Illo ipso vespere, inter horam octavam et nonam, Eppia et Silas soli in parva domo sedebant. Post tantas animi perturbationes, quas res eo die post meridiem gestae textori attulerant, quietem magnopere desideraverat; atque ipsam dominam Winthrop et Aaronem, qui ceteris digressis, ut consentaneum erat, remanserant, rogaverat ut se cum filia solos relinquerent.
Neque tamen animi concitatio iam deferbuerat: ad eum statum pervenerat in quo animus tam acute sentit ut quidquid extrinsecus accidat ferre non possit; ubi nulla lassitudo sentitur, sed tanta vis vitae intus viget ut somnus adire nequeat. Qui alios tali tempore observavit recordatur quam fulgentes illis oculi, quam certa etiam vultus alioqui rudis lineamenta effici soleant, brevi illa affectione commutata. Quasi aures novo acumine ad omnes animi voces audiendas instructae miram quandam per grave mortale corpus commotionem diffundant; quasi ipsa illa «pulchritudo e sonorum susurru nata» in audientis faciem transierit.
Huiusmodi immutatio in vultu Silae apparebat, cum in sella brachiis instructa sederet Eppiamque intueretur. Illa suam sellam ad eius genua admoverat atque, procumbens et ambas eius manus tenens, in patris oculos suspiciebat. In proxima mensa, cerei lumine collustrata, recuperatum aurum iacebat, aurum illud vetus tam diu amatum, in cumulos diligenter dispositum, quo ordine Silas olim nummos collocare solebat, cum ea sola eius voluptas esset.
Modo narraverat se illos nummos singulis noctibus numerare solitum esse, quamque desertus animo mansisset, donec illa ad se missa esset.
«Initio,» inquiebat submissiore voce, «interdum mihi subibat nescio quae opinio quasi tu rursus in aurum illud mutari posses. Nam aliquando, quocumque oculos verterem, aurum mihi obversari videbatur; me gavisurum putabam, si illud denuo tangere atque revera redisse cognoscere possem. Sed haec opinio haud diu mansit. Paulo post, si aurum te mihi eripuisset, putavissem malum illud velut exsecrationem in me rediisse. Iam enim mihi necessarii facti erant vultus tuus, vox tua et tenerorum digitorum tuorum tactus.»
«Nesciebas tum, Eppia, cum tam parvula esses, quantum senex pater tuus Silas te amaret.»
«At nunc scio, pater,» respondit Eppia. «Nisi tu me suscepisses, in hospitium pauperum, ubi laborare coguntur, abducta essem, nec quisquam me amavisset.»
«Heu, filia carissima, ego potius beneficio potitus sum. Nisi tu ad me servandum missa esses, in maerore meo usque ad mortem perstitissem. Pecunia mihi opportuno tempore adempta est; atque, ut vides, custodita mansit, custodita donec tibi usui esse posset. Mirum est: quam mira est vita nostra.»
Silas aliquot minuta tacitus pecuniam contemplatus est. «Nunc iam in me potestatem non habet,» cogitabundus ait, «pecunia illa, inquam. Miror num me umquam rursus in potestatem suam redigere possit. Vereor ne possit, si te amittam, Eppia. Fortasse denuo me desertum esse putarem, nec iam sentirem Deum mihi benignum fuisse.»
Eo ipso momento fores pulsatae sunt, Eppiaque, nondum Silae responso dato, surgere coacta est. Formosa erat cum ad ostium aperiendum procederet: lacrimae paene coortae oculos teneritate perfundebant, levisque rubor genas suffuderat. Hic rubor vehementius exarsit ubi dominum Godfridum Cass et uxorem eius conspexit. More rustico modice genua flexit, atque ostium late patefecit ut intrarent.
«Hora tam sera vos interpellamus, mea cara,» dixit domina Cass, Eppiae manum prehendens eiusque vultum cum sollicita admiratione contemplans. Ipsa Nancia pallida ac tremens erat.
Eppia, sellis Godfrido Nanciaeque collocatis, ad Silam rediit atque iuxta eum, hospitibus ex adverso, stetit.
«Age, Marner,» coepit Godfridus, voce quam firmissima uti conatus, «magnae mihi consolationi est videre pecuniam tibi post tot annos redditam, qua tam diu iniuste caruisti. Ex meis fuit qui tibi iniuriam intulit, quod eo gravius me affligit; itaque omnibus modis tibi satisfacere me debere sentio. Quidquid in te conferre potero, nihil aliud erit quam debiti solutio, etiam si solius furti rationem habeam. Sunt autem et alia, Marner, propter quae tibi obligatus sum, vel certe obligatus ero.»
His verbis se continuit Godfridus. Inter eum enim et uxorem conveniebat de paternitate eius summa cum cautione agendum esse, atque, si fieri posset, ipsam rei revelationem in aliud tempus differendam esse, ut Eppia paulatim certior fieret. Hoc Nancia praecipue suaserat, quippe quae vehementer sentiret quam acerbum Eppiae futurum esset cognoscere qualis patris matrisque inter se coniunctio fuisset.
Silas, qui, quoties eum quis eorum quos sibi superiores esse credebat alloqueretur, pudore ac sollicitudine afficiebatur, praesertim si is, ut Godfridus Cass, procerus esset, validus, florido vultu, atque plerumque equo insidens videretur, non sine difficultate respondit:
«Domine, iam multa sunt de quibus tibi gratias debeo. Quod ad furtum attinet, mihi id damno non fuisse existimo. Quod si damnum putarem, nihilominus tu impedire non poteras; neque culpa tibi imputanda est.»
«Tu fortasse ita rem interpretaris, Marner; ego vero numquam ita potero. Spero te passurum ut ex eo quod iustum esse ipse sentio agam. Novi quam paucis contentus sis: labori enim tota vita assidue operam dedisti.»
«Ita est, domine, ita,» respondit Silas secum reputans. «Nisi labori incumbere potuissem, miserrimam egissem vitam. Hoc uno enim nitebar, cum omnia cetera mihi erepta essent.»
«Sane,» dixit Godfridus, qui haec verba de solis corporis necessitatibus accipiebat, «ars tua tibi in his locis satis quaestui fuit, quoniam multum linteorum texendum fuit. Sed iam provectior es quam ut tam intentum laborem feras, Marner; tempus est ut labori finem imponas atque aliquando quiescas. Valde attritus videris; quamquam non es senex, opinor?»
«Quinque et quinquaginta annos natus sum, quantum quidem computare possum, domine,» respondit Silas.
«At etiam triginta annos vivere potes: Macey senem intuere! At pecunia illa quae super mensam iacet, omnibus perpensis, parva est. Non longe sufficiet, sive fenori dederis sive ex ea vivere volueris quamdiu durabit; ne tum quidem, si te solum aleres. At duos iam per complures annos alendos habuisti.»
«Ah, domine,» respondit Silas, quem nihil eorum quae Godfridus dixerat commoverat, «egestatem non timeo. Bene nobis erit; Eppiae et mihi satis bene erit. Pauci sunt inter operarios qui tantum pecuniae repositum habeant. Nescio quanti apud divites aestimetur; mihi quidem perquam multum esse videtur, immo prope nimium. Paucis enim rebus egemus.»
«Praeter hortulum tantum, pater,» interiecit Eppia, eodemque momento usque ad aures erubuit.
«Hortumne amas, mea cara?» quaesivit Nancia, quae sperabat hanc sermonis mutationem marito aliquid profuturam. «In hoc profecto consentiremus; magnam enim diei partem in horto colendo consumo.»
«At apud Aedes Rubras,» subiecit Godfridus, miratus quam difficulter ad propositum perveniret quod procul tam facile visum erat, «multum in hortis colendis operis est. Sedecim annos, Marner, erga Eppiam optime meritus es. Quantam tibi senectutis consolationem afferret, si eam bene constitutam videres! Formosa sane atque integra valetudine est; sed asperiorem vitae fortunam vix toleratura videtur: non enim robustae puellae similis est, quae ex operariorum familia nata sit.»
«Cuperes, opinor, ut ab hominibus curaretur qui eam post se locupletem relinquerent atque ad cultiorem vitam instituerent. Eius modi vitae multo aptior est quam laboriosae ac durae, qualem intra paucos fortasse annos subire cogeretur.»
Levis rubor Silae vultum obduxit, ac mox, velut fugax fulgor, evanuit. Eppia tantum mirabatur cur dominus Cass de rebus ita loqueretur quae ad veram eorum condicionem pertinere nullo modo viderentur; Silas autem dolore atque sollicitudine afficiebatur.
«Quid his velis, domine, non intellego,» respondit; neque verba suppetebant quibus varias animi affectiones, quae eum Godfridi verba audientem ceperant, exprimeret.
«Hoc igitur volo dicere, Marner,» inquit Godfridus, ad rem iam aperte veniendum sibi statuens. «Ego et uxor mea, ut scis, liberis caremus; neminem habemus qui commodis domus nostrae ceterisque bonis, quae nobis abunde suppetunt, fruatur. Cupimus igitur aliquem filiae loco habere: Eppiam ipsam libenter susciperemus atque in omnibus pro nostra filia haberemus.»
«Tibi, spero, in senectute magno solacio futurum est videre eam sic in bonam fortunam pervenisse, postquam tanto labore egregie educasti. Nec vero decet te laboris tui ullo praemio carere. Eppia quoque, certo scio, et te semper amabit et gratum animum servabit; crebro ad te veniet, nosque omnes omni studio curabimus ut nihil tibi ad commodam vitam desit.»
Vir qui nihil affectationis habet, qualis erat Godfridus Cass, cum aliquid pudore impeditus dicere conatur, facile verbis utitur quae voluntate ipsius asperiora sonant atque teneriores animos offendere possunt. Dum ille loquebatur, Eppia brachium tacite post Silae caput circumdederat atque manum in eo blande imposuerat: vehementer eum tremere sentiebat. Godfrido loqui desinente, Silas aliquot momenta tacuit, inter diversos motus animi, omnes pariter dolentes, ita conflictatus ut nihil dicere posset.
Eppiae pectus dolore tumebat, quod patrem vexari intellegebat; iamque ad eum inclinatura erat, ut pauca diceret, cum unus metus, qui cum ceteris animi motibus diu certaverat, tandem superior evasit. Tum ille languida voce:
«Eppia, filia mea, loquere. Non obstabo. Domino et dominae Cass gratias age.»
Eppia manum a patris capite sustulit atque uno gradu processit. Genae eius rubore suffusae erant, non tamen hoc tempore prae verecundia: cum enim patrem incertum atque dolentem videret, sui ipsius pudorem prorsus deposuerat. Primo Nanciae, deinde Godfrido, genua humiliter flexit et ait:
«Gratias ago, domina; gratias ago, domine. Sed patrem meum relinquere non possum, nec quemquam eo mihi propinquiorem habere. Neque dominam fieri desidero, quamquam benignitatem vestram agnosco.» His dictis iterum genua flexit. «Ab iis quibus ab infantia adsuevi discedere non possem.»
Ad postrema verba labra eius leviter tremere coeperunt. Ad patris sellam rediit eumque collo complexa est. Silas autem, gemitu submisso, manum sustulit atque eius manum tenuit.
Lacrimae Nanciae oculos implebant; sed miseratio Eppiae debita cum sollicitudine de marito suo certabat. Loqui non audebat, ignorans quid ille secum cogitaret.
Godfridus ea molestia afficiebatur quae fere omnibus nobis oboritur, cum aliquid praeter opinionem consiliis nostris obstat. Totus fuerat in paenitentia sua ac proposito, quo quidquid temporis superesset ad pristinum errorem sarciendum converteret. Tantis affectibus ita occupabatur, ut ad certam quandam agendi rationem, quam rectam esse decreverat, ferri se sentiret; neque paratus erat alienos sensus, qui ipsius honesta instituta frustrarentur, aequo studio perpendere.
Quam ob rem, cum rursus loqueretur, vox eius, quamquam tremebat, non omnino ira vacabat.
«At ego, Eppia, in te mihi ius est, quo nullum maius esse potest. Meum officium est, Marner, Eppiam filiam meam agnoscere atque sustentare. Mea filia est: eius mater uxor mea fuit. Naturae iure eam mihi vindico, atque hoc ius omnibus aliis anteponendum est.»
Eppia vehementer exhorruerat atque repente expalluerat. Silas contra, cuius animum prior Eppiae responsio metu liberaverat ne sua voluntas cum eius voluntate pugnaret, iam sibi vim resistendi rediisse sensit, non sine quadam paterni amoris ferocia.
«Ergo, domine,» respondit, asperitate vocis iampridem intermissa, ab illo scilicet memorabili die quo iuvenis spes eius interierant, «cur hoc ante sedecim annos non dixisti? Cur eam tum tuam esse non postulasti, priusquam tanto amore illi adhaesissem, potius quam nunc venis erepturus, cum mihi cor e pectore avellere perinde possis? Deus eam mihi dedit, quia tu illam repudiasti, et Deus ipse pro mea eam habet; tibi nullum in eam ius est! Quod beneficium quis a limine suo abicit, eius fit qui id recipit.»
«Scio, Marner. Male egi; me huius rei paenitet,» respondit Godfridus, quem acrimonia verborum Silae non poterat non tangere.
«Gaudeo id audire, domine,» inquit Marner, magis magisque concitatus; «sed paenitentia non delet quae per sedecim annos gesta sunt. Quod tu nunc advenis et dicis: ‹Ego pater eius sum›, nihil mutat in iis quae nos intus sentimus. Me enim patrem appellavit ex quo primum hoc nomen proferre didicit.»
«At aequius rem considerare posses, Marner,» inquit Godfridus, simplici veritate qua textor loquebatur praeter spem suam commotus. «Non ita Eppia abs te abducetur, ut eam numquam postea videas. Prope te habitabit, et frequentissime te inviset; eodem prorsus erga te animo erit quo nunc est.»
«Eodem prorsus animo?» inquit Marner, etiam acerbiore voce. «Quo pacto eodem prorsus erga me animo erit, cum nunc de eodem pane edimus, de eodem poculo bibimus, de iisdem rebus a mane ad vesperum cogitamus? Eodem prorsus? Vana verba sunt. Nos velut unum corpus discindere velles.»
Godfridus, quippe qui numquam ipse talia expertus esset, vim gravitatemque simplicium Silae verborum perspicere non valebat; itaque rursus aliquantum irascebatur. Videbatur ei textor nimis sui cupidus esse — quod facile de aliis iudicant ii qui numquam experti sunt quantum ipsi propter alios pati possint — cum ei rei obsisteret quae procul dubio Eppiae commoda futura esset. Sentiebat igitur se, puellae causa, auctoritatem suam interponere debere.
«Credidissem, Marner,» graviter dixit, «credidissem te tanta Eppiae caritate teneri ut de eius commodis laetareris, etsi aliquid tibi carum relinquendum esset. Meminisse debes vitae tuae finem incertum esse, eamque iam eam aetatem attigisse qua fors eius aliter brevi constitui possit quam si tecum domi maneret. Fortasse viro humili, qui manuum labore victum quaerit, nubet; tum, quidquid ego pro ea faciam, eam locupletem facere non potero.»
«Tu igitur ipse prosperitati eius obstas. Quamquam mihi dolet te offendere post ea quae tu fecisti et quae ego facere neglexi, hoc nunc officium meum esse sentio, ut filiam meam curandam suscipere perseverem. Officio meo fungi volo.»
Difficile profecto esset diiudicare utrum Silae an Eppiae pectus his ultimis Godfridi verbis vehementius commotum esset. Eppia enim, dum certamen inter patrem illum senem tanto tempore dilectum et hunc alterum recens cognitum audiret, cogitationibus variis agitabatur. Hic novus pater subito locum occupaverat umbrae illius atrae et sine ullis lineamentis, quam in animo iampridem fingere solebat tamquam viri qui anulum tenuisset atque matris suae digito imposuisset.
Mens eius modo coniecturis in praeterita ferebatur, modo futura sibi praefingebat, dum secum reputabat quid sibi significaret quod hunc virum patrem suum esse tam subito comperisset. Non quod hae cogitationes, sive de praeteritis sive de futuris, consilium eius constituerent — id enim affectus iam constituerant, qui singulis Silae verbis vehementer respondebant — sed etiam praeter amorem quo patrem prosequebatur, faciebant ut sortem oblatam atque hunc patrem recens agnitum aspernaretur.
Silas autem rursus conscientiae stimulis angebatur; timebat ne Godfridi accusatio vera esset, neve voluntate sua impediret quod Eppiae expediret. Diu tacuit, certans secum ut animum vinceret et verba proferret tam difficilia. Tandem trementi voce eruperunt:
«Nihil amplius dicam. Fiat quod vobis placuerit. Tu puellam alloquere. Ego nihil impediam.»
Nancia quoque, quamvis suis ipsius amoribus tenerissime moveretur, cum marito censebat Marnerum, postquam verus pater filiam suam agnovisset, iure non posse postulare ut Eppiam retineret. Gravissimum quidem hoc miserando textori discrimen esse videbat; sed ex illa officiorum norma quam semper secuta erat minime dubium erat quin patri sanguine iuncto maius ius tribuendum esset quam ei qui alienum infantem educasset.
Praeterea Nancia, quae ab infantia in rebus omnibus abundaverat atque iis commodis utebatur quae ad honestiorem vitae condicionem pertinere existimantur, capere non poterat quantum gaudii hominibus in paupertate natis ex exiguis ipsorum consiliis ac laboribus, ex consuetudine ab ipsis primis annis contracta, proveniret. Eius iudicio Eppia, si ad ius natalium suorum rediret, certum bonum tandem adeptura erat quo nimis diu caruerat. Quam ob rem postremis Silae verbis auditis levata est, rata, sicut Godfridus, rem iam ex sententia transactam esse.
«Eppia carissima,» inquit Godfridus, filiam suam intuitus, non sine aliqua verecundia, quod iam satis aetatis haberet ut de ipso iudicaret, «semper a te petemus ut amorem et gratiam ei exhibeas qui per tot annos tibi patris loco fuit; et omnibus modis nos quoque curabimus ut ei, quantum fieri poterit, commoda parata sint.»
«Speramus tamen fore ut etiam nos diligas. Etsi per hos annos qualem oportuit patrem me tibi non praestiti, in reliqua vita omnia pro te facere volo quae in mea potestate erunt, atque tibi, ut unicae filiae meae, omnia ad vitam necessaria parare. In uxore autem mea optimam matrem habebis; hoc beneficium, ex quo memoriam rerum habes, tibi deesse necesse fuit.»
«Filia cara, mihi eris thesaurus,» Nancia leni voce adiecit. «Cum filiam apud nos habebimus, nihil nobis deerit.»
Eppia neque processit neque genua flexit ut antea fecerat. Silae manum inter suas comprehendit atque firmiter pressit — erat manus textoris, cuius vola et digitorum summitates talem contactum facile sentiebant — et voce quam antea frigidiore, sed certiore, dixit:
«Gratias ago, domina; gratias ago, domine, pro tanta liberalitate. Multo maiora mihi offertis quam quae umquam optaverim. Neque enim ulla vitae mihi voluptas reliqua esset, si patrem relinquere cogerer, sciremque eum domi solum sedentem mei meminisse atque maerere. Quotidie simul felices esse consuevimus; sine illo ullam felicitatem cogitare nequeo. Ipse mihi narravit antequam ad eum missa essem neminem in toto orbe sibi fuisse; si discessero, nihil ei relinquetur.»
«Ab initio me curavit atque amavit; ego autem ei adhaerebo quamdiu vixerit, nec quemquam umquam patiar nos inter nos separare.»
«Sed probe considera, Eppia,» Silas submissiore voce dixit, «probe considera ne quando te paeniteat, quod cum pauperibus remanere atque vilioribus vestibus ceterisque rebus uti malueris, cum omnia elegantissima habere posses.»
Quo diutius Eppiam suum amorem fideliter profitentem audiebat, eo magis haec sollicitudo Silam angebat.
«Numquam me paenitebit, pater,» respondit Eppia. «Si rebus splendidis circumdarer quibus numquam assuevi, nescirem quid cogitarem aut quid optarem. Quid mihi prodesset vestes ornatas induere, curriculo vehi, in templo loco insigni sedere, si ob haec ii quos diligo me consuetudine sua indignam putarent? Quid mihi tum haec omnia curae essent?»
Nancia ad Godfridum oculos convertit, tacita quaestione ex dolore orta. Ille autem terram intuebatur, in qua baculi extremum huc illuc movebat, velut rem quandam absens animo volutaret. Nancia putavit esse aliquid quod ipsa commodius quam maritus proferre posset.
«Quae dicis, filia mea, consentanea naturae sunt; minime mirum est te iis adhaerere qui te educaverunt,» leniter dixit. «Sed etiam erga patrem legitimum tibi officium est. Fortasse non unus tantum, sed complures aliquid sibi carum concedere debent. Cum pater tuus domum suam tibi aperiat, non decet te domum tibi oblatam recusare.»
«Ego alium patrem habere mihi non videor nisi unum,» vehementer exclamavit Eppia, oculis lacrimantibus. «Semper mihi fingebam parvam domum, in qua pater ille in angulo sederet, ego autem ei ministrarem omniaque pro eo curarem; aliam domum fingere non possum. Non ita educata sum ut domina fierem, neque animum meum ad talem vitam convertere valeo. Operarios amo, eorum victum moresque.»
«Atque,» ardenter perfecit, iam lacrimis manantibus, «viro operario nubere promisi, qui nobiscum habitabit meque adiuvabit ut patrem curemus.»
Godfridus, vultu rubescente oculisque ardore et dolore dilatatis, Nanciam respexit. Cum enim eo consilio venisset, sperans se gravissimum vitae suae delictum saltem aliqua ex parte expiaturum esse, tam aegre ferebat spem suam irritam fieri, ut ipse aer conclavis eum suffocare videretur.
«Discedamus,» submissa voce inquit.
«Nunc hac de re nihil amplius agamus,» respondit Nancia, surgens. «Bene vobis cupimus, cara puella, tibique quoque, Marner. Rursus vos invisemus. Iam sero est.»
His verbis repentinum mariti discessum velavit. Godfridus enim continuo ad ostium processerat, nihil amplius dicere valens.