«Veterem Bailiam probe nosti, opinor?» inquit ad Gerrium nuntium unus e scribis argentariae aetate provectissimis.
«Ita... ita, domine», respondit Gerrius obstinatius paulo. «Novi equidem illam Bailiam.»
«Bene habet. Et dominum Lorrium nosti.»
«Dominum Lorrium multo melius novi, domine, quam Bailiam; multo sane melius», inquit Gerrius, quasi testis invitus apud idem tribunal testimonium dicturus, «quam ego, honestus artifex, Bailiam nosse velim.»
«Optime. Quaere igitur ianuam qua testes in curiam admittuntur; ostiario hanc epistulam ad dominum Lorrium deferendam ostende. Tum ille te intro admittet.»
«In ipsam curiam, domine?»
«In ipsam curiam.»
Oculi Crunceri etiam propius alter ad alterum accessisse videbantur atque alter alterum tacite interrogare: «Quidnam de hac re sentis?»
«Num igitur in ipsa curia mihi exspectandum est, domine?» quaesivit, postquam ea tacita inter oculos consultatio finita est.
«Iam tibi dicam. Ostiarius epistulam ad dominum Lorrium perferet; tu autem gestu aliquo oculos eius in te converte, ut sciat ubi consistas. Deinde istic manebis, donec operam tuam requirat.»
«Hocine totum est, domine?»
«Ita; hoc tantum. Nuntium ad manum habere vult; epistula autem eum certiorem faciet te adesse.»
Dum senex scriba chartulam lente complicat atque inscriptionem addit, Cruncerus eum tacitus contemplabatur, donec ad chartam bibulam pervenit; tum ait:
«Credo hodie mane de falsis tabulis causam agendam esse?»
«De perduellione!»
«Id igitur significat corpus in quattuor partes secari», inquit Gerrius. «Immanis poena!»
«Lex ita iubet», respondit vetus scriba, vitris quibus oculos muniebat quasi una obstupefactis ad Gerrium conversis. «Lex ita iubet.»
«Durum mihi videtur, domine, quod lex hominem sic lacerari iubet. Satis crudele est eum occidere; multo crudelius corpus eius postea foedare.»
«Minime vero», rettulit senex. «De lege bene loquere. Tu, mi bone, pectori tuo vocique prospice; legem autem sui ipsius curam gerere sine. Hoc tibi suadeo.»
«Umor est, domine, qui mihi pectus vocemque infestat», inquit Gerrius. «Tute iudica, quam umida sit ratio qua victum quaero.»
«Age, age», ait scriba. «Variis modis victum quaerimus omnes, alii siccis rebus, alii umidis. Accipe epistulam. Abi iam.»
Accepta epistula, Gerrius apud se, multo minus reverenter quam vultu praeferebat, «Tu quoque, senex», inquit, «quam es macilentus!» Deinde inclinato capite salutavit, filium praeteriens quo tenderet indicavit atque iter ingressus est.
Illis temporibus apud Tyburnum homines suspendi solebant; itaque via quae carceri Newgate adiacebat nondum eam infamiae notam contraxerat quae postea ei adhaesit. Ipse tamen carcer locus foedissimus erat, ubi omnia fere libidinum flagitiorumque genera exercebantur et morbi gravissimi nascebantur; hi una cum captivis in curiam perveniebant, interdumque e reorum saepto protinus ad ipsum summum iudicem proruebant eumque e tribunali detrahebant. Non semel acciderat ut iudex, pilleo atro capiti imposito, sententiam non minus de se quam de reo certam pronuntiaret, quin etiam prior ipse quam damnatus moreretur. Vetus autem Bailia velut atrium deversorii exitialis celebrabatur, unde viatores pallidi plaustris raedisque assidue proficiscebantur, vi coacti iter in alterum mundum facturi: per duo milia passuum et dimidium per publicas vias ducebantur, paucis interea civibus probis, si quibus omnino, pudore commotis. Tantum consuetudo valet; quam igitur interest eam iam ab initio bonam institui!
Celeberrima quoque erat ob lignum illud poenale, in quo reorum capita manusque ita coercebantur ut ludibrio vulgi exponerentur: vetustum scilicet sapientiae monumentum, quo poenae quantitas et finis nemini ante praesciri poterant. Celeberrima erat etiam ob stipitem ad verbera infligenda, alterum carum antiquae disciplinae institutum, cuius usus spectantes mirum quantum humaniores mitioresque reddere videbatur; denique ob mercedes pro sanguine humano frequenter solvendas, aliud avitae prudentiae fragmentum, quod homines ad scelera foedissima mercedis causa perpetranda certissimo quasi ordine incitabat.
Omnino Vetus Bailia illo tempore eximium erat illius praecepti exemplum: «Quidquid est, recte est.» Quae sententia non minus summa et definitiva quam desidiae plena videretur, nisi molestam hanc secum consequentiam traheret: nihil igitur, quod umquam fuerit, perperam fuisse.
Nuntius, per turbam infectam passim in illo horrendo suppliciorum theatro diffusam ita sibi viam aperiens ut hominem tacite procedere solitum decebat, ianuam quaerebat atque tandem repperit; litteras per exiguae fenestellae foramen intro porrexit. Nam tunc temporis homines pecuniam dabant ut ludos in Vetere Bailia spectarent, sicut pecuniam dabant ut in valetudinario insanorum, quod Bedlam vocabatur, spectaculum spectarent; nisi quod prius spectaculum multo pluris venibat.
Quam ob rem omnes Veteris Bailiae aditus diligenter custodiebantur, exceptis sane iis velut humanae societatis ianuis per quas rei illuc perveniebant: eae enim semper late patebant.
Post moram aliquam atque reluctantem cunctationem ianua tandem, quasi aegre, paulum in cardinibus conversa est, tantumque spatii dedit quantum satis erat ut Gerrius Cruncerus sese in curiam insinuaret.
«Quid hic agitur?» susurrans quaesivit ab homine cui proxime adstabat.
«Nihildum.»
«Quid igitur agetur?»
«Causa perduellionis.»
«Illane, in qua reus in partes quattuor secatur?»
«Ita vero!» respondit ille, haud dissimulata voluptate. «Primum crati impositus ad supplicium trahetur; tum laqueo suspensus, dum adhuc semianimis est, deponetur; postea ante ipsius oculos corpus ferro incidetur; visceraque inde detracta, dum ipse spectat, igne cremabuntur; denique caput amputabitur, corpus in quattuor partes concidetur. Haec est poena.»
«Si quidem damnatus erit, hoc dicis?» addidit Gerrius, cautione quadam adhibita.
«O, damnabitur profecto», inquit alter. «Ne dubitaveris.»
Tum Crunceri animum ad se convertit ianitor, quem cum epistula in manu ad Lorrium procedere videbat. Lorrius inter viros capillamentis forensibus ornatos ad mensam sedebat, non procul ab alio viro eodem capillamenti genere insigni, qui reo patrocinabatur et ingentem chartarum fasciculum ante se positum habebat; paene ex adverso autem tertius eiusdem habitus vir stabat, manibus intra vestis sinus demissis, cuius omnis intentio, quotiens Cruncerus tum aut postea eum aspexit, in laqueari curiae contemplando posita esse videbatur.
Post rauces quasdam tussitiones, menti frictiones, et manu crebro data signa, Gerrius tandem Lorrii oculos ad se convertit; ille enim surrexerat ut eum quaereret, atque ubi conspexit, tacite capite annuit rursusque consedit.
«Quid huic cum ista causa negotii est?» quaesivit ille cum quo antea locutus erat.
«Di me perdant, si quid scio!» respondit Gerrius.
«Quid igitur tibi cum ea negotii est, si quaerere licet?»
«Di me perdant, si hoc quidem scio!» inquit Gerrius.
Iudicis adventus ingentem in curia motum et strepitum excitavit, qui, dum singuli in sedibus considebant, sermonem illorum interrupit. Mox omnium oculi ad reorum saeptum conversi sunt. Duo carceris custodes, qui ibi stabant, egressi sunt; deinde reus introductus atque ad saeptum constitutus est.
Omnes qui aderant, excepto illo uno capillamento forensi ornato qui laquear intuebatur, in eum oculos defixerunt. Omnium illic spiritus in eum, velut undae maris, velut ventus, velut ignis, ferri videbatur.
Facies cupidae circum columnas et ex angulis prominentes eum conspicere conabantur; qui in postremis subselliis sederant surgebant, ne unum quidem capillum eius non viderent; qui in inferiore curiae parte stabant manus in umeros eorum qui ante ipsos erant iniciebant, ut sibi, quocumque alii incommodo, viam ad spectaculum facerent. In digitos erigebantur, in crepidines adscendebant, rebus vix ullo modo stare idoneis insidebant, ut ne minima quidem corporis eius pars oculos effugeret.
Inter hos insignis eminebat Gerrius, quasi pars muri carceris Newgate aculeis muniti repente animata: ille halitum cervisia graveolentem, poculo in via hausto collectum, in reum dirigebat, ut reliquis halituum fluctibus misceretur, cervisiae, liquoris e iunipero confecti, theae, potionis ex faba Arabica decoctae, ceterarumque potionum. Hi fluctus in captivum volvebantur iamque in magnas post eum fenestras tamquam in impuram nebulam atque pluviam resolvebantur.
Quem tot oculi tam avide intuebantur totque ora halitu petebant, adulescens erat annos circiter quinque et viginti natus, corpore bene constituto et specie venusta, genis sole adustis, oculis nigris. Habitu et cultu ingenuum quendam adulescentem referebat. Vestem simplicem nigram aut perquam pullam gerebat; capilli longi nigrique vitta in occipitio colligati erant, non tam ornatus gratia quam ne impedimento essent.
Ut animi motus etiam per corporis habitum se prodere solet, ita pallor quem praesens discrimen effecerat per fuscam genarum cutem apparebat: adeo animum ipso sole potentiorem esse ostendebat. Ceterum sui compos erat; iudicem inclinato capite salutavit atque quietus constitit.
Non erat profecto ea spectantium cupiditas quae humanum genus honestius redderet. Si poena minus horrenda reo imminuisset, si vel una ex atrocissimis eius partibus remitti potuisset, tantundem ille de admiratione vulgi amisisset quantum supplicio terroris deesset. Corpus ipsum, quod tanta foeditate laniandum erat, spectaculo erat; homo ille, animo immortali praeditus, qui trucidandus atque discerpendus esset, voluptatem illis praebebat.
Quocumque splendore spectatores hanc cupiditatem pro suo quisque ingenio suaque fallendi se arte obtegerent, ipsa tamen intima eius natura immanis erat, Cyclopum instar, qui homines devorare solent.
Silentium in curia! Carolus Darnaeus pridie, perduellionis accusatus, crimen negaverat. In libello autem accusationis, infinitis verborum ambagibus ac strepitu composito, continebatur eum perfidum proditorem fuisse serenissimi, illustrissimi, excellentissimi, atque ita porro, principis, domini nostri regis; quippe qui Ludovicum Gallorum regem in bellis adversus praedictum serenissimum, illustrissimum, excellentissimum, atque ita porro, variis temporibus, variisque rationibus atque artibus, adiuvavisset: nimirum ultro citroque commeando inter diciones praedicti serenissimi, illustrissimi, excellentissimi, atque ita porro, et terras eiusdem Ludovici regis Gallorum, atque eidem Ludovico nefande, perfide, proditorie ceterisque quam plurimis sceleris adverbiis aperiendo quas quantasque copias idem serenissimus, illustrissimus, excellentissimus, atque ita porro, pararet in Canadam atque Americam Septentrionalem mittendas.
Haec Gerrius, cui capilli quo plura spinosa legis verba audiebat eo acutioribus quasi aculeis erigebantur, magno cum gaudio se intellexisse putabat. Ita longo quodam verborum circuitu ad eam tandem cognitionem pervenit, Carolum illum Darnaeum, antea dictum et iterum iterumque dictum, ibi ante oculos suos iudicandum stare; iuratores ius iurandum dare; eum autem qui regis causam agebat ad orationem habendam se comparare.
Reus, quamquam sciebat se iam omnium qui aderant cogitatione suspendi, capite truncari, in quattuor partes dissecari, neque animo concidebat neque gestum ullum quasi in theatro adhibebat. Tranquillus atque intentus initium iudicii gravi studio observabat; manibus super tabulam ligneam ante se positam innixus tam immotus stabat ut ne unum quidem folium herbarum quibus ea strata erat loco moveret.
Herbae per totam curiam sparsae erant, acetumque passim aspergebatur, ne pestilens carceris aer febrisque carceraria latius serperent.
Supra caput rei speculum appensum erat, quod lumen in eum deorsum reflecteret. Quot ibi improborum miserorumque hominum imagines apparuerant, qui et e speculi superficie et e terris simul decesserant! Quam horrendis simulacris ille locus exsecrandus infestatus videretur, si quando speculum imagines quas semel acceperat reddere posset, quemadmodum mare aliquando mortuos quos tenet redditurum est! Fortasse aliqua eius infamiae atque ignominiae, cui speculum diu inservierat, subita cogitatio reum tetigit.
Quidquid autem eius rei causa fuit, cum paulum mutato statu corporis fasciam lucis transversam in facie sua sensisset, oculos sustulit; speculo conspecto rubor ei in vultum suffusus est, dextraque herbas ante se positas amovit.
Eo motu accidit ut vultum ad sinistram curiae partem converteret. Ibi, e regione oculorum eius fere, in angulo subsellii iudicis duo homines sedebant; in eos oculi statim inciderunt, adeo repente tantoque vultus eius commutatione, ut quotquot eum ipsum spectabant ilico ad illos se converterent.
Spectatores viderunt puellam paulo plus quam viginti annos natam atque virum quem patrem eius esse manifestum erat. Huius species erat imprimis singularis: capilli prorsus candidi, vultus mira quadam animi intentione insignis, quae verbis definiri vix posset; non quod animus ad rem aliquam foris gerendam incumberet, sed quod intra se ipse aliquid assidue meditaretur atque secum loqueretur.
Quotiens haec vultus expressio ei inhaerebat, senex videbatur; simul autem atque illa conturbabatur dissipabaturque, ut tum accidit cum filiam allocutus est, vir eximia facie, nequaquam aetatis flore praeterito, apparebat.
Filia, iuxta eum sedens, alteram manum per bracchium patris inseruerat, alteram ei superposuerat atque premebat. Ad patrem se arctius applicuerat, et spectaculi metu et misericordia rei commota. In fronte eius tam aperte apparebant terror et miseratio, totum animum occupantes, ut nihil praeter periculum adulescentis cernere videretur. Haec animi signa adeo insignia erant, adeo vehementer atque ingenue patebant, ut qui ipsius rei discrimine minime commovebantur puellae tamen vultu commoverentur; itaque susurratio per turbam cucurrit: «Quinam illi sunt?»
Gerrius nuntius, qui suo ipse more omnia diligenter observaverat atque interim, dum attente spectat, ferruginem e digitis suis sugendo detrahebat, collum porrexit ut audiret quinam essent. Nam qui circa eum constipati stabant quaestionem ad proximum ministrum alter alteri tradiderant; inde responsum, paulo tardius eodem itinere relatum, tandem ad Gerrium pervenit:
«Testes sunt.»
«Utrius partis?»
«Contra.»
«Contra quam partem?»
«Contra reum.»
Iudex, cuius oculi cum ceteris ad eos conversi erant, eos retraxit, in subsellio se reclinavit atque hominem, cuius vita in sua potestate erat, intento vultu intuebatur; eodem tempore patronus regis surrexit, quasi laqueum necturus, securim acuturus, clavosque in patibulum infixurus.