum in modum commovit; omnes tamen oculi, nullo inter se consilio communicato, in Marchionem conversi sunt: fortasse ut viderent num aliquam umbram mortui in conscientia ferret.
«Praeclare sane egisti,» inquit Marchio, quippe qui sciret eiusmodi vermes animum suum commovere non posse, «quod furem raedae meae adhaerentem vidisti nec istud os tuum ingens aperuisti. Bah! Amove illum, Gabelle!»
Gabellius ille et stationi equorum praepositus erat et alterius cuiusdam vectigalis exactor. Magna cum obsequii significatione huic interrogationi adfuerat, virumque interrogatum, tamquam magistratus, per plicam manicae bracchium tegentis prehensum tenuerat.
«Bah! Recede!» inquit Gabellius.
«Si peregrinus ille hac nocte in vico vestro hospitium quaeret, eum comprehendendum cura, Gabelle, diligenterque explora num honestum sit quod agat.»
«Maximo mihi honori est, domine Marchio, tuis me mandatis totum devovere.»
«Num ille aufugit, homo? Ubi est iste maledictus?»
Maledictus iam sub raeda cum sex fere familiaribus se contulerat, catenam pilleo caeruleo demonstrans. Totidem alii amici eum confestim inde extraxerunt atque anhelantem Marchioni rursus obtulerunt.
«Num ille homo aufugit, stulte, cum ad rotae retinaculum aptandum constitissemus?»
«Domine Marchio, praecipitem se per clivi latus iecit, capite primo, haud secus ac si quis in flumen se deiceret.»
«Vide, Gabelle, ut rem cognoscas. Porro age!»
Sex illi homines, qui catenam inspiciebant, ovium instar adhuc inter rotas haerebant. Tam subito rotae moveri coeperunt ut aegre pellem ossaque servarent; nec fere quidquam aliud erat quod servare possent, alioquin fortasse ne illud quidem eis tam feliciter cessisset.
Primo impetu raeda e vico evolavit atque alterum collem ascendere coepit; mox tamen itineris celeritas arduo clivo repressa est. Paulatim ad pedestris itineris gradum redacta, inter suaves aestivae noctis odores ascendebat, huc illuc graviter nutans et crepitans. Postiliones, non Furiis sed innumeris tenuissimis culicibus circumvolantibus, extrema flagellorum lora placide reficiebant; famulus iuxta equos incedebat; nuntius ante eos per obscuram distantiam equo tolutim vectus audiebatur.
In loco maxime arduo erat parvum sepulcretum, cruce erecta et novo magnoque Salvatoris nostri simulacro ornatum. Simulacrum ligneum erat, ab artifice rusticano parum perito sculptum; sed is exemplum e vita ipsa sumpserat, fortasse etiam e vita sua: tam miserabiliter macrum atque tenue corpus effinxerat.
Ad hoc miserandum signum magnae miseriae, quae iam diu ingravescebat nec tamen ad ultimum malorum pervenerat, mulier genibus nixis orabat. Ad sonitum raedae caput convertit; tum repente surgens ad ostium currus accessit.
«Tu ipse es, domine Marchio! Domine Marchio, precem affero!»
Marchio impatienter exclamavit, vultum tamen immutabilem servans, et e raeda prospexit.
«Quid nunc? Quid tibi est? Semper preces, semper supplicationes!»
«Domine Marchio, per Deum magnum te obsecro! Maritus meus, silvarum custos...»
«Quid de marito tuo, silvarum custode? Semper eadem querela a vobis auditur. Num aliquid solvere nequit?»
«Omnia solvit, domine Marchio. Mortuus est.»
«Bene! Iam quiescit. Num ego eum tibi reddere possum?»
«Heu, non potes, domine Marchio! Sed illic iacet, sub exiguo tumulo tenuis herbae.»
«Quid igitur?»
«Domine Marchio, tot sunt huiusmodi exigui tumuli tenuis herbae!»
«Etiam nunc quid?»
Anum esse crederes, quamquam aetate adhuc iuvenis erat. Luctu tam acri angebatur, ut modo manus venis tumentibus nodisque duratas vehementer inter se coniungeret, modo alteram ad ostium raedae admoveret tam leniter, tam blandienter, quasi humanum pectus tangeret quod tali contactu ad misericordiam commoveri posset.
«Domine Marchio, audi me! Audi obsecro quod peto! Maritus meus inopia periit; tam multi inopia pereunt, multo plures peribunt!»
«At quid tum? Num ego omnes alere possum?»
«Deus bonus novit, domine Marchio; sed id non peto. Hoc unum precor: ut supra corpus mariti mei lapidis aut ligni frustulum, nomine eius inscriptum, ponatur, quo sciri possit ubi iaceat. Aliter brevi memoria loci interibit, nec amplius inveniri poterit. Cum ego eadem inopia confecta mortua ero, sub alio quodam exiguo tumulo tenuis herbae condar. Domine Marchio, tot iam sunt illi tumuli, tam celeriter augentur, tanta est egestas! Domine Marchio! Domine Marchio!»
Iam famulus mulierem ab ostio amoverat; raeda concitato cursu abiit, postilionibus equos incitantibus. Illa procul relicta, Marchio, Furiis quasi iterum comitatus, spatium unius alteriusve leugae, quod ei ad castellum suum restabat, celeriter conficiebat.
Suaves aestivae noctis odores undique exhalabant atque Marchionem circumfundebant; iidem, velut imber qui nullum discernit, etiam sordidos, laceris vestibus tectos, labore confectos homines ad fontem haud procul distantem recreabant. Illis interea viarum refector, adiuvante pilleo caeruleo quo detracto nihil paene erat, de illo viro spectro simili narrabat, quantumdiu auditores eum ferre poterant.
Ubi vero amplius ferre nequibant, paulatim singuli discesserunt; in angustis fenestris lumina hinc inde micare coeperunt. Mox, fenestris obscuratis pluribusque stellis emergentibus, videbatur quasi lumina illa non exstincta essent, sed in caelum evolassent.
Iam umbra amplae domus altis fastigiis instructae arborumque supra pendentium Marchionem operiebat. Umbrae flamma facis successit, cum raeda consisteret et magnae castelli fores domino redeunti aperirentur.
«Dominus Carolus, quem exspecto, num ex Anglia iam advenit?»
«Nondum, domine Marchio.»