Etiam ii quorum vita litterarum studiis varia multiplexque facta est nonnumquam aegre retinent et consuetas de vita opiniones et fidem in Numen invisibile, immo ipsam persuasionem gaudia doloresque olim perceptos non somnia fuisse, sed res a se vere expertas, si repente in peregrinam terram transferuntur, ubi homines neque res eorum ante gestas norunt neque sententias cum iis communes habent, ubi terra ipsa mater alium quasi sinum pandit atque humana vita aliam speciem praebet quam ea cuius consuetudine animi eorum nutriti sunt.
Qui vero a pristina fide caritateque avulsi sunt, ii fortasse sponte exsilium petiverunt, Letheae cuiusdam oblivionis vim quaerentes: ibi enim praeterita somniis similia fiunt, cum omnia quae eorum memoriam excitabant evanuerint; praesentia quoque somniorum speciem habent, quoniam nulla recordatione cum anteacta vita coniunguntur. Ne horum quidem tamen experientia satis fortasse valet ad intellegendum quid senserit homo tam simplex quam Silas Marner, cum patria suisque relictis Raveloe commorari coepisset.
Nihil tam dissimile erat urbi patriae, unde lati montium declives tractus conspiciebantur, quam haec regio humilis et nemorosa, in qua arboribus saepibusque circumclusus ab ipso etiam caelo se occultatum sentiebat. Cum primo mane in alto silentio surgeret atque per fenestram rubos rore madentes et herbam densis caespitibus luxuriantem aspiceret, nihil ibi cernebat quod ad illam vitam pertinere videretur cuius centrum in Vico Lucernarum fuerat. Ibi enim olim sibi quasi ara constituta erat, unde summa caelestia beneficia in homines dispensari credebat.
Parietes calce dealbati; subsellia angusta, ad quae homines sibi notissimi levi vestium susurro demissoque strepitu accedebant, ubi vox nunc huius nunc illius, ei bene cognita, peculiari quodam precandi sono verba pariter arcana et familiaria proferebat, instar amuleti ad pectus suspensi; suggestus unde concionator doctrinam nullo contradicente tradebat, corpore ultro citroque inclinato et libro iam diuturna consuetudine tractato; ipsae denique morae inter binos sacri carminis versus, dum singillatim praecinebantur, interiectae, atque voces canentium identidem communi impetu intumescentes: haec omnia Silae canales erant per quos divinum auxilium ad eum pervenire solebat; haec sedes ipsa, in qua religionis affectus eius alebantur; haec denique ei ipsa religio Christiana, haec ipsum Dei in terris regnum videbantur.
Textor enim, qui in libro sacrorum carminum verba sibi difficilia invenit, nihil de notionibus a sensibus remotis intellegit; sicut infans quid sit parentum amor ignorat, unum autem vultum unumque gremium novit, ad quod manus extendat, ut et perfugium et alimentum inveniat.
Quid autem magis ab illo Vici Lucernarum mundo distabat quam quae Raveloe obversabantur? Pomaria, quae neglecta ipsa fructuum ubertate velut torpere videbantur; templum amplum in spatioso sepulcreto positum, quod homines, dum sacra intus fiebant, ante suas quisque fores otiosi stantes contemplabantur; agricolae vultibus purpureis, qui per vias rusticas segniter equitabant aut in tabernam, cui Iris nomen erat, divertebant; villae denique ubi viri cenis gravati ad vespertini foci lucem obdormiscebant, mulieres autem tantam linteorum copiam reponere videbantur ut ea etiam in alteram vitam sufficere posset.
Nemo in Raveloe erat cuius ex ore verbum excidere posset quod fidem Silae Marner attonitam atque torpentem ad sensum etiam doloris revocaret. Priscis enim saeculis, ut notum est, credebant homines singulas regiones suis quibusque numinibus habitari atque regi, ita ut, montibus fines dividentibus superatis, e potestate deorum patriorum exire liceret, quorum praesentia rivis nemoribusque collibus continebatur inter quae quisque ab infantia vixisset.
Nec multum ab illo veterum sensu aberat animi dolor quo miser Silas, etsi obscure, tenebatur, quasi ipse, metu aut tristi pertinacia motus, numen sibi infensum effugisset. Potestas illa, cui inter urbis vicos et in precantium conventibus frustra confisus erat, longissime abesse ei videbatur a terra in quam se receperat: hic enim homines rerum copia securi fruebantur, nihil de illa fiducia scientes nihilque eius indigentes, quae ipsi in amaritudinem versa erat.
Exiguum quod possidebat lumen tam angustis finibus continebatur, ut fides decepta satis lato velamine illud totum obtegeret atque noctem ei undique atram efficeret.
Primus eius impetus post illam calamitatem fuerat ut ad telam rediret; inde sine ulla intermissione operi incubuit. Neque umquam secum reputabat cur, postquam Raveloe consederat, ad multam usque noctem laboraret, ut praescriptam lintei mensalis copiam dominae Osgood citius quam illa exspectaret absolveret, cum ne de mercede quidem quam pro opere accepturus erat antea cogitaret. Aranei instar nullo consilio, solo impellente naturae impetu, texere videbatur.
Quod opus aliquis assidue exercet, id paulatim ipsum sibi finis esse solet, atque ita velut pontem efficit quo vitae hiatus, ubi amor nullus est, superentur. Manus Silae ipsa delectari videbatur, dum radium per stamina agebat; oculos autem iuvabat videre quam paulatim parvae quadratae formae in panno ipsius labore absolverentur.
Accedebat fames quae sua postularet. Solus enim Silas sibi ientaculum, prandium, cenam parare, aquam e puteo haurire, ahenum igni imponere debebat. Haec omnia, quae praesentem operam continuo exigebant, una cum texendi labore vitam eius ad industriam quandam sine consilio redegerunt, qualis est insecti filum ducentis.
Praeteritorum memoriam aversabatur; nihil apud peregrinos inter quos venerat caritatem eius aut societatis studium excitabat; futura omnia tenebris obruebantur, quoniam nullus iam ei Amor invisibilis superesse videbatur qui curam sui gereret. Mens, pristina illa angusta cogitandi via subito interclusa, summa rerum perturbatione quasi immobilis haerebat; caritas autem, ea parte qua tenerrima erat, gravissimo ictu laesa, exstincta videbatur.
Tandem tamen lintea mensalia dominae Osgood perfecta sunt, et Silas mercedem nummis aureis accepit. In patria, ubi mercatori merces magno numero vendenti operam dederat, minore mercede laborabat; mercedem singulis hebdomadibus accipiebat, cuius magnam partem ad religionis officia et egentium sublevandam inopiam conferebat. Nunc primum in vita quinque fulgentes nummos aureos, quos guineas vocabant, in manum accepit. Nemo partem eorum sibi deberi putabat, neque quemquam ipse diligebat cui sua sponte aliquid impertiret.
Sed quid ei guineae erant, cui ultra innumerabiles texendo exigendos dies nihil prospiciendum videbatur? Nec necesse erat id quaerere: iucundum erat nummos manu continere et fulgentes eorum facies intueri, cum omnes ipsius essent. Novum hoc vitae elementum erat, non secus ac texendi labor aut famis sedandae voluptas, prorsus ab illa fidei caritatisque vita seiunctum unde ipse exclusus erat.
Iam antequam textoris palma ad plenam virilem latitudinem crevisset, manus eius pecuniam multo labore partam contrectare consueverat. Per viginti enim annos pecunia, cuius vim penitus intellegere non poterat, signum ei fuerat bonorum terrestrium et proximum laboris propositum. Tum quidem pecuniam parum amare videbatur, cum singulis nummis certus usus destinatus esset: ipsum enim usum diligebat.
Nunc autem, cum omnis finis e vita sublatus esset, consuetudo illa pecuniam exspectandi atque, tamquam perfecti operis testimonium, manu comprehendendi humum paraverat satis altam in qua cupiditatis semina radices agerent. Itaque, cum per agros crepusculo domum rediret, nummos promebat atque inter tenebras paulatim crescentes eos clarius fulgere sibi videbatur.
Sub idem fere tempus res accidit quae aliquam cum vicinis familiaritatem aperire posse videbatur. Cum aliquando calceos reficiendos ad sutorem detulisset, uxorem eius ad focum sedentem conspexit gravissimis cordis morbi atque hydropis indiciis vexatam, qualia ante matris suae mortem ipse viderat.
Aspectu illo simul et recordatione vehementi misericordia commotus, meminit matrem suam medicamento simplici e digitali herba confecto aliquantum levatam esse. Itaque Salliae Oates pollicitus est se aliquid allaturum quod eius cruciatum minueret, quandoquidem medici remedia nihil profuissent. In hoc misericordiae officio Silas primum post adventum Raveloensem sensit inter praeteritam praesentemque vitam suam aliquod vinculum superesse; atque inde fortasse initium fieri potuisset quo ex illa insecti simili vita, in quam ipsa eius natura sese contraxerat, eriperetur.
Sed Salliae Oates morbus iam tantam apud vicinos ei celebritatem attulerat, ut, cum potione a Sila Marner parata levata esset, res omnium sermonibus celebraretur. Si medicus Kimble medicamentum dedisset, nemo miratus esset illud aliquid profuisse; at cum textor, de quo nemo sciebat unde venisset, aqua fusca lagoena inclusa miracula faceret, occultam quandam vim huic curationi inesse manifestum videbatur.
Nihil eiusmodi auditum erat ex quo anus illa, quam Sapientem vocabant, apud Tarley mortua esset. Ea non medicamenta solum, sed etiam carmina noverat; ad eam omnes liberos suos convulsionibus correptos deferre solebant.
Eiusdem igitur generis hominem Silam Marner esse oportebat. Unde enim scivisset quo remedio Salliae Oates anhelanti spiritus restitueretur, nisi multo plura etiam cognovisset? Anus illa verba quaedam tam submissa voce secum murmurabat ut nemo quid diceret exaudire posset; quod si interea rubro filo digitum infantis pedis obligavisset, aquam, ne in capite coalesceret, prohibere dicebatur.
Tum quoque Raveloe erant mulieres quae sacculos quosdam ab illa Sapiente acceptos e collo suspensos gessissent atque ob eam causam nullum umquam infantem mente captum peperissent, qualem Anna Coulter pepererat.
Silam Marner tantundem, fortasse etiam plura efficere posse credebant; iamque omnibus perspicuum videbatur cur e locis ignotis venisset et tam mira esset eius species. Sed cavendum erat Salliae Oates ne haec medico indicaret: ille enim procul dubio Marnero infensus futurus erat. Semper quippe cum de illa Sapiente audiebat irascebatur, atque iis qui ad eam confugerent minari solebat se postea nullam iis operam medicam praestiturum.
Ita Silas repente et ipse et domunculam suam a matribus obsessos invenit, quae vel tussim convulsivam infantium carminibus tolli vel lactis sibi copiam restitui volebant; viri quoque aderant qui medicamentum adversus articulorum dolores aut nodos manuum poscebant. Ne repulsam paterentur, nummos argenteos in palmis ostentabant.
Poterat sane Silas ex paucis remediis quae noverat atque ex carminibus, si ea profiteri voluisset, quaestum non mediocrem facere. Sed tali condicione pecunia eum minime alliciebat: numquam enim ad falsum fingendum animum adiecerat. Itaque singulos, crescente in dies molestia, a se abigebat. Fama tamen de eius sapientia Tarley usque pervenerat, neque mox homines desierunt longum iter suscipere, ut eius auxilium implorarent.
Spes autem quam in eius scientia collocaverant tandem in formidinem versa est: nemo enim credebat affirmanti se neque carmina novisse neque morbos sanare posse. Quicumque autem, postquam opem eius petiverat, aliquo casu affligebatur aut novo morbi impetu corripiebatur, calamitatem magistri Marner malevolentiae atque iratis eius obtutibus tribuebat.
Ita factum est ut misericordia illa qua erga Salliam Oates motus erat, quaeque brevem quandam humanae societatis sensum excitaverat, maiorem inter eum vicinosque alienationem pareret solitudinemque eius pleniorem redderet.
Paulatim guineae coronaeque et semicoronae in magnum acervum excreverunt; Silas autem in dies minus ex eo ad necessitates suas depromebat, quasi hoc unum sibi proposuisset, ut quam minimo sumptu corporis vires sustineret atque ita sedecim horas cotidie laborare posset.
Nonne homines soli in carcere inclusi in eo voluptatem invenerunt ut momenta temporis lineis rectis eiusdem longitudinis in pariete notarent, donec numerus linearum in triangulos dispositarum ad tantam multitudinem excrevisset ut id unum studium totam mentem occuparet? Nonne ipsi quoque, cum nihil agimus aut diuturna exspectatione fatigamur, minutum aliquem corporis motum aut sonum inaniter repetendo tempus fallimus, donec iteratio desiderium gignat et consuetudo oriri incipiat? His exemplis intellegere licet quo modo pecuniae cumulandae amor homines penitus occupet, quorum animus ne tum quidem, cum primum condere aliquid inciperent, alium finem quam ipsam pecuniae congeriem sibi proposuerat.
Marner cupiebat ut acervi, singuli decem nummis constantes, primum in quadratum, deinde in maius quadratum disponerentur. Singula autem guinea, dum ipsa per se voluptatem afferebat, novam continuo cupiditatem excitabat.
In hoc mundo insolito, qui ei aenigma sine spe solutionis propositum erat, potuisset fortasse, si natura minus vehemens fuisset, sedere atque sine intermissione texere, nunc picturae in panno perficiendae finem, nunc ipsius telae terminum intuens, donec illius aenigmatis ceterarumque rerum omnium oblitus nihil curaret nisi quae sensibus in praesentia perciperet. At pecunia ipsum texendi laborem quasi certis intervallis distinguerat; neque pecunia tantum crescebat, sed etiam penes eum permanebat.
Coepit existimare nummos sui quodammodo conscios esse, quemadmodum telam quoque suam sibi consciam esse putabat; neque ullo modo illos nummos, quorum vultus tam familiares ei facti erant, aliis ignota facie signatis commutasset. Contrectabat eos atque numerabat, donec forma colorque eorum ei tam iucundi essent quam sitienti potus; neque tamen nisi noctu, confecto opere, eos proferebat, ut quasi convictu eorum frueretur.
Aliquot lateres ex pavimento sub tela sustulerat, atque ibi cavum fecerat in quo ollam ferream guineis et nummis argenteis plenam reponeret; quotiens lateres restituerat, harenam desuper spargebat.
Non quod frequenter aut vehementer sibi furti periculum proponeret. Pecuniam domi condere illis temporibus apud rusticos usitatum erat: erant Raveloe senes operarii quos omnes peculium apud se servare sciebant, fortasse intra culcitas lanarum quisquiliis refertas. Sed vicini illorum, etsi non omnes tam probi erant quam maiores eorum temporibus Alfredi regis fuisse dicebantur, neque tanta illis audacia erat ut alienas aedes effringere cogitarent.
Quomodo enim pecunia sublata in ipso vico uti potuissent quin se ipsos proderent? Fugiendum igitur erat: res aeque obscura atque incerta ac si quis per aera globo quodam subvectus iter facere statuisset.
Ita Silas Marner annum post annum in solitudine egerat: guineae in olla ferrea augebantur, vita autem eius magis magisque angustabatur atque obdurescebat, donec nihil fere reliquum esset nisi cupiditatis et expletae cupiditatis continua quaedam vicissitudo, quae cum nulla alia vita coniungeretur. Ad duo tantum munera redacta erat, ad texendum et ad pecuniam condendam, neque umquam cogitabat quo tandem illa tenderent.
Simile fortasse aliquid etiam sapientioribus hominibus accidit, cum a fide et caritate seiuncti sunt: illis autem pro tela et guinearum acervo aut erudita quaedam investigatio aut ingeniosum consilium aut sententiarum corpus sollerter inter se conexum fuit. Mirum vero erat quam penitus vultus atque corporis habitus Silae ad eas res, quibus eius vita continebatur, se accommodavissent: contraxerat enim se atque incurvaverat, quasi pars aliqua machinae factus esset, instar manubrii aut tubi flexi, qui per se separatus nullum usum nullamque significationem habeat.
Oculi illi prominentes, qui olim fidem quandam simplicem et somniantis obtutum prae se tulerant, nunc ad unius tantum generis res cernendas comparati videbantur, res perexiguas, velut minuta grana, quae ubique studiose indagarent. Ipse autem ita exaruerat et flavescebat ut pueri, quamquam quadragesimum annum nondum attigerat, eum semper «senem magistrum Marner» appellarent.
Attamen etiam in hac vitae ariditate res quaedam parva accidit, quae ostendit non omnem caritatis umorem ex animo eius exaruisse. Inter cotidiana officia erat aquam e puteo, qui duorum fere agrorum spatio aberat, domum deferre. Ad eam rem, ex quo Raveloe venerat, vas fictile fusci coloris habebat, quod inter pauca vasa sibi comparata omnium carissimum habebat.
Per duodecim annos vas illud ei quasi comes fuerat: semper eodem loco steterat, semper primo mane ansam praebuerat qua teneretur. Itaque ipsa vasis forma quasi benevolentiam quandam et promptum auxilium polliceri videbatur; neque minus delectabatur ansae vestigio quod in palma imprimebatur quam haustu aquae recentis et limpidae.
Quodam die, cum a puteo rediret, in gradum illum ligneum offendit quo saepes transiri solebat. Vas autem fuscum, in saxa quibus fossa infra iacens arcu tegebatur magno impetu delapsum, in tres partes fractum est. Silas fragmenta maesto animo collegit domumque reportavit. Iam numquam vas ei usui esse poterat; partes tamen conglutinavit atque reliquias in pristino loco, fulcro sustentatas, tamquam rei carae memoriam collocavit.
Haec est Silae Marner historia usque ad quintum decimum annum postquam Raveloe venerat. Totum diem ad telam sedebat, auribus eiusdem crepitus perpetua repetitione completis, oculis in pannum subfuscum intentis, cuius aequalis textura sub manibus lente crescebat; musculi autem tam aequabiliter eosdem motus iterabant, ut quiescere illis haud multo minus difficile videretur quam spiritum continere. Nocte vero deliciae eius incipiebant: tum fenestrarum valvas claudebat, fores diligenter obserabat, aurumque suum proferebat.
Iam pridem tanta nummorum copia excreverat ut olla ferrea eos capere non posset. Itaque duos sacculos e corio crasso sibi confecerat, qui, cum molles ac flexibiles essent, nihil fere spatii in latebris frustra occupabant atque in omnes recessus sese accommodabant.
Quam splendide guineae fulgebant, cum ex obscuris illis corii faucibus effunderentur! Argenteorum nummorum summa longe minor erat quam aureorum, quoniam longae lintei fasciae, quae praecipuum eius opus constituebant, partim auro solvebantur; ex argento autem corporis necessitates suppeditabat, solidos et nummos senorum denariorum ad hos sumptus potissimum eligens.
Guineas quidem maxime diligebat; sed ne argentum quidem commutare volebat, coronas illas atque semicoronas suo labore partas, quasi ex se ipso genitas: omnes enim aeque suos esse sentiebat omnesque diligebat.
Nummos in acervos effundebat et manus inter eos immergebat; deinde numerabat, in ordinatas strues disponebat, rotundam eorum oram pollice digitisque contrectans. De guineis quoque, quas ex opere adhuc in tela pendente dimidia fere ex parte iam meruerat, tamquam de liberis nondum natis cum amore cogitabat; cogitabat etiam de aliis guineis, quae per futuros annos paulatim ad eum venturae erant, per totam illam vitam quae longe ante oculos patebat, cuius finis innumerabilibus texendi diebus obtectus latebat.
Non igitur mirum est quod, cum per agros et semitas iret, sive materiam operis acciperet sive pannum perfectum traderet, cogitationes eius cum tela atque pecunia manerent. Neque umquam ad saepium radices aut viarum margines deflectebat ut herbas olim sibi familiares quaereret: hae quoque ad praeteritam vitam pertinebant, a qua ipsius vita se receperat, velut rivulus qui procul a viridi margine lati veteris alvei subsedit, donec tenuis tantum unda tremula per harenam sterilem sibi sulcum ducat.
Sed circa Natalem Christi, quinto decimo anno postquam Raveloe venerat, altera magna vitae Silae Marner conversio facta est, atque historia eius miro quodam modo cum vicinorum vita coniuncta est.