Cum Godfridus Cass media nocte e convivio dominae Osgood domum redisset, haud magnopere miratus est cum audisset Dunseium nondum revertisse. Fortasse Wildfire nondum vendiderat opportunioremque occasionem exspectabat; fortasse, si venatio in illis regionibus eum detinuerat, per nebulam vespertinam maluerat apud Leonem Rufum, diversorium Batherleiense, pernoctare. Neque enim ille magnopere curaturus erat si fratrem in incerto relinqueret. Godfridi vero animum Nanciae Lammeter species atque agendi ratio occupaverant; ira quoque adversus se suamque fortunam, quam eius conspectus semper excitabat, ita exarserat, ut neque de Wildfire neque de consiliis Dunstani multum cogitaret.
Postridie mane tota Raveloe furti fama commota est. Godfridus quoque, ut ceteri, rumores exquirere atque cum aliis quae audierat conferre, ipsasque Lapicidinas invisere non destitit. Imber omnem facultatem vestigia pedum internoscendi sustulerat; at loco diligentius explorato in fossa, ex ea parte quae a vico aversa erat, arcula igniaria, silice ferroque instructa, luto semidemersa reperta est. Silae ea non erat: unica enim quam umquam possederat etiam tum in pluteo suo stabat. Plerique igitur statim crediderunt arculam illam cum furto nescio quo pacto coniunctam esse.
Pauci tamen, capitibus dubitanter motis, significabant hoc furtum non eius generis esse cui multum lucis arculae igniariae afferre possent; ipsam Marneri narrationem suspectam videri. Audita esse exempla hominum qui sibi ipsi damnum intulissent, deinde iudicem auctorem facinoris quaerere iussissent. Cum autem rogarentur quibus indiciis hanc opinionem sustinerent, quidve textor simulato furto lucri sperare posset, nihil nisi capita rursus concutiebant. Quis enim scire posset quid nonnulli pro lucro ducerent? Praeterea cuique licere suam sententiam habere, sive rationes afferre posset sive non posset; Marnerum vero, ut omnibus constaret, haud omnino sanae mentis esse.
Macey, quamquam Marnerum ab omni fraudis suspicione defendebat, inventae arculae parum tribuebat; immo rem tamquam non sine impietate prolatam aspernabatur, quippe quae significare videretur nihil fieri posse nisi manibus humanis, neque ullam vim esse quae guineas laterculis ne commotis quidem eripere valeret. Nihilo minus aspere in Tookey conversus est, cum ille vicarius, ratus talem de rebus sententiam aedituo paroeciae praecipue convenire, longius progrederetur ac dubitaret num omnino fas esset furtum investigare cuius tam occulta essent indicia.
«Quasi vero,» tandem inquit Tookey, «nihil exsistere possit nisi quod iudices et apparitores investigando reperiant!»
«Noli, Tookey, ultra metam lapidem iacere,» inquit Macey, capite in latus admonendi causa inclinato. «Id enim semper agis. Si ego lapidem misero atque scopum percussero, tu aliquid reperiri posse melius quam ipsum scopum ferire putas, et ultra eum iacere conaris. Contra arculam illam dixi, non contra iudices aut ministros publicos. Illi enim regis Georgii auctoritate constituti sunt; neque hominem, qui munus paroeciae gerat, decet adversus regem Georgium invehi.»
Dum haec foris inter eos qui ante Iridem convenerant disputabantur, intus gravior habebatur deliberatio, cui Crackenthorp, rector paroeciae, praesidebat, adstantibus domino Cass aliisque locupletioribus vici incolis. Tum demum Snell cauponi, qui, ut ipse praedicabat, duo et duo conferre consueverat, in mentem venit arculam igniariam, quam ipse vicarii ministri publici munere fungens tanto cum honore repererat, cum memoria cuiusdam mercatoris circumforanei coniungere. Is enim ante mensem fere ad tabernam potum venerat atque arculam igniariam sibi esse dixerat, qua fistulam tabacariam accenderet. En vestigium profecto investigandum!
Et quia memoria, ubi rebus tamquam certis cognitis fecundata est, mirum in modum interdum fructus edit, Snell paulatim sibi visus est plane recordari quo affectu mercatoris vultus atque sermo eum tum commovissent. Quiddam in oculorum illius aspectu fuisse quod teneros Snellii sensus offenderet. Nihil quidem hominem singulare dixisse, praeter illud de arcula; sed non tam referre quid quis dicat quam quo pacto dicat. Ad haec color ei fuscus peregrinam quandam faciem praebuerat, ex qua parum bonae fidei augurari licebat.
«Num inaures gestabat?» quaesivit Crackenthorp, cui externarum gentium mores haud prorsus ignoti erant.
«Hem, subsiste paulisper; videam,» inquit Snell, velut mulier quaedam fatidica alieno nutui parens, quae, si fieri posset, nihil falsi praedicere vellet. Tum labiorum angulis distentis oculisque contractis, quasi ipsas inaures intueri conaretur, tandem conatum deposuit. «Habebat sane in arca inaures venales; itaque non alienum est suspicari eum quoque eas gestasse. Sed paene nullam domum in vico praetermisit: fortasse alius quispiam eas in auribus eius conspexit; ego vero id pro certo dicere non ausim.»
Recte Snell coniecerat fore qui institoris inaures meminisset. Nam, quo latius per vicum quaestio divulgabatur, eo maiore asseveratione narrabatur rectorem quaesivisse num mercator in ipsis auribus inaures habuisset; hinc omnibus paulatim persuasum est ex ea re aliquid magni pendere. Quicumque igitur quaestionem audiebat, cum mercatoris sine inauribus imaginem certam animo non teneret, eum continuo inauribus instructum sibi fingebat, alius maioribus, alius minoribus. Nec multo post quae fingebantur tamquam clarissima memoriae testimonia haberi coepta sunt.
Ita vitriarii uxor, femina benevola neque mendaciis dedita, cuius domus inter mundissimas vici habebatur, affirmare parata erat se ex utraque mercatoris aure ingentes inaures, lunae crescentis figura, pendere vidisse; id tam certo sibi constare quam se proximo Natalicio die sacram Communionem suscepturam esse. Iennia autem Oates, sutoris filia, imaginatione vegetiore praedita, non modo eas se vidisse asseverabat, verum etiam earum aspectu sanguinem sibi in venis horrere coepisse; atque id ipsum, dum coram loquebatur, denuo sentire videbatur.
Quo vero clarius arculae igniariae indicium illustraretur, conquisita sunt omnia quae singulae domus a mercatore emissent, et ad Iridem delata, ut ibi omnibus ostenderentur. Omnes enim Raveloenses uno quodam consensu censebant plurimum negotii ad hoc furtum detegendum in Iride agendum esse; neque ullum virum uxori excusationem reddere debere cur eo ventitaret, dum ibi gravissima rei publicae munera administrarentur.
Aliqua spe frustrati sunt vicani, neque fortasse sine offensione, cum resciverunt Silam Marner, a domino Cass et rectore interrogatum, nihil amplius de mercatore meminisse quam eum ad ianuam suam venisse, domum tamen non intrasse: Silas enim ostio paulum recluso se nihil emere velle dixerat, atque ille statim discesserat. Ita Silas vere responderat, etiamsi opinionem mercatorem furem esse avidissime arripiebat; saltem enim, cum pecunia e latebris ablata esset, aliquem locum mente fingere poterat ubi nunc reperiretur: aurum iam in mercatoris arca sibi conspicere videbatur.
At in vico non sine ira iactabatur quemvis alium praeter Marnerum, hominem paene caecum, mercatorem circa casam oberrantem conspecturum fuisse. Cur enim in proxima fossa arculam reliquisset, nisi ibi aliquamdiu moratus esset? Procul dubio, cum Silam in limine vidisset, locum exploraverat. Quis enim, solo eius vultu conspecto, non statim intellexisset textorem avarum esse et mentis parum compos? Mirum quin etiam occisus esset: eius generis homines, qui inauribus uterentur, saepe iam homicidii convictos esse. Unum certe haud ita pridem in iudicium apud iudices itinerantes vocatum fuisse, cum etiam tum viverent qui eius rei meminissent.
Godfridus quidem Cass, cum Iridem intrasset, dum Snell eadem testimonia iterum atque iterum recitabat, rem leviter acceperat. Se quoque a mercatore cultellum ad calamos acuendos emisse; hominem hilarem atque ad risum proclivem sibi visum esse; quae de vultu eius improbo dicerentur mera esse commenta. At haec in vico tamquam temeritas iuvenilis commemorabantur: quasi vero Snell solus aliquid insoliti in mercatore animadvertisset! Immo sex saltem homines parati erant ad iudicem Malam se conferre, multoque graviora quam caupo testimonia perhibere. Sperandum erat ne Godfridus Tarleiam iret atque, Snellii narrationem ibi infirmando, impediret quominus iudex mandatum ad furem comprehendendum conscriberet. Hoc ipsum facturus suspectus est, cum post meridiem equo conscenso viam Tarleiensem ingressus esse visus est.
Iam vero Godfridus, cura furti paulatim omissa, de Dunstano et Wildfire magis magisque sollicitabatur; neque Tarleiam sed Batherley petebat, quod incertitudinem diutius ferre non poterat. Neque adeo timebat ne quis casus fratri equove accidisset, quam ne Dunstanus, nefaria fraude, equum secum abduxisset nec nisi post mensem rediret, pretio eius inter aleam aliasque profusiones dissipato. Nunc autem, postquam convivium cum saltatione apud dominam Osgood transactum erat, vehementer sibi ipsi irascebatur quod Wildfire fratri credidisset.
Nec metum sedare conabatur, immo ultro alebat, eo superstitioso animi sensu quo omnes fere tenemur, quasi, si malum vehementissime exspectaverimus, eo minus eventurum sit. Itaque, cum equum citato gradu appropinquare audisset et ultra viae flexum petasum equitis supra saepem emergere conspexisset, paulisper sibi visus est malum ipsum praesagiendo avertisse. Sed ubi primum equus in conspectum venit, animus ei rursus concidit: non erat Wildfire. Paulo post agnovit equitem non Dunstanum esse, sed Brycium, qui, vultu rem ingratam nuntiante, equum inhibuit ut colloqueretur.
«Felicem vero fratrem habes, domine Godfride, illum Dunseium!» inquit Bryce.
«Quid istuc dicis?» Godfridus festinanter quaesivit.
«Quid? Nondum domum rediit?» inquit Bryce.
«Domum? Minime. Quid accidit? Dic cito. Quid de equo meo fecit?»
«Aha, equum tuum esse suspicabar, quamquam ille simulabat eum a te in suam possessionem transisse.»
«Num equum ita deiecit ut eius genua fregerit?» inquit Godfridus ira suffusus.
«Peius multo,» respondit Bryce. «Audi. Pepigeram cum eo ut equum centum viginti libris emerem; haud parvum pretium, sed equus mihi semper probatus erat. Quid ille? In palos equum impellit, dum saepem palis munitam, in aggere sitam, fossa anteposita, saltu superare conatur. Cum equus repertus est, iam dudum mortuus iacebat. Itaque Dunseius postea domum non rediit?»
«Domum? Non,» inquit Godfridus; «atque satius erit eum procul abesse. Vae mihi stulto! Scire poteram hunc exitum fore.»
«Ut tibi vera dicam,» inquit Bryce, «postquam de equo cum eo pepigeram, suspicio subiit ne te inscio equitaret eumque venderet; neque enim ipsius equum esse credebam. Sciebam Dunseium nonnumquam suas artes exercere. Sed quo tandem abiit? Nemo eum apud Batherley vidit. Laesus esse non potest; pedibus enim inde abiisse necesse est.»
«Laesus?» inquit Godfridus acerbe. «Numquam ille laedetur: ad alios laedendos natus est.»
«Tu igitur ei permiseras ut equum venderet?» rogavit Bryce.
«Permiseram sane. Equum vendere volebam; freno enim paulo pertinacius quam mihi placeret resistebat,» respondit Godfridus. Pudore enim angebatur, cum cogitaret Brycium suspicari posse se pecuniae inopia coactum equum vendere. «Ipsum quaesitum ibam, ratus aliquid mali accidisse. Nunc domum revertar,» addidit, equo converso, cupidus Brycium quam primum dimittendi; sensit enim discrimen illud quod diu timuerat iam imminere. «Tu Raveloe pergis, nonne?»
«Non nunc,» inquit Bryce. «Illac iter facere in animo habueram, quoniam Flitton mihi petendum est; putavi me per vos transiens tibi omnia quae de equo comperissem renuntiare posse. Credo Dunseium noluisse se hominibus ostendere, donec mali nuntii fama paululum deferbuisset. Fortasse apud Tres Coronas, diversorium prope Whitbridge, hospitatur; scio illum ea domo libenter uti.»
«Fortasse ita est,» respondit Godfridus animo alio intento; deinde se quasi excitans, atque neglegentiam simulare conatus, «Brevi de illo aliquid audiemus, certo scio,» inquit.
«Hic ego a via discedo,» inquit Bryce, haud miratus Godfridum animo deiectum videre; «quare vale: utinam alias meliora nuntiare possim.»
Godfridus lento gradu equitans colloquium illud secum fingebat quo patri rem confiteri deberet, cum nullam iam effugiendi viam superesse sentiret. De pecunia proximo mane aperiendum erat; quod si cetera celaret, Dunstanus haud dubie brevi rediturus erat, et, cum paternam iram in se recasuram videret, omnia per malevolentiam enuntiaturus, quamquam inde nihil commodi consequeretur.
Una tamen fortasse via restabat qua Dunseium ad tacendum adduceret atque infelicem diem differret: posset patri dicere se ipsum pecuniam a Fowler solutam consumpsisse; quod cum numquam antea tale delictum commisisset, post paucas iracundas increpationes oblivione tegeretur. Sed Godfridus ad hoc se submittere non poterat. Sentiebat iam, quod pecuniam in Dunstani potestatem tradidisset, fidem datam paene tam graviter violasse quam si eam ipse in suos usus absumpsisset. Inter utrumque tamen crimen discrimen esse censebat: nam pecuniam ad voluptates suas consumpsisse tanto turpius ei videbatur, ut id de se ne mentiendo quidem confiteri sustineret.
«Neque me probum hominem esse contendo,» secum dicebat, «sed non sum scelestus; aliquando tandem subsistam. Malo facti mei poenas ferre quam fingere me quod numquam admisissem admisisse. Pecuniam meis voluptatibus profecto non impendissem: ille adsidua vexatione me eo adegit.»
Reliquo die Godfridus, quamquam interdum animo vacillabat, in consilio omnia patri confitendi plerumque perstitit. De Wildfire interitu tamen usque in proximum mane dicere distulit, ut ea narratio ad rem graviorem aperiendam aditum pararet. Senex autem Cass saepe filium domo abesse assueverat, neque Dunstani neque equi absentiam dignam existimavit de qua quidquam requireret.
Iterum atque iterum secum reputabat Godfridus, si hanc unam confessionis occasionem praetermisisset, fortasse nullam alteram umquam datam iri. Quin etiam fieri poterat ut veritas longe foediore modo quam Dunstani malitia patefieret: illa ipsa, ut minata erat, advenire poterat.
Deinde, quo tolerabiliorem sibi confessionem efficeret, quae apud patrem dicturus esset ante animum exercebat. Statuerat se primum infirmitatem animi confiteri qua Dunstano pecuniam tradidisset; inde transire ad illud quod frater eum vinculo quodam teneret, a quo se liberare nequisset; postremo patris animum sensim eo adducere ut rem gravissimam exspectaret, priusquam eam ipsam aperiret.
Pater vero inexorabilis erat: in summa ira consilia capiebat, neque postquam ira deferbuerat ab eis dimoveri poterat, non aliter atque materia igne e monte erumpens, quae refrigerata in saxum durescit. Ut multi homines iracundi atque inexorabiles, incuria sua mala crescere patiebatur, donec tanto pondere in eum incumberent ut aegre ferret; tum subito summa severitate conversus nulla iam misericordia flectebatur.
Sic cum colonis suis agebat. Mercedes agrorum non solvere, saepes neglegere, pecora minuere, stramenta vendere, ceteraque perperam administrare colonos diu sinebat; tum, ubi ea indulgentia ipse pecunia egere coeperat, asperrime ius suum persequebatur neque ullas preces audiebat.
Haec omnia Godfridus noverat et eo gravius sentiebat, quod saepe indignatus patrem repente in eam duritiam incidere viderat, cui ipse, propter adsuetam suam animi cunctationem, minime assentiri poterat. Indulgentiam vero inconsultam, quae tales irae impetus praecesserat, non reprehendebat: ea quidem satis naturalis ei videbatur. Restabat tamen, ut Godfridus opinabatur, tenuis quaedam spes fore ut pater, generis sui dignitatem tueri cupiens, occultum filii matrimonium supprimere mallet quam eum domo expellere atque familiam omnium qui per decem milliaria circum habitarent sermonibus exponere.
Hanc opinionem Godfridus usque ad mediam noctem animo prope continenter retinere potuit; dormitumque abiit ratus se iam finem deliberationibus suis imposuisse. Sed cum ante lucem, quieto adhuc mane, evigilasset, cogitationes quibus vesperi nitebatur revocare nequivit: perinde erant ac si labore defessae nullum iam munus subire possent.
Pro rationibus quibus ad confitendum adductus erat, sola iam ante oculos versabantur mala quae ex confessione secutura essent. Rediit pristinus ignominiae metus, pristina formido ne inter ipsum et Nanciam inexsuperabile impedimentum interponeretur, pristina consuetudo fortuitis rebus sperandis incumbendi, quae sibi fortasse favere atque arcana sua tegere possent. Cur igitur spem earum rerum ipse sua manu praecideret? Heri rem perperam iudicaverat.
Dunstano tum vehementer iratus nihil cogitaverat nisi ut omne quod inter eos convenerat plane dissolveret. At multo consultius fore nunc putabat si paternam iram adversus Dunseium lenire conaretur, atque omnia, quantum fieri posset, in pristino statu retineret. Si Dunseius aliquot dies non rediret — neque enim Godfridus scire poterat num ille scelestus satis pecuniae secum haberet ut diutius abesset — fortasse omnis res ipsa temporis mora sedari posset.