Ea erant tempora quibus largiter bibebatur, plerique autem viri potationibus immodice indulgebant. Adeo vero temporum progressu mores hac in re emendati sunt, ut, si quis hodie sine exaggeratione narraret quantum vini quantumque potionis mixtae unus homo una nocte haurire tum soleret, neque tamen quidquam de existimatione sua tamquam viri omni cultu et humanitate praediti amitteret, incredibilia praedicare videretur. Nec iuris peritorum ordo, quamquam doctrina insignis, ulli alii eruditorum ordini in Bacchi cultu cedebat; nec Striverius, qui iam umeris obstantibus depulsis ad amplam quaestuosamque causarum patrocinationem properabat, in hac certaminis parte magis quam in aridioribus fori laboribus collegis suis concedebat.
Cum apud Veterem Bailiam tum apud conventus iudiciales, quos Sessiones appellabant, gratiosus, Striverius iam caute inferiores scalae gradus, per quos ipse ascenderat, quasi securi excidere coeperat. Iam illa iudicia, si carissimum sibi patronum amplecti vellent, eum nominatim arcessere cogebantur. Ipse autem, dum umeris viam ad ipsius summi iudicis vultum in curia Banci Regis sibi aperiebat, rubicundam faciem cotidie ex densa capillamentorum forensium congerie extollere videbatur, velut ingens solis flos, inter reliquos luxuriantis horti flores elatus, ad solem ipsum caput attolleret.
Olim inter forenses animadversum erat Striverium, quamquam lingua volubili, conscientia parum scrupulosa, animo prompto atque audaci esset, tamen ea sollertia carere qua ex ingenti dictorum testimoniorumque acervo rei summa atque medulla excerperetur; quae quidem inter praecipuas boni patroni artes numeranda erat. Sed in hac ipsa re mirum quantum postea profecisse videbatur. Quo plures causas suscipiebat, eo expeditius ad rerum penetralia perveniebat; et, quamvis cum Cartonio ad multam noctem compotatus esset, postero mane omnia argumenta tamquam in manibus habebat.
Sidneius Cartonius, omnium fere mortalium otiosissimus et a quo minime aliquid praeclari exspectares, Striverio summo erat adiumento. Quantum autem vini a tempore forensi Hilarii usque ad festum Sancti Michaelis una consumpserant, satis fuisset ad navem regiam natantem sustinendam.
Nullam usquam Striverius causam agebat quin Cartonius adesset, manibus in sinibus vestis conditis, oculis in laquear curiae defixis. Per eosdem quoque comitatus iudiciales proficiscebantur; ibique solitas potationes in serum usque noctem producebant. Quin etiam Cartonium interdum clara iam die furtim ac titubanter ad hospitium revertentem visum esse ferebatur, non aliter quam felem luxuria et nocturnis erroribus confectam.
Tandem inter eos quorum haec nosse intererat sermo increbruit Sidneium Cartonium, etsi leonem numquam futurum, thoem tamen praestantissimum esse, qui Striverio in tam humili munere fidam atque utilem operam navaret.
«Hora decima est, domine», inquit tabernae minister, cui Cartonius mandaverat ut se excitaret. «Hora decima est, domine.»
«Quid accidit?»
«Hora decima est, domine.»
«Quid ais? Decimane noctis hora est?»
«Ita, domine. Tu ipse iussisti ut te vocarem.»
«Ah, recordor! Bene, bene.»
Cum aliquotiens hebeti conatu somnum repetere frustra temptavisset, ministro callide obsistente, qui quinque fere minuta sine intermissione ignem agitabat, tandem surrexit, petasum temere capiti imposuit atque exiit. In Templum, iurisconsultorum sedem, se contulit; et, bis per vias lapidibus stratas, quae ad Ambulacrum Banci Regis et Aedificia Chartarum pertinebant, ultro citroque deambulando paulum refectus, ad Striverii conclavia divertit.
Scriba Striverii, qui consiliis illis nocturnis numquam intererat, iam domum abierat; itaque ipse dominus ianuam aperuit. Soccos gerebat et laxam vestem domesticam, collo, quo commodius se haberet, nudo. Circa oculos ei quaedam inerat truculenta, intenta, quasi adusta deformitas, qualem in hominibus eius generis luxu potationibusque deditis cernere licet; cuius vestigia ab imagine Ieffreii iudicis usque per omnium fere aetatum ebrietati deditarum pictas effigies, quamvis artificum arte varie tecta, persequi possis.
«Paululum tardius venis, o Memoria», inquit Striverius.
«Fere hora consueta; fortasse quadrante horae tardius.»
In cubiculum subobscurum ingressi sunt, cuius parietes libris operiebantur, pavimentum chartis conspersum erat, focus autem laete ardebat. Aenum ad focum positum vaporem mittebat; atque inter chartarum ruinas mensa quaedam nitida apparebat, copioso vino, liquore e vino destillato, alio ex arundine saccharifera confecto, saccharo ipso et fructibus citreis instructa.
«Videtur te lagoenam tuam iam exhausisse, Sidnei.»
«Duas potius hac nocte, opinor. Cum cliente hodierno cenavi; vel certe eum cenare spectavi: perinde est!»
«Egregium illud, Sidnei, argumentum protulisti quo testis in agnoscendo reo fides labefactaretur. Unde tibi venit? Quando in mentem incidit?»
«Visus est mihi satis speciosus; cogitavi me quoque, si quid mihi fortuna favisset, non dissimilem illi futurum fuisse.»
Striverius tantum cachinnavit ut venter, praemature iam prominens, totus quateretur.
«Tu et fortuna tua, Sidnei! Ad opus, ad opus!»
Thos, vultu parum laeto, vestem circa collum laxavit, in proximum cubiculum abiit, moxque magnam aquae frigidae amphoram, peluim et linteum unum alterumve rettulit. Linteis aqua madefactis partimque expressis, ea ita complicata capiti imposuit ut visu paene horrendus esset; tum ad mensam consedit et: «Iam paratus sum!» inquit.
«Hac nocte non multum e chartis istis excoquendum erit, o Memoria», dixit Striverius hilare, inter instrumenta versans.
«Quam multa?»
«Duo tantum fasciculi.»
«Da mihi prius difficiliorem.»
«Ecce habes, Sidnei. Age, rem aggredere!»
Tum leo in lectulo molli ad alterum mensae potatoriae latus resupinus se composuit; thos autem ex adverso ad propriam mensam chartis refertam consedit, lagoenis poculisque ita appositis ut manu protensa facile attingeret.
Uterque ad mensam potatoriam sine modo recurrere solebat, sed longe diverso more. Leo enim plerumque reclinatus, manibus sub cingulum insertis, ignem intuebatur, interdum leviorem aliquam chartam oscitanter tractans. Thos autem fronte contracta vultuque intento sic totus in opere haerebat, ut ne oculis quidem manum sequeretur qua poculum petebat; illa vero manus saepe per minutum aut amplius inter res positas errabat, priusquam quod ori admoveret inveniret.
Bis terve tanta difficultas in rebus tractandis exstitit, ut thos necessario sibi surgendum putaret linteaque iterum frigida aqua perfunderet. Ab his ad amphoram peluimque peregrinationibus redibat capite humido tam miris modis obvoluto, ut nulla oratio eius habitus insolentiam satis exprimere posset; eo autem ridiculior species erat, quo sollicitius gravitatem in vultu praeferebat.
Tandem thos ex chartarum copia epulas in brevem summam congestas leoni paravit atque obtulit. Leo eas caute ac diligenter accepit, quae vellet inde delegit, quid de singulis sentiret exposuit; thos et in eligendo et in disserendo subvenit. Ubi totum illud convivium satis pertractatum est, leo manus rursus sub cingulum condidit et recubuit ad cogitandum.
Tum thos magno poculo hausto, quo guttur viresque reficeret, linteisque denuo capiti admotis, ad alteras epulas comparandas animum intendit. Eae eodem modo leoni ministratae sunt; nec prius eas absolverunt quam horologia tertiam post mediam noctem horam sonuerunt.
«Iam opus confecimus, Sidnei», inquit Striverius. «Magnum igitur poculum potionis mixtae imple.»
Thos lintea, quae iterum vaporare coeperant, de capite detraxit, membra excussit, oscitavit, frigore aliquantulum tremuit, imperataque fecit.
«In illis regis testibus hodie interrogandis egregie versatus es, Sidnei. Singulis interrogationibus rem acu tetigisti.»
«Num umquam aliter facio?»
«Minime nego. Quid tibi animum tam asperum fecit? Adhibe potionis mixtae poculum: rursus lenietur.»
Thos, murmure fastidioso edito, rursus obsecutus est.
«Ille vetus Sidneius Cartonius, quem in schola Salopiensi noveram», ait Striverius, capite super eum nutans, dum qualis olim fuisset qualisque nunc esset reputabat, «ille Sidneius semper huc illuc fluctuans! Modo sursum, modo deorsum; nunc hilaris, nunc maestus atque abiectus!»
«Eheu!» alter suspirans respondit. «Ita est: idem Sidneius, eadem fortuna. Iam tum pensa scholastica pro aliis pueris conficiebam, mea vero raro absolvebam.»
«Quidni tua quoque?»
«Deus scit. Ita mihi mos erat, ut opinor.»
Manibus in sinibus vestis conditis, cruribus ante se porrectis, ignem tacitus spectabat.
«Cartoni», inquit amicus, adversus eum corpore erecto insolenti quodam ac minaci habitu consistens, tamquam ferrea illa foculi craticula fornax esset in qua adsidui laboris constantia conflaretur, neque quicquam ad veterem illum scholae Salopiensis Sidneium, quasi res esset summa cum cura tractanda, corrigendum amplius requireretur quam ut umeris in ipsam fornacem detruderetur, «tua vivendi ratio semper claudicavit, atque etiam nunc claudicat. Numquam animum, numquam firmum consilium ad agendum colligis. Me aspice.»
«Vah, ineptias!» respondit Sidneius, iam leviore ac benigniore risu. «Noli tu mihi de recte vivendi ratione praedicare!»
«Quo pacto ea quae perfeci perficere potui? Quo pacto ea quae nunc ago conficio?» quaesivit Striverius.
«Partim, opinor, quod mercedem mihi das ut te adiuvem. Sed neque me neque ipsum aerem tanta oratione compellare operae pretium est. Quae tibi proposuisti, perficis. Tu semper in prima acie fuisti, ego semper post tergum.»
«At mihi in primam aciem irrumpendum fuit; non enim in ea natus sum, num tu aliter putas?»
«Cum nascereris non adfui; mea tamen sententia iam tum in prima acie natus es», respondit Cartonius. Tum risit iterum, et ambo una riserunt.
«Et antequam Salopiam venimus, et dum Salopiae eramus, et ex quo inde discessimus», perrexit Cartonius, «tu semper in ordinem tuum incidisti, ego in meum. Quin etiam cum una Parisiis in vico scholarium studiosi essemus, linguam Gallicam iusque Gallicum atque alias quasdam Gallicas micas colligentes, quibus haud multum profecimus, tu semper alicubi eras, ego nusquam.»
«Cuius autem culpa id fuit?»
«Mehercule, nescio an tua fuerit. Tantopere semper agebas, urgebas, trudebas, aliosque praeteribas, ut mihi nulla vivendi via relinqueretur nisi qua in otio ac situ torpescerem. Sed triste est iam lucescente die de sua praeterita vita verba facere. Priusquam abeo, sermonem in aliam partem verte.»
«Age igitur!» inquit Striverius, poculum attollens. «Propina mecum formosae illi testi. Num iam ad iucundiorem rem te converti?»
Minime, ut videbatur; nam vultus ei rursus maerore obductus est.
«Formosa testis», submissa voce dixit, in poculum intuens. «Satis testium hodie et hac nocte vidi. Quae tandem est ista tua formosa testis?»
«Filia medici illius, cuius habitus pictura dignus videbatur, virgo Manetta.»
«Illa formosa?»
«Nonne est?»
«Minime.»
«At, homo, tota curia illam admirabatur!»
«Pereat totius curiae admiratio! Quis Veterem Bailiam de pulchritudine iudicem constituit? Nihil erat nisi pupa aureis capillis ornata!»
«Scisne, Sidnei», ait Striverius, oculis eum acriter scrutans, dum manum lente per rubicundam faciem trahebat, «mihi tum visum esse te illius pupae flavicomae misereri atque omnium primum animadvertisse quid ei accideret?»
«Omnium primum animadvertisse quid accidisset! Si puella quaelibet, sive pupa sive aliud quid, uno alterove passu a naso hominis animo linquitur, non est opus perspicillo ut id videatur. Tibi quidem propino, sed pulchritudinem illam pernego. Nec iam amplius bibam; dormitum ibo.»
Cum hospes candelam ferens eum per scalas secutus esset, ut descendentem illuminaret, dies per sordidas fenestras frigido velut obtutu introspiciebat. Ubi aedes egressus est, aer frigidus tristisque erat; caelum grave et obscurum nubibus premebatur, amnis tenebrosus et incertus fluebat, omnia quasi vasta solitudo vita orbata iacebant. Pulvis autem in gyros perpetuo actus ante matutinum ventum volvebatur, velut harena e longinqua solitudine consurrexisset, primusque eius impetus iam urbem paulatim obruere coepisset.
Vir ille, cuius animi vires in vanum consumebantur, solitudine undique circumdatus, in tacito quodam ambulacro constitit. Ac per momentum in ea vastitate, quae ante oculos patebat, vana quaedam species ei obversata est: honestae laudis cupiditas, sui ipsius abnegatio, in laborando constantia, velut in deserto mirifica urbis imago. In pulchra illius visionis urbe sublimia porticuum ambulacra surgere videbantur, unde Amores Gratiaeque eum desuper spectabant; horti erant in quibus vitae fructus maturescentes pendebant; aquae Spei ante oculos eius micabant. Momento uno visa sunt; deinde cuncta evanuerunt.
Ad excelsum cubiculum per aedium quasi puteum conscendit; ibi, vestibus non depositis, in lectum neglectum se abiecit, cuius pulvinar lacrimis in cassum fusis maduit.
Tristis, tristis sol ortus est; neque quidquam sole surgente tristius apparuit quam homo ingenio egregio affectibusque honestis praeditus, qui neque iis ad certum finem uti neque sibi ipse opem ferre neque suam felicitatem parare valeret; qui, cum intellegeret quam gravis tabes vitam suam corrumperet, velut fato suo assentiens eam tamen se paulatim exedere sinebat.