Mirum profecto est cogitare unumquemque hominem ita natura comparatum esse, ut cuilibet alteri penitus abditum atque inexplicabile arcanum sit.
Gravis quaedam me cogitatio subit, quotiens magnam urbem noctu ingredior: unamquamque ex illis domibus inter se confertis noctuque obscuris suum arcanum continere; in singulis earum aedibus nullum esse cubiculum quin proprium secretum claudat; inter tot centena milia pectorum nullum pulsare cor cuius non aliquae cogitationes etiam cordi sibi proximo ignotae sint. Ex hoc aliquid etiam illius terroris, quem mors ipsa incutit, oritur. Non iam licet mihi paginas eius libri, quem tam dilexi, evolvere atque frustra sperare me aliquando totum lecturum esse. Non iam licet in illam aquarum altitudinem, cuius fundum explorare nemo possit, oculos demittere; ubi, cum repentini lucis radii in altum penetrarent, thesauros obrutos aliasque res demersas per intervalla quasi conspexi. Fato constitutum erat ut liber, cum unam vix paginam legissem, repentino quodam impetu clauderetur nec umquam rursus aperiretur; ut aqua, dum adhuc lux in summa aqua luderet egoque ignarus in ripa consisterem, aeterno gelu constringeretur.
Mortuus est amicus meus; mortuus vicinus meus; mortuus est ille quem dilexi, animae meae carissimus. Ita arcanum, quod in propria eius persona semper latuit, inexorabili quadam lege in perpetuum obsignatur; eiusdem generis arcanum ego quoque in mea propria persona ad extremum vitae diem gestabo. Num quisquam in ullis huius urbis sepulcretis, praeter quae transeo, iacet qui mihi obscurior sit quam quisquam e viventibus atque operantibus, aut quam meus animus illis?
Hanc a natura datam hereditatem, quam nemo eripere potest, nuntius ille eques aeque integram possidebat ac rex ipse, primus rei publicae minister aut ditissimus Londinii mercator. Idem de tribus viatoribus dici poterat, qui in angustum unius veteris raedae tabellariae spatium inclusi erant. Tam plane alter alteri arcanus erat quam si singuli suis quisque raedis, senis, immo sexagenis equis iunctis, veherentur, inter eos latitudine totius comitatus interiecta.
Nuntius equam lento cursu incitans redibat, apud tabernas cervisiarias identidem consistens ut biberet; sed animi sui consilia apud se retinebat et pileum in oculos depressum gerebat. Oculi autem illi cum tali ornatu bene congruebant: nigredinem in ipsa tantum superficie ostendebant, nec coloris nec formae quicquam profunditatis habebant; nimis etiam propinqui inter se erant, quasi timerent ne, si longius alter ab altero abesset, aliquid celantes singillatim deprehenderentur.
Sub vetere pileo tricorni, sputatorio tribus angulis haud dissimili, oculi illi sinistrum quendam aspectum habebant. Mentum autem et guttur fascia ingenti involuta erant, quae paene ad genua descendebat. Quotiens ad bibendum substiterat, sinistra manu fasciam tantisper removebat dum dextra potum in os infunderet; quo hausto rursus se obvolvebat.
«Non, Gerri, non!» inquit nuntius, qui eandem semper rem equitans secum volvebat. «Tibi hoc minime prodesset, Gerri. Gerri, probissime opifex, quaestui tuo id minime conveniret! Ad vitam revocatus—! Peream, nisi illum potasse arbitror!»
Responsum illud adeo animum eius perturbaverat, ut identidem pileum detraheret caputque scaberet. Verticem passim inaequaliter calvum habebat; ceterum capilli nigri ac rigidi in diversas partes spinarum instar horrebant, atque per frontem declivi tractu ad latum obtusumque nasum descendebant. Tam similes erant ferrarii operi, immo summo muro crebris sudibus instructo, ut etiam qui in ludo alios incurvatos peritissime saltu transiliret hunc, velut omnium periculosissimum, transilire recusaret.
Dum nuntium ad argentariam Tellsonianam prope Portam Templi reportabat, tradendum nocturno excubitori, qui in parva custodia iuxta ianuam manebat, ut hic ad maiores qui intus erant deferret, nocturnae umbrae ei varias species praebebant, quas acceptus nuntius in animo eius excitaverat. Equae vero aliae species obversabantur, quas propriae eius curae metusque pepererant. Multa autem videbantur esse quae eam sollicitarent: quotiens enim umbram aliquam in via conspicabatur, timida in latus subsiliebat.
Eodem tempore raeda tabellaria pondere suo laborans, subsultans, crepitans, omnibus membris quassata, iter longum taediosumque pergebat, tribus intus consedentibus, qui sibi invicem aeque arcani erant. His etiam nocturnae umbrae eas species praebebant quas oculi somno gravati animique errantes fingebant.
In ipsa raeda repente argentaria Tellsoniana quasi magno pecunias repetentium concursu premebatur. Nam viator ille argentariae minister, altero bracchio per lorum coriaceum traiecto, quod quantum poterat obstabat ne, quotiens raeda graviore ictu concuteretur, in proximum viatorem impingeretur eumque in angulum protruderet, semisomnus capite nutabat. Iam fenestrulae raedae, iam lumen e laterna per illas languide micans, iam ingens ille vestium fascis quo viator adversus involvebatur in argentariam ipsam mutabantur; ibi autem maxima negotia gerebantur.
Crepitus iugorum et habenarum nummorum strepitus factus erat; pluresque syngraphae quinque minutis solvebantur quam vel argentaria Tellsoniana, quamvis cum tot domibus externis domesticisque coniuncta, triplo longiore tempore umquam solvisset.
Tum cellae subterraneae argentariae, cum thesauris arcanisque quae continebant, quatenus ea viatori cognita erant (neque enim pauca norat), ante oculos patebant. Ipse magnas claves ferens et cereum languide ardentem introibat, omniaque salva, firma, integra, immota reperiebat, qualia ea postremo viderat.
Quamquam argentaria paene semper in mente eius versabatur, quamquam ipsius quoque raedae praesentia, confusus quidem, numquam prorsus discedebat, non aliter ac dolor quem medicamentum soporiferum hebetaverit, alia tamen cogitationum series per totam noctem sine intermissione fluebat. Ibat enim ut aliquem e sepulcro effoderet.
Quae tamen ex tot faciebus, quae ante eum apparebant, vera esset facies hominis sepulti, nocturnae umbrae non indicabant. Singulae viri annos quinque et quadraginta nati faciem referebant, sed praecipue variis animi affectibus atque horrenda corporis lassitudine macieque inter se differebant. Superbia, contemptus, contumacia, pertinacia, demissio animi, lamentatio invicem apparebant; ita etiam genae nunc magis nunc minus concavae, pallor cadaverinus, manus corporaque macie confecta.
Eadem tamen fere semper facies erat, omniumque capita ante tempus canuerant. Centies viator ille inter somnum vigiliasque hanc umbram interrogabat:
«Quamdiu sepultus es?»
Semper idem responsum: «Duodeviginti fere annos.»
«Omnemne spem fore ut aliquando inde eruereris abieceras?»
«Iam pridem.»
«Scisne te ad vitam revocatum esse?»
«Ita mihi nuntiant.»
«Spero te vivere adhuc velle?»
«Nescio quid dicam.»
«Ostendamne tibi illam? Visne venire atque eam videre?»
Huic interrogationi varie et inter se repugnanter respondebatur. Interdum vox fracta dicebat: «Exspecta! Si tam cito illam videro, moriar.» Interdum tenero lacrimarum imbre verba profluebant: «Duc me ad illam.» Interdum oculis attonitis et animo perturbato respondebat: «Illam non novi. Non intellego.»
Post huiusmodi colloquia imaginaria viator sibi videbatur fodere, fodere, iterumque fodere, nunc pala, nunc ingenti clave, nunc ipsis manibus, ut miserum illum e sepulcro erueret. Vix tandem effossus erat, cum terra adhuc faciei capillisque adhaereret, subito velut afflatu quodam in pulverem dissipabatur. Tum viator expergiscebatur fenestramque demittebat, ut veram pluviae nebulaeque humiditatem in gena sentiret.
At ne tum quidem, cum oculis apertis nebulam pluviamque, lucis a laternis proiectae maculam in via prolabentem, saepemque iuxta iter subsultatim retrocedentem videret, umbrae nocturnae extra raedam ab iis quae in animo eius obversabantur seiungebantur. Vera argentaria prope Portam Templi, vera superioris diei negotia, verae cellae subterraneae, verus nuntius eques post eum missus, verum denique responsum retro missum, omnia simul aderant. Ex mediis tamen his rebus facies illa sepulcralis exoriebatur; ille rursus interrogabat:
«Quamdiu sepultus es?»
«Duodeviginti fere annos.»
«Spero te vivere adhuc velle?»
«Nescio quid dicam.»
Fodere, fodere, fodere; donec alteruter ex duobus sociis impatienter se movendo eum moneret ut fenestram attolleret, bracchium in lorum coriaceum firmius insereret atque duorum dormientium formas intueretur. De his cogitabat, donec paulatim animus eius ab eis abstraheretur, ipsaeque figurae in argentariam et sepulcrum rursus evanescerent.
«Quamdiu sepultus es?»
«Duodeviginti fere annos.»
«Omnemne spem te inde aliquando erutum iri abieceras?»
«Iam pridem.»
Haec verba adhuc auribus eius sonabant, tamquam modo dicta, tam distincte quam ulla quae umquam in vita audivisset, cum fessus viator subito experrectus lucem iam factam esse sensit nocturnasque umbras discessisse.
Fenestram demisit et solem orientem aspexit. Prope viam ager aratus in dorsum assurgebat; in eo aratrum iacebat, ubi pridie vespere, equis iugo solutis, relictum erat. Ultra agrum silvula quieta erat, in cuius arboribus non paucae adhuc frondes rubore ignis aut aureo colore fulgentes haerebant. Quamvis terra frigida atque uvida esset, caelum serenum erat, solque clarus, placidus, pulcher oriebatur.
«Duodeviginti annos!» inquit viator, solem intuens. «O clemens diei conditor! Hominem per duodeviginti annos vivum sepultum esse!»