Magnum vini dolium in via delapsum confractumque erat. Id acciderat dum e plaustro deponebatur: nam impetu quodam devolutum, circulis quibus continebatur disruptis, ante ipsam tabernae vinariae ianuam in saxis iacebat, tamquam iuglandis putamen in frusta dissiluisset.
Quicumque in propinquo erant, relictis aut negotiis aut otio, accurrerant ut vinum biberent. Saxa quibus via strata erat, aspera atque inaequalia, huc illuc acuminibus prominentia, quasi consulto ita disposita ut omnia animantia propius accedentia claudicare cogerent, effusum vinum in parvas lacunas continuerant; quas, pro cuiusque magnitudine, maior minorve turba certatim concurrentium circumstabat.
Alii genua flexerant atque ambabus manibus coniunctis, velut poculo facto, vinum hauriebant; simul mulieribus, quae supra eorum umeros incumbebant, bibendi facultatem dare conabantur, antequam liquor per digitos omnis efflueret.
Alii, viri feminaeque, fictilibus poculis mutilis ex lacunis hauriebant; alii etiam sudariis e mulierum capitibus detractis utebantur, quae vino madida in ora infantium exprimebantur. Erant qui ex luto parvos aggeres exstruerent, ne vinum efflueret; qui, monentibus spectatoribus ex altis fenestris, huc illuc discurrerent ad rivulos novam sibi viam quaerentes intercipiendos. Alii denique dolii fragmentis, vino madidis et faece infectis, toti incumbebant, eaque lingebant atque etiam ligni partes vino maceratas, quacumque umoris aliquid haerebat, dentibus avidissime mandebant.
Neque ullus ibi canalis erat quo vinum deduceretur. Itaque non modo nihil liquoris supererat, sed tantum una cum eo caeni sublatum erat, ut quis purgatorem viae ibi versatum esse crederet, si modo quisquam eius loci gnarus tam incredibile miraculum credere potuisset.
Dum hic vini ludus agebatur, acutus risus et voces laetantium virorum, mulierum puerorumque tota via resonabant. Parum in illo tumultu asperitatis, plurimum ioci et hilaritatis erat. Mira quaedam omnium societas apparebat, studiumque cuiusque cum aliquo se coniungendi; unde, praesertim inter fortunatiores et hilariores, ludicri amplexus, mutuae salutis propinationes, dextrarum coniunctiones atque etiam saltationes oriebantur, cum duodeni interdum manibus inter se comprehensis choreas ducerent.
Ubi vinum consumptum est, et loca in quibus largissime stagnaverat digitis quasi craticula sulcata sunt, illae laetitiae significationes tam subito desierunt quam coeperant.
Vir qui serram in ligno ad ignem destinato infixam reliquerat opus resumebat. Mulier, quae in limine domus vasculum cineris calentis posuerat, cui admoto dolores digitorum manuum pedumque fame confectorum, sive suos sive infantis sui, lenire conabatur, ad vasculum redibat. Homines nudis bracchiis, capillis in horridos nodos cohaerentibus, vultibus cadaverosis, qui e cellis subterraneis in hiemalem lucem emerserant, discedebant, rursus descensuri. Tum maestitia quaedam universum locum occupavit, quae illi naturae magis convenire videbatur quam solis splendor.
Vinum rubrum fuerat; atque in angusta illa vici Sancti Antonii, suburbii Parisiensis, via, ubi effusum erat, terram rubro colore tinxerat. Multas quoque manus, multos vultus, multos nudos pedes atque calceos ligneos maculaverat. Vir ligna secans rubra vestigia in lignis relinquebat; mulier infantem suum lactans in fronte maculam gerebat ex vetere panno, quo rursus caput suum circumligabat.
Qui dolii asseres avidissime lambebant, rubras circa ora maculas, tamquam tigrides, contraxerant. Unus autem eorum, vir procerus et iocis deditus, haud minus infectus, cui caput ex longo et sordido pileo nocturno potius eminebat quam in eo continebatur, digito in faecem vini caenosam intincto in pariete scripsit: SANGUIS.
Venturum erat tempus quo aliud quoque vinum super ipsos illius viae lapides funderetur, et eius rubor multos ibi homines sanguineo colore inficeret.
Iam vero nubes illa, quam brevis quasi solis radius a sacra Sancti Antonii facie paulisper pepulerat, denuo insedit, et gravis erat eius caligo. Frigus, Sordes, Morbus, Ignorantia, Egestas quasi nobiles ministri sanctum illum circumstabant: potentissimi omnes, sed Egestas ceteris praecipue imperabat.
In omnibus angulis homines conspiciebantur, qui tamquam saepius sub molis saxo contriti atque iterum contriti erant, nec sane sub fabuloso illo molendino quod senes in iuvenes commutare dicebatur. Alii frigore tremebant, alii per ostia intrabant exiebantque, alii e fenestris prospectabant, alii in extremis vestimentorum pannis vento agitatis quasi palpitabant.
Mola autem quae eos contriverat non senes in iuvenes, sed iuvenes in senes comminuebat. Infantes vultus seniles et voces graves habebant; in eorum faciebus atque in adultorum vultibus, in singulis aetatis sulcis impressum et identidem renascens, unum suspirium apparebat: Fames. Ubique dominabatur.
Fames ex altis aedibus in miseris vestibus perticis funibusque suspensis porrigebatur; Fames in eas ipsas vestes stramine, pannis, ligno, charta consuebatur; Fames in omni ligni minuto frustulo, quod serrator de tenui suo fasciculo abscidebat, repetebatur; Fames e caminis sine fumo torvis oculis despiciebat, et ex sordida via eminebat, in cuius sordibus ne reliquiae quidem ullius rei edendae reperiebantur.
Fames in pistoris tabulis quasi litteris inscripta erat, in singulis parvis panibus ex exigua copia panis deterioris; in taberna tomacularia, in singulis cibis e canibus mortuis paratis qui venum dabantur. Fames ossa sua arida inter castaneas in cylindro versatili torrendas crepitare faciebat; Fames minutatim quasi discerpta erat in singulis vilissimis catillis, ubi exigua frusta tuberum solani, cortice adhuc aspera, paucissimis et quasi invitis olei guttis frixa dabantur.
Ubicumque Fames habitabat, omnia naturae eius convenientissima erant. Via angusta flexuosaque, plena sordium ac foetoris, ex qua aliae viae aeque angustae et tortuosae deflectebant, omnes pannis pileisque nocturnis refertae, omnes eorumdem pannorum pileorumque odorem exhalantes; et quidquid oculis apparebat tristem quandam atque morbidam speciem praeferebat. In hominibus, quamvis feris a venatoribus agitatis similes pavidi se subducerent, fera tamen quaedam cogitatio suberat: posse aliquando, conversos in ipsos a quibus vexarentur, consistere ac repugnare.
Quamvis oppressi ac timide se subducentes essent, non deerant inter eos oculi igne micantes, neque labra arcte compressa, ipsa suppressarum rerum vi pallentia, neque frontes in rugas contractae, quasi restim patibuli iam cogitarent aut subire aut aliis inicere. Insignia tabernarum, quorum paene tot erant quot ipsae tabernae, horrendae Egestatis imagines erant. Lanius et suarius non nisi macerrimas carnium reliquias depinxerant; pistor, panes exiguos et crasso farre confectos.
Qui in tabernarum vinariarum insignibus bibentes pingebantur, deformibus figuris expressi, super exiguis mensuris vini tenuissimi cervisiaeque rauca voce garrire videbantur, dum ipsi incolae torvis oculis secreta invicem communicabant. Nihil prosperum aut florens effictum erat praeter instrumenta et arma. Cultri tamen securesque in cultrarii officina acuti et nitidi erant, mallei ferrarii graves, arma apud armorum fabrum venalia ad caedem parata. Saxa quibus via strata erat, pedibus infesta multisque caeni atque aquae lacunis plena, nullas ad ambulandum oras separatas habebant, sed ad ipsorum ostiorum limina abrupte desinebant.
Canalis, quo id compensaretur, media via decurrebat, si quando omnino decurrebat; id autem non nisi post ingentes imbres accidebat, et tum, variis ac miris anfractibus, saepe in ipsa domicilia irruebat. Supra vias, longis intervallis, singulae lucernae rudi fune trocleaque suspensae pendebant. Nocte, cum lucernarius eas demisisset, accendisset, iterumque sustulisset, quasi lucus ex languidis flammulis compositus supra capita misere fluctuabat, non secus ac si in alto mari pendulae agitarentur. Re vera in alto mari erant: navis enim et qui in ea vehebantur imminentis tempestatis periculo tenebantur.
Nam tempus venturum erat quo illae macilentae regionis effigies, velut ad aves terrendas in agris positae, otio fameque confectae, tam diu lucernarium spectassent ut artem eius emendandam sibi proponerent, atque iisdem funibus trocleisque homines suspensos in sortis suae tenebris, velut dira quaedam lumina, fulgere facerent. Sed id tempus nondum advenerat; et quicumque per Galliam ventus spirabat, frustra pannos illarum effigierum quatiebat: aves enim pulchris pennis et cantu insignes nullum inde periculi signum accipiebant.
Taberna vinaria in angulo duarum viarum sita erat, ceteris plerisque tabernis cultu atque apparatu praestantior. Eius dominus in limine steterat, thorace brevi flavo bracisque viridibus indutus, spectans certamen illud de vino perdito. «Ad me nihil pertinet,» inquit, umeris ultimo quodam motu sublatis. «Qui e foro vinum attulerunt dolium fregerunt. Aliud igitur afferant.»
Tum forte conspecto proceriore illo ioculatore, qui inscriptionem suam in pariete scribebat, ex altera viae parte eum appellavit:
«Heus tu, Gaspar, quid istic agis?»
Ille rem quam pro ioco fecerat magna cum significatione digito ostendit, ut talium hominum mos saepe fert. Sed iocus scopum plane non attigit, quod iisdem hominibus non minus saepe accidere solet.
«Quid hoc? Num inter insanos recipiendus es?» inquit caupo, via transmissa; deinde luti pugillum de terra sustulit et inscriptionem eo oblinens delevit. «Quid tibi vis, ut in publico scribas? Dic mihi, tu: nullusne alius locus est ubi eiusmodi verba scribas?»
Inter haec increpantis verba manum puriorem, sive casu sive consulto, super pectus ioculatoris deposuit. Ille sua manu eam percussit, tum levi saltu in sublime elatus ita decidit ut saltatoris quendam habitum ridicule fingeret; calceum interea maculatum uno pede excusserat atque manu sublatum protendebat. Ioculator ille tum maxime rem ipsam spectare videbatur, adeo quidem ut calliditate paene lupum aequaret.
«Indue, indue calceum,» inquit alter. «Vinum vinum esse dicito, nec ultra progrediare.» His monitis, manum luto infectam in vestem illius, qualiscumque erat, consulto detersit, quasi qui propter eum se inquinasset; deinde viam iterum transiit ac tabernam intravit.
Hic tabernae dominus vir erat annorum circiter triginta, cervice taurina, habitu militari; acris quoque animi fuisse videbatur. Nam, quamquam acerbe frigus urgebat, pallium non induebat, sed super umerum abiectum gerebat. Manicas etiam subduxerat, ut fusca bracchia ad cubitos usque nuda essent. Ne caput quidem alia re tegebat quam suis capillis nigris, brevibus, crispe tortis. Toto habitu fuscus erat, oculis egregiis, inter quos amplum erat spatium, fiduciam quandam prae se ferens.
Vultus eius in universum hilaritatem quandam prae se ferebat, sed eodem tempore inexorabilem animi constantiam; apparebat enim vir propositi tenax et voluntate firmus. Talem in angusto itinere, praecipitiis utrinque imminentibus, adversum te concitatum convenire nolles: nulla quippe vi ab instituto cursu averti poterat.
Domina Defargia, uxor eius, post tabernae mensam sedebat cum maritus intravit. Femina erat corporis plenioris, eiusdem fere aetatis, oculis tam vigilantibus ut tamen in rem ullam intendere raro viderentur, manu magna multis gravibusque anulis ornata, vultu constanti, lineamentis firmis, moribus mire compositis. Erat in ea nescio quid quo facile suspicari posses eam, in rationibus quibus praesidebat, non saepe sibi ipsi fraudi esse solitam.
Quoniam frigoris impatiens erat, pellibus se circumdederat et amplum palliolum coloribus vividis circa caput convoluerat; nec tamen grandes inaurium circulos celaverat. Opus laneum, quod acubus nectebat, ante eam positum erat; sed paulisper deposuerat, ut dentiscalpio dentes purgaret. Hoc occupata, cubito dextro sinistra manu sustentato, nihil dixit ubi maritus ingressus est, sed levissimam tussiculam edidit.
Illud una cum superciliis atris, quae supra dentiscalpium vix lineae latitudine sustulit, marito satis significavit expedire ut per tabernam oculos circumferret, num quis novus hospes interea advenisset dum ipse trans viam abesset.
Itaque caupo oculos huc illuc circumtulit, donec in virum aetate provectiorem et puellam in angulo sedentes inciderunt. Aderant et alii: duo chartis lusoriis ludebant, duo tessellis oblongis punctisque signatis; tres prope mensam stabant, tenuem vini portionem quam diutissime protrahentes. Dum caupo pone mensam transibat, animadvertit virum seniorem puellae uno aspectu significare: «Hic est quem quaerimus.»
«Quid, malum, in hac sentina agitis?» apud se murmuravit Defargius. «Non novi vos.»
Simulavit tamen se duos advenas non vidisse, et sermonem cum tribus illis ad mensam bibentibus instituit.
«Quid agitur, Iacobe?» ex tribus unus Defargium interrogavit. «Num omne vinum effusum devoratum est?»
«Ne gutta quidem superest, Iacobe,» respondit Defargius.
Ubi nomen hoc inter eos commutatum est, domina Defargia, dentiscalpio dentes purgans, alteram minutissimam tussiculam edidit atque supercilia tantundem rursus sustulit.
«Non saepe fit,» inquit alter ex tribus ad Defargium conversus, «ut multae ex his miseris pecudibus gustum vini noverint, aut quicquam praeter panem atrum mortemque degustent. Nonne ita est, Iacobe?»
«Ita est, Iacobe,» Defargius respondit.
Cum nomen idem iterum inter eos commutatum esset, domina Defargia, dentiscalpio summa tranquillitate adhuc utens, aliam tenuissimam tussiculam dedit ac supercilia tam paulum quam antea erexit.
Tum tertius ex illis, poculo iam vacuo deposito et labris crepitantibus, sententiam suam protulit.
«Heu, tanto peius! Amarum profecto saporem misera haec pecora semper in ore habent, vitamque duram agunt, Iacobe. Num fallor, Iacobe?»
«Minime falleris, Iacobe,» respondit Defargius.
Hoc tertio nominis commercio peracto, domina Defargia dentiscalpium reposuit, superciliis nihil demissis, atque in sede sua paulum commota est, ita ut vestis leniter streperet.
«En! Ita est!» maritus submissa voce dixit. «Domini, haec uxor mea est!»
Tres illi pileos capiti detraxerunt, amplis singuli gestibus dominam Defargiam salutantes. Illa capite modice inclinato et oculis celeriter in eos coniectis salutationem accepit. Deinde, quasi nihil curans, tabernam oculis pererravit; tum opus laneum acubus rursus nectendum sumpsit ac summa animi tranquillitate, ut videbatur, in illo tota defixa est.
«Domini,» inquit maritus, qui vultum uxoris diligenter observaverat, «fausta vobis dies sit. Cubiculum illud supellectile simplici, ut caelibi convenit, instructum, quod videre voluistis et de quo me foras exeunte quaerebatis, in quinto tabulato est. Ostium scalarum ad parvam aream ducit, hic prope ad sinistram,» atque manu locum demonstravit, «iuxta tabernae meae fenestram. Sed, quantum memini, unus vestrum iam eo ascendit atque viam ceteris demonstrare potest. Valete, domini!»
Vino persoluto illi discesserunt. Defargius uxorem suam lanam acubus nectentem oculis adhuc observabat, cum senior ille e suo angulo accessit, petens ut paucis verbis se audiret.
«Libenter, domine,» respondit Defargius; atque una cum eo tacitus ad ostium processit.
Brevissimus quidem, sed certis ac gravibus verbis habitus eorum sermo fuit. Vix prima verba prolata erant cum Defargius quasi perculsus omnem animum ad rem attendit. Nondum minutum temporis spatium praeterierat cum capite adnuens foras abiit. Tum vir senior puellae signo dato eam secum duxit; ambo exierunt. Domina Defargia interim digitis agilibus lanam acubus nectebat, superciliis immobilibus, nec quicquam videre videbatur.
Iarvisius Lorrius et virgo Manetta, ita e taberna egressi, Defargium convenerunt apud ianuam ad quam modo tres illos direxerat. Ad illam ianuam per areolam angustam, tenebrosam, foetore gravem aditus patebat; communis erat introitus ingentis aedificii in quo magna hominum multitudo habitabat. In obscuro illo vestibulo testaceis laterculis strato, unde scalae aeque obscurae eodemque modo stratae ascendebantur, Defargius uno genu nixus manum filiae veteris domini sui ad oscula admovit.
Mite erat officium, sed minime miti modo praestitum: mira enim paucis momentis in homine mutatio acciderat. Nihil iam hilaritatis nec apertae frontis in vultu supererat; vir factus erat tectus, iratus, periculosus.
«Altissime ascendendum est; nec facilis via. Lente igitur initium facere satius est,» inquit Defargius voce severa ad Lorrium, cum scalas ascendere coepissent.
«Solusne est?» susurravit Lorrius.
«Solus! Deus illi opituletur! Quis enim cum eo esse deberet?» submissa voce respondit Defargius.
«Semperne igitur solus est?»
«Ita.»
«Sua voluntate?»
«Sua necessitate. Qualis erat cum primum eum vidi, postquam illi me repererant atque interrogaverant num eum apud me reciperem, monuerantque ut, si meam salutem caram haberem, rem clam tenerem; talis etiam nunc est.»
«Adeone mutatus est?»
«Mutatus!»
Hic caupo substitit, parietem manu percussit atque dirissimam imprecationem inter dentes effudit. Nulla aperta responsio tam vehemens esse potuisset. Quanto altius Lorrius cum duobus comitibus ascendebat, tanto gravior animus eius fiebat.
Tales scalae cum omnibus sordibus quae eas comitabantur, in vetustioribus Parisiis magisque frequentatis vicis, nostris quoque temporibus satis infestae essent; tum vero insuetis sensibus, qui ad tantam foeditatem nondum obduruerant, prorsus intolerabiles erant. Unumquodque exiguum habitaculum in illo ingenti atque foedo aedificio, velut in alveari, id est unum aut plura cubicula quorum ostia ad communes scalas patebant, suum sordium acervum in suggestu ante ipsam ianuam relinquebat, praeter ea quae per proprias fenestras foras abiciebantur.
Ex hac corruptarum rerum mole, cui neque modus neque spes remedii erat, tanta aeris pestilentia oriebatur ut ipsum spiritum inficeret, etiamsi paupertas atque omnium necessariarum rerum inopia suos invisibiles vapores non adiunxissent. Utraque autem causa coniuncta aerem paene intolerabilem efficiebat. Per tantam illuviem et putorem, angusto et praerupto scalarum aditu, quasi per puteum sordibus venenoque plenum, ascendendum erat. Lorrius, cum ipse animo perturbatus esset atque puellam singulis momentis magis commoveri videret, bis respirandi causa substitit.
Utroque loco, ubi quiescebant, misera quaedam fenestra clathris ferreis munita erat, per quam quidquid adhuc purioris aurae remansisset effugere, omnes vero corrupti et morbidi vapores intrepere videbantur. Per ferratas craticulas, rubigine exesas, non tam oculis quam quodam quasi gustu cognosci poterat quam foede vicina aedificia inter se confusa essent. Nihil autem quod infra summos apices duarum turrium aedis Mariae Virginis aut propius conspiceretur ullam spem salubris vitae aut honestioris animi ostendebat.
Tandem ad summum illarum scalarum pervenerunt, et tertium constiterunt. Sed alia scala, prioribus angustior praeruptiorque, adhuc ascendenda erat, antequam ad supremum sub tecto cenaculum perveniri posset. Defargius paulo semper antecedebat, semperque ex ea parte qua Lorrius ibat, quasi vereretur ne puella quidquam ab eo quaereret. Hic conversus, loculos pallii quod umero gestabat diligenter scrutatus, clavem protulit.
«Ergone ianua clave obserata est, amice?» miratus quaesivit Lorrius.
«Ita sane,» tristi vultu respondit Defargius.
«Necessariumne putas miserum illum virum tam diligenter segregatum custodire?»
«Necessarium puto clavem in sera circumagere.» Haec propius ad aurem Lorrii susurravit, superciliis terribiliter contractis.
«Quam ob rem?»
«Quam ob rem! Quia tam diu inclusus vixit, ut, si ostium apertum relinqueretur, pavore corriperetur, fureret, se ipsum discerperet, moreretur, aut nescio quod aliud sibi malum inferret!»
«Potestne hoc fieri?» exclamavit Lorrius.
«Potestne hoc fieri!» amarissime verba repetivit Defargius. «Ita vero. O quam praeclarus mundus est, in quo talia fieri possunt, et alia multa eiusdem generis non modo fieri possunt, sed etiam fiunt, fiunt, intellegisne? sub illo caelo, singulis diebus! Vivat Diabolus! Pergamus.»
Tam demissa voce hic sermo habitus erat ut ne unum quidem verbum ad aures puellae pervenisset. Verumtamen iam tanto animi motu tremebat, vultu tantam anxietatem, praesertim autem tam ingentem metum atque terrorem ostendebat, ut Lorrius necesse esse putaret pauca verba ad eam confirmandam dicere.
«Animum adde, cara virgo, animum adde! Negotium est! Quod gravissimum est, brevi praeterierit. Tantummodo huius cubiculi limen transire oportet; tum quod pessimum est praeterierit. Deinde omnia bona quae ei affers, omnis levatio, omnis felicitas quam ei redditura es, initium capient. Sine hunc bonum amicum nostrum altero ex latere te sustinere. Optime, amice Defargi. Age nunc! Negotium, negotium!»
Lente ac sine strepitu ascenderunt. Breves erant hae ultimae scalae, itaque cito in summum locum pervenerunt. Ibi autem subito converso scalarum itinere tres viros conspexerunt, capitibus artissime coniunctis iuxta quandam ianuam demissis, qui per rimas et foramina parietis studiose in cubiculum introspiciebant. Hi, audito prope pedum sono, conversi atque erecti apparuerunt tres illi eiusdem nominis potatores, quos in taberna reliquerant.
«Eos prae improviso adventu vestro oblitus eram,» explicavit Defargius. «Abite, boni viri; hic nobis negotium est.»
Tres illi praeter eos elapsi taciti descenderunt.
Cum nullum aliud ostium in illo tabulato esse videretur, et Defargius, postquam soli relicti sunt, recta ad hanc ianuam iret, Lorrius, non sine ira, submissa voce eum interrogavit:
«Num dominum Manettum hominibus quasi spectaculum exhibes?»
«Exhibeo, quo modo vidisti, paucis quibusdam delectis.»
«Rectene id facis?»
«Recte me facere puto.»
«Qui sunt isti pauci? Qua ratione eos eligis?»
«Eligo eos qui veri viri sunt et meo nomine appellantur—mihi enim Iacobus nomen est—quibus haec visio profutura sit. Satis dictum. Tu autem Anglus es: id aliud est. Nunc, quaeso, paululum hic subsistite.»
Manu signo dato ne sequerentur, se inclinavit atque per rimam parietis introspexit. Mox capite erecto bis terve ianuam percussit, nulla, ut apparebat, alia causa quam ut sonitum intus audirent. Eodem consilio ter quaterve clave ostium stridulo sono perstrinxit, priusquam eam non satis commode in seram immisisset atque quam gravissime circumegisset.
Ianua sub manu eius lente introrsus aperta est. Defargius in cubiculum intuitus pauca verba dixit; vox tenuis aliquid respondit. Neuter plus quam unam fere syllabam protulisse poterat.
Tum per umerum retro respexit et illis ut introirent manu significavit. Lorrius puellam medio corpore firmiter bracchio complexus est eamque sustinuit: sensit enim eam paene concidere.
«Ne-ne-negotium, negotium!» hortabatur, lacrima in gena perlucente quae minime ad negotia pertinebat. «Ingredimini, ingredimini!»
«Id vereor,» respondit illa, toto corpore tremens.
«Id? Quidnam?»
«Illum dico. Patrem meum.»
Cum miserabilis puellae condicio et nutus ducis tantopere Lorrium commovissent ut paene quid ageret nesciret, bracchium eius, quod in umero suo tremebat, circum collum sibi imposuit; ipsam paulum sublatam in cubiculum festinanter induxit. Iuxta limen sedere eam fecit, atque ad se haerentem sustinebat.
Defargius clavem e sera exemit, ianuam clausit, intrinsecus obseravit, clavem iterum extraxit eamque manu tenuit. Haec omnia certo ordine fecit, quam maximo potuit aspero atque ingrato strepitu. Denique certo et menso gradu ad fenestram per cubiculum processit; ibi constitit et se convertit.
Supremum illud sub tecto cubiculum, quod ad ligna focis destinata aliaque eiusmodi recondenda exstructum erat, obscurum atque caliginosum iacebat. Nam fenestra, in fastigio tecti aperta, ostium potius erat, supra quod parva machina ad onera ex via subvehenda posita erat; vitro carebat et medio discrimine in duas partes claudebatur, qualia in Gallia pleraque ostia construuntur. Ne frigus intraret, altera pars arcte clausa erat, altera vix paululum patebat.
Tam exigua per hanc aperturam lux admittebatur ut qui primum introisset vix quicquam discernere posset; nec quisquam nisi diuturna consuetudine assuefactus opus accuratam manuum diligentiam requirens in talibus tenebris perficere didicisset. Attamen tale ibi opus exercebatur. Nam vir canis capillis, tergo ad ianuam verso, vultu ad fenestram, apud quam caupo illum contemplabatur, humile scamnum occupabat; pronus in opus intentissime incumbebat et calceos faciebat.