E curiae aditibus obscura luce vix illustratis postremae iam reliquiae illius multitudinis, quae ibi per totum diem velut in ingenti aheno ferbuerat, velut faex sensim defluebant. Tum medicus Manettus, Lucia Manetta filia eius, Lorrius, procurator qui causam rei curaverat, Striveriusque patronus, circum Carolum Darnaeum, modo e custodia dimissum, congregati stabant eumque gratulando salutabant, quod e faucibus mortis ereptus esset.
Etiam si multo clarior lux affulsisset, nemo facile in medico Manetto, cuius facies ingenium praeferebat et erectus corporis habitus dignitatem quandam, sutorem illum agnovisset qui in supremo Parisiensi cenaculo calceos fecerat. Nec tamen quisquam eum bis intueri poterat quin tertio quoque oculos in eum referret, etiamsi neque vocem eius audisset, submissam gravemque et maesto quodam sono cadentem, neque animadvertisset quomodo interdum, nulla apparente causa, animus eius velut atra nube oppressus a rebus praesentibus abiret.
Quotiens aliqua res externa longos illos cruciatus in memoriam revocabat, ut in iudicio acciderat, caligo illa ex intimis animi latebris excitabatur. Nec tamen alieno semper impulsu opus erat: interdum etiam sua sponte oborta mentem eius obscurabat, tam incomprehensibilis iis qui quid passus esset ignorabant, quam si quis aestivo sole umbram ipsius Bastiliae in eum proiectam videret, cum illa trecentis milibus passuum abesset.
Sola filia illam atrarum cogitationum caliginem velut incantamento ex eius animo depellere valebat. Ipsa erat aureum illud filum, quo pater et cum vita ante miserias acta et cum vita praesenti, quae ultra eas miserias patebat, coniungebatur. Vocis eius sonus, vultus splendor, manus contactus mirum in modum ei paene semper proderant. Non tamen omnino semper: meminerat filia paucorum quorundam temporum quibus vis illa parum profecerat; at rara ea fuerant leviaque, et iam praeterisse credebat.
Darnaeus manum eius ardenter gratoque animo osculatus erat; tum ad Striverium conversus ei quoque summas gratias egerat. Striverius annum tricesimum paulo excesserat, sed viginti annis aetate provectior videbatur: erat corpore crasso, voce strepitosa, facie rubicunda, moribus apertis ac paene rudibus, nulla urbanitatis molestia impeditus. Sic autem umeris se, tam animo quam corpore, in hominum coetus sermonesque ingerere solebat, ut facile conici posset eum iisdem umeris per vitae gradus ad honores quoque ampliores viam sibi facturum esse.
Capillamentum adhuc et togam forensem gerebat. Tum, umeris ita contra eum quem modo defenderat explicatis ut innocentem Lorrium penitus e circulo pelleret, «Laetor», inquit, «Darnaee, te salva dignitate e tanto periculo eripuisse. Turpissima accusatio fuit, prorsus infamis; nec tamen idcirco minus facile fieri potuit ut accusatores causam obtinerent.»
«Tibi in omnem vitam obligatus sum, idque duplici verborum sensu», respondit is quem nuper defenderat, manum eius apprehendens.
«Quod in me fuit, omne pro te feci, Darnaee; nec quod optimum praestare possum optimo cuiusquam alterius, ut opinor, cedit.»
Cum manifestum esset aliquem oportere dicere «Immo longe praestantius», Lorrius id munus suscepit; fortasse non prorsus sui oblitus, quippe qui hac occasione inter eos denuo locum occupare studeret.
«Itane existimas?» inquit Striverius. «Bene sane. Tu toti iudicio adfuisti, scire igitur debes. Praeterea negotiorum peritus es.»
«Atque eo ipso nomine», respondit Lorrius, quem patronus tam facile in medium rursus admiserat quam prius excluserat, «eo, inquam, nomine medicum Manettum oro ut hunc conventum dimittat nosque omnes domum abire iubeat. Lucia pallida et aegra videtur; Darnaeus diem atrocissimum pertulit; nos reliqui viribus deficimus.»
«De te ipso loquere, Lorri», interpellavit Striverius. «Mihi enim hac nocte etiam laborandum est. De te ipso loquere.»
«De me ipso loquor», reposuit Lorrius, «et de Darnaeo, et de Lucia, et—Lucia, nonne putas me omnium nostrum nomine loqui posse?» Hanc quaestionem consulto ad eam rettulit, oculis simul ad patrem eius conversis.
Vultus enim medici, dum Darnaeum singulari quodam studio intueretur, velut obriguerat: intentus ille aspectus paulatim in torvum supercilium mutabatur, quo aversatio ac diffidentia, nec sine metu quodam, apparebant. Hoc insolito vultu manente, cogitationes eius procul aberraverant.
«Pater mi», dixit Lucia, manum suam manui eius leniter imponens.
Tandem velut caligine illa sensim discussa et ad filiam se convertit.
«Nonne domum ibimus, pater mi?»
Ille longo spiritu ducto respondit: «Ita».
Amici rei absoluti iam discesserant, cum sibi persuasissent eum ea nocte e custodia non dimissum iri; hanc autem opinionem ipse Darnaeus iis antea iniecerat. Lumina in aditibus paene omnia exstincta erant; portae ferreae stridore et fragore claudebantur; locusque ille tristissimus desertus manebat, donec postridie mane patibulum, cippus ignominiosus, stipes ad verbera destinatus ferrumque ad notas inurendas candens novos spectatores illuc allicerent. Lucia Manetta inter patrem et Darnaeum incedens tandem sub apertum caelum processit.
Conducta est raeda meritoria, qua pater filiaque discesserunt.
Striverius iam in ipsis aditibus ab iis se separaverat, ut umeris viam sibi faciens ad conclave quo forensem vestem deponeret rediret. Alius autem vir, qui neque coetui eorum se adiunxerat neque cum ullo verbum commutaverat, sed eo parieti innixus steterat ubi densissima umbra iacebat, tacitus post ceteros foras egressus erat et, donec raeda abiisset, quae agebantur spectaverat. Nunc ad Lorrium Darnaeumque, qui in lapideo viae margine constiterant, accessit.
«Siccine, Lorri! Nunc igitur hominibus negotiis deditis cum Darnaeo colloqui licet?»
De parte quam Cartonius in illius diei iudicio egerat nemo mentionem fecerat; nemo enim eam cognovisse videbatur. Togam deposuerat; sed detracta toga nihilo cultior neque honestior specie apparebat.
«Si nosses, Darnaee, quanta in animo hominis negotiis dediti pugna oriatur, cum benevolentia cum specie illa quam negotiorum ratio tueri iubet confligat, profecto rideres.»
Lorrius rubore suffusus vehementer respondit: «Hoc, domine, iam antea dixisti. Nos, qui domui argentariae servimus, nostri iuris non sumus. Domus enim rationem prius quam nostram ipsorum habere cogimur.»
«Scio, scio», respondit Cartonius neglegenter. «Noli irasci, Lorri. Probus es, haud dubie, ut ceteri; fortasse etiam probior.»
«Et sane, domine», perrexit Lorrius, quasi alterum non audisset, «quid tibi cum hac re sit prorsus nescio. Ignosce mihi, qui multo maior natu sum, si aperte dicam me non videre cur hoc ad te pertineat.»
«Ad me pertineat? Negotium, inquis? Deus te amet! Mihi nullum omnino negotium est», ait Cartonius.
«Quod quidem dolendum est, domine.»
«Ego quoque sic existimo.»
«Nam si tibi negotium esset», prosecutus est Lorrius, «fortasse ei vacares.»
«Bone Deus, minime vero! Non vacarem», inquit Cartonius.
«Quid multa, domine!» exclamavit Lorrius, quem tanta illius incuria prorsus accenderat. «Negotium res est optima ac perhonesta, meritoque ab hominibus magni aestimatur. Quod si negotia suas leges, sua silentia suaque impedimenta imponunt, Darnaeus, ut iuvenis liberalis, intellegit eiusmodi rebus veniam dandam esse. Darnaee, bene vale; Deus te sospitet! Spero te hodie ad multos annos felices prosperosque servatum esse. Heus, sellam gestatoriam huc!»
Paulo sibi ipsi, non minus quam patrono illi forensi, iratus, Lorrius festinanter in sellam gestatoriam ascendit et ad Tellsonianam argentariam delatus est. Cartonius, cuius halitus vinum Lusitanum redolebat et qui haud satis sobrius videbatur, tum risit ad Darnaeumque conversus ait:
«Mira profecto fortuna nos duos in unum locum coniecit! Mira tibi nox haec videri debet, cum hic solus in lapidibus viae iuxta hominem qui tui ipsius imaginem refert consistas.»
«Vixdum mihi videor», respondit Carolus Darnaeus, «ad hunc mundum denuo pertinere.»
«Neque miror. Non ita pridem iam satis longe progressus eras in viam quae ad alterum mundum ducit. Vox tibi languida est.»
«Iam me vires deficere sentio».
«Quidni igitur cenas, malum? Ego quidem cenavi dum illi stolidi deliberabant ad utrum mundum te mittere vellent, huncne an alium. Veni, ostendam tibi proximam tabernam ubi bene cenare possis.»
Bracchium Darnaei suo inseruit atque per clivum Ludgatae in viam Fletensem duxit, inde per angiportum tectum in cauponam quandam. Ibi in parvum conclave introducti sunt; Carolusque Darnaeus mox cena simplici sed bona vinoque hausto vires reficere coepit. Cartonius autem ex adverso ad eandem mensam sedebat, propria vini Lusitani lagoena ante se posita, cum solita illa morum insolentia, quae a manifesta contumelia non multum aberat.
«Num iam, Darnaee, sentis te ad hunc mortalium mundum rursus pertinere?»
«Temporis locique sensus mihi adhuc mire perturbatus est; sed eo saltem convalui ut me in hac vita rursus esse sentiam».
«Quanta tibi haec voluptas esse debet!»
Id cum acerbitate quadam dixit ac magnum poculum, quod ante se habebat, iterum complevit.
«Ego vero nihil magis cupio quam oblivisci me ad hanc vitam pertinere. Nihil enim boni mihi haec vita praebet, nisi forte tale vinum; nec ego quicquam boni illi praebeo. Quare hoc quidem in genere haud multum similes sumus. Quin etiam incipio suspicari me ac te nulla fere in re similes esse.»
Carolus Darnaeus, totius diei casibus animo adhuc perturbatus, velut in somnio versari sibi videbatur: nam ad eandem mensam sedebat cum homine vultu suo simillimo, moribus vero asperis longe dissimili. Quid responderet dubitans, tandem tacuit.
«Iam cenam perfecisti», paulo post Cartonius inquit; «cur non alicuius salutem propinas, Darnaee? Cur non poculum alicuius nomine tollis?»
«Cuius salutem? Cui propinem?»
«Eius profecto, cuius nomen iam in extrema lingua habes. Ibi esse debet; ibi esse necesse est; ibi esse iuraverim.»
«Igitur virginis Manettae salutem!»
«Virginis Manettae salutem!»
Cartonius, dum salutem illam bibebat, commensalem rectis oculis intuens poculum post umerum in parietem coniecit, ubi in multa fragmenta dissiluit. Tum tintinnabulum movit et aliud poculum afferri iussit.
«Pulchra profecto virgo, quam in tenebris usque ad raedam deducas, Darnaee!» dixit, novum poculum implens.
Alter fronte leviter contracta breviter respondit: «Ita».
«Pulchra vero puella, quae tui misereatur et pro te lacrimas fundat! Quid igitur sentis? Num tanti fuit causam capitis dicere, ut tantam in te benevolentiam misericordiamque concitares, Darnaee?»
Darnaeus rursus tacuit.
«Nuntio tuo, cum eum ei rettuli, mire, ut arbitror, gavisa est. Nec tamen gaudium ostendit; sed gavisa esse puto».
Haec commemoratio opportune Darnaeum admonuit hominem hunc, quamvis haudquaquam iucundum convivam, nulla necessitate coactum sibi in summo diei discrimine opem tulisse. Itaque sermonem ad eam rem convertit illique gratias egit.
«Neque gratias ullas desidero neque ullis dignus sum», respondit ille pari neglegentia. «Primum enim res perquam facilis erat; deinde cur eam fecerim ipse nescio. Darnaee, licetne aliquid te interrogare?»
«Libentissime; parva sane gratia pro tanto tuo beneficio.»
«Num tibi videor in te praecipua quadam benevolentia ferri?»
«Equidem, Cartoni», respondit alter, mirum in modum perturbatus, «eam quaestionem ne mihi quidem umquam proposui».
«At nunc propone.»
«Sic egisti quasi mihi bene velles; sed non credo te mihi bene velle.»
«Neque ego credo», ait Cartonius. «Iam incipio de prudentia tua haud malam opinionem habere».
«Nihilominus», perrexit Darnaeus, surgens ut tintinnabulum pulsaret, «spero eam rem non impedimento fore quominus rationem cauponi solvam et ambo sine ullo mutuo odio discedamus.»
«Nihil prorsus impedit!» respondit Cartonius. Darnaeus tintinnabulum movit. «Totamne rationem solvere vis?» quaesivit Cartonius. Cum ille annuisset, ad ministrum conversus addidit: «Adfer mihi alterum eiusdem vini sextarium, minister, atque hora decima vespertina redi meque excita».
Soluta ratione, Carolus Darnaeus surrexit bonamque ei noctem precatus est. Cartonius, nulla vicissim salutatione reddita, pariter surrexit, vultu gestuque paene minaci ac provocanti, et ait: «Unum adhuc verbum, Darnaee. Putasne me ebrium esse?»
«Puto te vinum bibisse, Cartoni.»
«Putas? Scis me bibisse.»
«Quandoquidem aperte dicendum est, scio.»
«Tum hoc quoque scias, cur biberim. Ego sum miserrimus laborum servus, omni spe destitutus. Nullius hominis in terris curam habeo, neque quisquam in terris mei curam habet».
«Quod valde dolendum est. Nam ingenio tuo melius uti potuisses.»
«Fortasse ita est, Darnaee; fortasse non est. Sed ne vultu tuo sobrio nimium efferaris; nescis enim quo etiam tu aliquando pervenire possis. Vale!»
Ubi solus relictus est, mirus ille homo candelam arripuit, ad speculum in pariete suspensum accessit atque imaginem suam in eo intentissime contemplatus est.
«Num tu huic homini praecipue bene vis?» mussitavit, imaginem suam alloquens. «Cur vero diligas hominem tibi similem? Nihil est in te quod quis amet; id satis scis. Ah, pereas! Quantum te ipse mutavisti! Praeclara sane causa cur eum diligas, quod tibi ostendit quantum ab eo qui esse potuisti recesseris, et qualis fieri potueris! Age, cum illo fortunam locumque permuta. Num illi caerulei oculi te ita aspexissent ut illum aspexerunt? Num vultus ille sollicitudine commotus tuam ita miseratus esset sortem, ut illius misertus est? Quin rem aperte confitere! Odisti hominem».
Inde consolationem e vino petiit; sextarium intra pauca minuta exhausit et, bracchiis super mensam positis, capite in ea demisso obdormivit. Passi crines per mensam iacebant; candela autem, dum lenta cera liquesceret, longam velut sindonem funebrem super eum demittebat.