Argentaria Tellsoniana ad Portam Templi etiam anno Domini millesimo septingentesimo octogesimo veteribus institutis pertinaciter adhaerebat. Angustissima erat, obscurissima, foedissima, ad omnem denique usum incommodissima. Nec vetustas illa in solo aedificio cernebatur: ipsi enim argentariae socii de loci angustia, de tenebris, de deformitate, de omnibus denique incommodis, quasi totidem laudibus, gloriabantur.
Quin his ipsis vitiis ceteris argentariis se praestare gloriabantur, persuasi argentariam suam, si minus reprehensionis mereretur, minus etiam reverentiae habituram. Neque haec opinio otiosa erat, sed telum quo in argentarias commodius instructas ultro impetum faciebant. Tellsonianae, aiebant, nec spatio ad cubita movenda nec luce nec ornatu opus esse. Noacio et Sociis fortasse, aut fratribus Snucis, talibus rebus opus esset; Tellsonianae autem, Deo gratias—!
Quivis ex illis sociis filium suum exheredasset, si de Tellsonianae aedibus instaurandis mentionem fecisset. Qua in re domus cum ipsa gente mire congruebat: nam et illa filios suos haud raro hereditate privabat, si leges moresve emendare proposuissent, qui, quamquam iam diu pessimi erant, eo ipso venerabiliores habebantur.
Ita factum erat ut Tellsoniana incommoditatis ipsius quasi palmam et summam perfectionem consecuta esset.
Cum ianuam pertinacissime reluctantem, quae tenui quodam crepitu quasi e gutture querebatur, vi tandem aperuisses, duobus gradibus deorsum praecipitatus in ipsam Tellsonianam incidebas; ibi in misera tabernula, duabus tantum exiguis mensis instructa, vix ad te redibas. Senes aetate omnium provectissimi syngrapham tuam manibus ita tremulis tenebant, ut ea vento agitari videretur, dum subscriptionem ad fenestras obscurissimas inspiciebant. In illas e via Fletensi lutum perpetuo quasi imber aspergebatur; tenebras autem addebant et clathri ferrei et gravis Portae Templi umbra.
Quod si ipsam Domum convenire debebas, in posticum quoddam receptaculum, cellae morti damnatorum simile, includebaris, ubi vitam frustra transactam reputares, donec ipsa argentaria, manibus in vestis sinus demissis, adveniret; quam in lugubri illo crepusculo vix oculis cerneres. Pecunia tua e loculis ligneis vetustate et vermibus exesis proferebatur aut in eos condebatur: qui, quotiens aperiebantur aut claudebantur, frustula ligni emittebant, quae naribus faucibusque tuis ingererentur. Chartae nummariae situm redolebant, quasi iam rursus in pannos veteres dilaberentur.
Vasa argentea tua apud vicinas cloacas recondita erant, ubi mala illa consortia brevi etiam nitorem honestissimum corrumpebant. Tabulae quibus possessionum tuarum iura continebantur in cellas tutas, ex culinis locisque vasorum lavandorum tumultuarie factas, coniciebantur; ibique tamdiu tabescebant, ut omnis membranarum pinguedo in aerem argentariae quasi absumeretur.
Leviores arculae, quibus domesticae litterae chartaeque continebantur, in cenaculum superius tollebantur, convivio Barmecidarum persimile: mensa ibi epularis ingens semper aderat, cena numquam. Atque in eo loco, etiam anno millesimo septingentesimo octogesimo, primae illae litterae olim ab amica dilecta aut a liberis adhuc parvulis ad te missae modo tandem metu illo liberatae erant, ne ab ipsis capitibus apud Portam Templi publice propositis per fenestras impudenter contemplarentur; quorum in obtutu stupor atque feritas inesse videbantur, quales Abyssinis aut Aschantibus dignae essent.
Sed ea profecto aetate homines morte afficere remedium erat omnibus fere negotiis et artificiis usitatissimum; neque Tellsoniana inter postremos huius medicinae fautores numerabatur.
Mors est naturae remedium adversus omnia: cur non idem legum remedium esset? Itaque qui instrumentum falsum confecerat, morte multabatur; qui falsam chartam nummariam in usum dederat, morte multabatur; qui alienas litteras iniussu aperuerat, morte multabatur; qui quadraginta solidos et sex denarios furatus erat, morte multabatur; qui equum ante Tellsonianam custodiendum acceperat atque cum eo aufugerat, morte multabatur; qui solidum falsum cuderat, morte multabatur. Denique, si crimina omnia velut in musicam scalam digereres, qui tres fere ex quattuor eius vocibus edidissent, capite plectebantur.
Nec vero hoc suppliciorum genere scelera ne minimum quidem minuebantur; immo, si quis rem considerasset, contrarium paene manifestum erat. Sed singulae causae molestiae, quoad hanc vitam pertinebat, e medio tollebantur, neque quidquam deinceps de iis curandum relinquebatur.
Quin Tellsoniana, ut ceterae ampliores eius temporis argentariae, tot hominum morti causam dederat, ut, si capita eorum qui eius opera supplicio affecti erant in ipsa Porta Templi ordine disposita fuissent, non clam ablata, exiguum illud lumen quod inferius tabulatum accipiebat satis significanti modo prope totum exclusissent.
In Tellsoniana senes provectissimae aetatis, per armariola et obscura atque angusta receptacula compressi, summa gravitate negotia administrabant. Si iuvenis quis in Londoniensem argentariae domum admittebatur, ilico alicubi occultabatur, donec senex fieret. Velut caseus in tenebris asservabatur, donec proprium Tellsonianae saporem caeruleumque situm contraxisset. Tum demum spectandus in publicum producebatur, ingentes libros summa cura rimans, braccis ocreisque suis ad ipsam domus gravitatem non nihil ponderis adiciens.
Extra Argentariam Tellsonianam—intus numquam, nisi accersitus—assidue haerebat operarius ad varia negotia paratus, nunc baiulus nunc nuntius, quasi vivum domus insigne. Per horas quibus negotia gerebantur semper aderat, nisi quo missus erat; tum filius, puer duodecim annorum horridus atque patri simillimus, eius vice sedebat. Sciebant omnes Tellsonianam, pro sua gravitate, eiusmodi hominem tolerare.
Semper fere aliquem eius generis hominem argentaria toleraverat, atque hunc ipsum tempora et casus eo tamquam aestus maris detulerant. Cruncerus cognomen, Gerrius praenomen erat. Hoc alterum in ecclesia parochiali ad Hounsditch, in orientali urbis parte, acceperat, cum adhuc infans per susceptores suos operibus tenebrarum renuntiavisset.
Locus autem erat privata Crunceri habitatio in angiportu Ensis Suspensi, in regione Fratrum Alborum; tempus, hora septima cum dimidia matutina, die quodam Martio ventis agitato, anno Domini millesimo septingentesimo octogesimo. (Ipse Cruncerus, cum annum Domini nominaret, semper «Anna Dominoes» dicebat: quippe qui Christianam aetatem ab inventione ludi cuiusdam pervulgati numerari crederet, quem femina Anna nomine excogitasset atque suo nomine insignivisset.)
Aedes Crunceri in vicinia minime suavi erant; neque plus quam duo conclavia habebant, si modo cellula, cui fenestra ex unica vitri lamina constabat, inter conclavia numerari poterat. Erant tamen omnia satis nitida. Tametsi mane illud Martium ventosum adhuc maturum erat, cubiculum in quo Cruncerus iacebat iam undique diligenter elutum erat; inter pocula patinasque ad ientaculum disposita et mensam pineam ponderosam linteum mundissimum et candidum expansum iacebat.
Cruncerus sub stragulo e pannis dissimilibus consuto iacebat, haud secus ac Arlequinus domi suae quiescens. Primo graviter dormiebat; paulatim vero in lecto huc illuc volvi ac velut fluctibus iactari coepit, donec e stragulis tandem emersit, capillis adeo rigidis atque aculeatis ut lintea lecti in lacinias laceraturi viderentur. Tum voce summa indignatione plena exclamavit:
«Di me perdant, nisi rursus idem agit!»
Mulier, cuius cultus modestiam et industriam prae se ferebat, ex angulo ubi genua flexerat tanta trepidatione surrexit, ut nemini dubium esse posset quin de ipsa loqueretur.
«Quid?» inquit Cruncerus, e lecto oculis calceum quaerens. «Iterum igitur idem agis?»
His verbis mane iterum salutato, calceum in mulierem coniecit, velut tertiam salutationem adiciens. Luto autem calceus ille gravissime inquinatus erat: unde notari licet rem quandam singularem in oeconomia domestica Crunceri. Saepe enim post argentariae horas domum redibat calceis nitidis; mane tamen experrectus eosdem calceos argilla oppletos inveniebat.
«Quid,» inquit Cruncerus, cum calceus metam praeterisset atque alia convicia pararet, «quid tandem moliris, o Vexatrix?»
«Nihil aliud agebam nisi ut preces dicerem.»
«Preces diceres! Bella mihi femina es! Quid sibi vult ista in genua prolapsio, qua adversus me precaris?»
«Non adversus te, sed pro te orabam.»
«Minime! Quod si pro me oras, talem tamen audaciam non feram. Heus, Gerri minor! Praeclaram sane matrem habes, quae precibus id agit ut patri tuo nihil prospere cedat. O matrem obsequentem, fili! O religiosam, puer mi! Procumbit in genua et orat ut panis atque butyrum ab ore unici sui filii auferantur.»
Gerrius puer, qui sola interula indutus erat, vehementer indignatus ad matrem se vertit, eamque monuit ne sibi proprium victum precibus aboleret.
«Et quanti tandem,» inquit Cruncerus, sibi ipse nescius quam parum sibi constaret, «tu, mulier tibi nimium placens, preces tuas aestimas? Dic tandem pretium quod iis imponis!»
«E corde tantum, Gerri, proficiscuntur. Nec plus quam hoc valent.»
«Non plus quam hoc valent!» repetivit Cruncerus. «Parvi igitur valent. Sed quicquid est, contra me orari nolo, hoc tibi dico. Non sum tam locuples ut id ferre possim. Non patiar furtivis istis precibus meae fortunae noceri. Si omnino tibi necesse est humi procumbere, pro marito et filio procumbe, non adversus eos. Si mihi non tam naturae adversa uxor obtigisset, nec huic misero puero tam naturae adversa mater, fortasse superiore hebdomade aliquid pecuniae lucratus essem; at nunc precibus oppugnatus, cuniculis suffossus, religiosis denique ambagibus circumventus in summam calamitatem incidi. Di-i-i me perdant!» inquit Cruncerus, qui inter haec omnia vestimenta induere perrexerat, «nisi ego, inter pietatem istam et alias res exsecrandas, superiore hebdomade in tantam miseriam fraudibus coniectus sum, quantam umquam pauper aliquis honestus suo labore victum quaerens expertus est! Tu, Gerri minor, indue vestes, puer; dum ego calceos purgo, matrem interdum observa; si rursus humi procumbere parabit, me voca. Nam ego,» hic uxorem denuo allocutus est, «hoc pacto contra me rem geri non patiar. Tam dissolutus sum quam raeda meritoria vetustate fracta, tam somnolentus quam qui laudanum hauserit; nervi tam vehementer distenti mihi sunt, ut, nisi dolor ipsorum me admoneat, vix discernere possim quid mei corporis sit quid alieni. Et tamen nummorum nihil mihi inde accrevit. Immo suspicor te a mane usque ad noctem precibus insistere, ne quid in loculis meis accrescat. Id non feram, Vexatrix! Quid nunc respondes?»
Tum vero secum etiam obmurmurabat: «Ita vero! Tu quoque religiosa es! Numquam tu, scilicet, marito et filio tuo adversaberis! Tu quidem numquam!» His aliisque scintillis acerbae irrisionis, velut ex mola indignationis suae circumacta emissis, Cruncerus ad calceos purgandos et reliqua negotia quibus ad opus se parabat conversus est.
Interea filius, cui capilli mollioribus adhuc aculeis horrebant et oculi non minus quam patri inter se vicini erant, excubias apud matrem sibi imperatas agebat. Identidem infelicem feminam vehementer terrebat: e parvo enim cubiculo ubi vestes induebat subito prosiliebat et voce compressa clamabat: «Iam te humi proicies, mater! Heus, pater!» Tum falso dato signo iterum intro currebat, risu filio minime digno.
Neque Cruncerus, cum ad ientaculum accessit, placatiore animo erat. Maxime autem irascebatur quod uxor, antequam cibum sumerent, Deo gratias agebat.
«Age nunc, Vexatrix! Quid rursus agis? Iterum illud?»
Uxor exposuit se tantummodo benedictionem a Deo petivisse.
«Noli!» inquit Cruncerus, circumspiciens quasi timeret ne precibus uxoris panis e mensa repente evanesceret. «Non patiar istis benedictionibus me domo bonisque exui. Nolo cibum e mensa mea precando auferri. Quiesce!»
Oculis vehementer rubentibus, vultu truci atque torvo, velut qui totam noctem in convivio minime laeto pervigiliis confecisset, Gerrius Cruncerus ientaculum non tam comedit quam vexavit, super cibum subinde fremens more bestiae quadrupedis in cavea inclusae. Circa horam nonam vultum paulum composuit; quantumque natura permittebat, speciem viri honesti et negotiis idonei induit atque ad diurnum opus profectus est.
Vix tamen illud opus ars quaestuosa appellari poterat, quamvis ipse se «honestum artificem» libentissime diceret. Totam ad quaestum suum pertinentem supellectilem sellula lignea efficiebat, ex sella cui dorsum fractum erat detruncata. Hanc cotidie Gerrius minor, patrem comitatus, ad fenestram argentariae Portae Templi proximam ferebat. Ibi, addito primo straminis manipulo quem ex quolibet vehiculo praetereunte colligere poterant, ne pedes operarii frigore et umore vexarentur, castra illius diei constituebantur.
In ea statione non minus omnibus in via Fletensi et regione Templi notus erat Cruncerus quam ipsa Porta Templi; atque paene aeque ac illa introrsus intentus spectare videbatur.
Cum ad horam nonam quadrans deesset, satis mature igitur ut senes antiquissimos ingredientes Tellsonianam petaso triquetro salutare posset, Gerrius illo ventoso Martii mane solitam stationem occupavit. Filius iuxta eum stabat, nisi cum per Portam excurrens in pueros praetereuntes, qui satis exigui essent ut eius benevolentiae convenirent, impetum faciebat atque eos et corpore et animo acrius laedebat.
Pater et filius, mira similitudine coniuncti, taciti mane frequentiam commeantium in via Fletensi contemplabantur; capita tam prope inter se tenebant, quam utriusque ipsius oculi coniuncti erant, adeo ut simiarum par non obscure referrent. Nec minuebatur similitudo eo quod pater maturus culmos stramineos dentibus mordebat exspuebatque, dum filii oculi micantes nunc patrem, nunc quidquid in via Fletensi agebatur inquieta vigilantia circumspiciebant.
Tum unus e nuntiis qui intra argentariam Tellsonianam operam dabant caput per ianuam protulit atque clamavit:
«Baiulus desideratur!»
«Euge, pater! Ecce opus iam primo mane tibi offertur!»
Ita patrem faustis verbis prosecutus, Gerrius minor in sellula consedit, straminis quod pater mandere desierat quasi iure hereditario possessionem iniit, atque secum cogitare coepit.
«Semper ferrugine rubent! Patris mei digiti semper ferrugine rubent!» mussitavit Gerrius minor. «Unde tandem pater tantam ferri rubiginem contrahit? Hic certe rubiginem nullam contrahit!»