Illis temporibus, cum in rusticorum domibus rotae, quibus fila nebantur, assiduo strepitu versarentur, atque etiam feminae nobilissimae, sericis vestibus et subtilibus filorum ornamentis indutae, rotulas suas e quercu expolita, quibus animi causa uterentur, haberent, conspici poterant in regionibus abditis, inter devios calles aut in intimis montium recessibus, homines quidam pallidi et statura exigua, qui, si cum robustis agricolis compararentur, velut reliquiae gentis hereditate spoliatae viderentur. Canis pastoris vehementer latrabat, quotiens unus ex his hominibus peregrina specie in superioribus collibus apparebat, obscurus adversus occidentem, sole hiemali iam inclinante. Quis enim canis libenter aspicit hominem gravi sacco incurvum? Atqui illi pallidi homines raro sine tali onere, cui nescio quid arcani inesse videbatur, foras prodibant. Pastor ipse, quamquam satis causae habebat cur crederet sacco nihil nisi fila linea aut longas validi lintei fascias ex iis contextas contineri, haud omnino sibi persuadebat artem texendi, quamvis necessariam, sine aliqua maligni spiritus ope exerceri posse.
Illis enim temporibus antiquis superstitio facile adhaerebat omni homini omnique rei quae paulo insolentior esset, immo etiam iis quae nonnisi interdum apparebant, qualis erat institoris vagantis aut hominis cultellos acuendi causa vicos obeuntis adventus. Nemo sciebat ubi homines errantes domicilia haberent aut unde orti essent; neque facile cuiquam constabat qualis esset homo cuius ne parentes quidem cognovisset aliquis ex notis suis. Rusticis illius aetatis quidquid extra angustissimos experientiae suae fines iacebat incertum atque obscurum erat. Eorum enim mentes, peregrinationis expertes, vix clarius intellegere poterant quid esset vitam vagam agere quam ubi hirundines, quae vere redirent, per hiemem degerent. Quin etiam qui e longinquis regionibus venerat ibique consederat, vix umquam omni suspicione liberabatur; atque si post multos annos innoxie actos scelus aliquod commisisset, nemo magnopere miratus esset, praesertim si doctrinae cuiusdam famam habuisset aut in arte manu exercenda singulari sollertia praeditus fuisset.
Omnis enim ingenii sollertia, sive in lingua, instrumento sane difficillimo, expedite adhibenda, sive in aliqua alia arte vicinis ignota posita esset, per se suspicionem movebat. Homines probi, quorum ortus atque educatio omnibus in conspectu fuerant, plerumque haud nimis sapientes aut ingeniosi erant, nisi forte quatenus signa tempestatum cognoscere poterant. Qua autem ratione quis celeritatem aut dexteritatem singularem sibi comparasset, id adeo latebat ut omnis eiusmodi facultas praestigiarum quandam speciem prae se ferret.
Ita factum est ut textores illi lintearii, qui ex urbibus in agros migraverant atque passim dispersi habitabant, ab agricolis vicinis ad extremum usque pro peregrinis haberentur. Atque ipsi quoque, ut fieri solet iis qui soli vivunt, insolitos paulatim mores sibi inducebant.
Primis huius saeculi annis quidam ex his textoribus linteariis, Silas Marner nomine, artem suam exercebat in parva domo lapidea, quae inter saepes corylis consitas, haud procul a vico Raveloe neque longe a margine veteris lapicidinae iam desertae, sita erat.
Strepitus telae Silae, rusticis auribus haud satis probatus, quippe qui nihil simile haberet vel alacri naturalique crepitu machinae qua frumentum ventilabatur vel simpliciore pulsu perticae qua spicae excutiebantur, pueros Raveloenses metu quodam cum admiratione permixto afficiebat. Saepe enim, relictis nucibus colligendis aut avium nidis quaerendis, ad fenestram domunculae lapideae furtim accedebant atque intro prospiciebant. Quamquam arcana telae operatio eos quodam horrore tenebat, tamen alterni telae soni textorisque corpus incurvum ac pedes assidue moti risum iis movebant; atque hoc ludibrio se textore superiores esse gaudebant.
Interdum autem Marner, dum aliquid in filo minus recte dispositum corrigere conatur, parvos illos nebulones animadvertens, quamvis tempori suo parcissimus esset, tantopere illorum importunitatem oderat ut a tela discederet, fores aperiret atque oculos in eos defigeret. Is vero aspectus semper satis erat ut pueri extemplo perterriti fugerent.
Quomodo enim credere poterant illos magnos, fuscos, eminentes oculos, qui in pallida Silae Marner facie conspiciebantur, re vera nihil distincte cernere nisi quod prope admotum esset? Quanto facilius erat existimare terribilem illum obtutum posse in quemvis puerum postremum fugientem nervorum contractionem aut ossium deformitatem aut os in alteram partem distortum immittere! Audiverant fortasse parentes suos significantes Silam Marner, si vellet, dolores artuum sanare posse; eosdemque obscurius addentes, si quis diabolum satis blandis verbis sibi placare posset, eum sibi medici mercedem servaturum esse.
Tales antiquissimi daemonum cultus reliquiae, velut longinqui quidam soni nondum exstincti, fortasse etiam nunc ab eo qui diligenter auscultet inter senes rusticos deprehendi possint. Mens enim rudis aegre coniungit potestatis notionem cum benevolentia. Facillime autem ii homines, quos primae vitae necessitates assidue urgent et quorum laboriosam vitam nullus umquam ardentioris religionis fulgor illustravit, vim quandam oculis invisibilem ita animo fingunt ut eam multis precibus adduci posse existiment, ne malum inferat.
Nam doloris atque calamitatum multo plures species animo concipere possunt quam gaudiorum aut voluptatum. Imaginatio eorum fere vacua est iis rerum imaginibus quibus cupiditas et spes aluntur; contra, innumerabilium malorum memoria, qua metus perpetuo pascitur, undique eam opprimit.
Olim ego senem quendam operarium, extremo morbo laborantem, qui omnes cibos ab uxore oblatos recusaverat, interrogavi:
«Num quid est quod tibi edere libeat, si modo animo fingere possis?»
«Nihil», respondit ille. «Numquam enim nisi vulgaribus cibis assuevi; eos autem iam edere non possum.»
Neque enim experientia ei ullas voluptatis imagines pepererat quibus etiam cupiditatis umbra excitari posset.
Raveloe autem vicus erat in quo multa veterum opinionum vestigia etiamtum manebant, neque novarum sententiarum vocibus oppressa erant. Neque tamen inter steriles illas paroecias numerandus erat, quae in extremis cultioris vitae finibus iacent, ubi macilentae oves rarique pastores habitant. Immo in fertili illa media Angliae planitie situs erat, quam nos laetam Angliam appellare solemus; atque agros habebat qui, si ex parte spiritali rem aestimaremus, decumas admodum expetendas reddebant.
Sed vicus in amoena quadam valle arboribus undique consita ita latebat ut ab omni via publica, in qua vectigal exigebatur, tantum distaret quantum equo una fere hora confici posset. Itaque neque bucinae sonitus, qua raedarum aurigae adventum suum nuntiabant, neque publicarum opinionum motus eo perveniebant.
Raveloe vicus erat non sine dignitatis specie. In medio eius stabat antiqua atque elegans aedes sacra, lato sepulcreto circumdata; duae praeterea aut tres amplae villae, lateribus coctis et saxis exstructae, hortis pomiferis muro cinctis et gallis aeneis, qui ventorum directionem indicarent, in fastigiis ornatae, iuxta viam surgebant. Hae frontibus splendidioribus conspicuae erant quam domus rectoris ecclesiae, quae ex adversa sepulcreti parte inter arbores semidelitescebat.
Vicus igitur praecipuos societatis suae homines statim ostendebat. Eadem autem rerum species spectatori perito significabat nullum prope esse magnum nobilis cuiusdam fundum cum ampla aede dominica et viridario; complures tamen Raveloe viros primarios vivere, quibus liceret agros suos quam neglegentissime colere et nihilominus satis pecuniae inde percipere ut, temporibus illis belli, vitam hilariter et laute agerent, Natalem Christi, Pentecosten atque Pascha conviviis laetisque celebrationibus excipientes.
Quindecim iam anni praeterierant ex quo Silas Marner primum Raveloe venerat. Tum adulescens erat pallidus, magnis fuscisque oculis prominentibus, quibus longinqua minus clare cernebat. Eius facies hominibus mediocri rerum experientia atque cultu praeditis nihil insoliti habitura fuisset; vicinis autem rusticis, apud quos domicilium constituerat, quaedam in eo apparebant arcana atque insolita, quae cum singulari eius artificio et adventu e regione quadam ignota, quam Septentrionem vocabant, congruere videbantur.
Nec minus mirus erat eius vivendi mos. Neminem enim advenientem limen domus suae transgredi invitabat; numquam in vicum deambulabat ut in taberna, cui Iris nomen erat, cerevisiae poculum biberet, neque apud rotarum fabrum sermonibus interesset. Nullius viri nullius feminae consuetudinem petebat, nisi quantum operis sui ratio aut vitae necessariae res postulabant. Mox igitur puellis Raveloensibus constitit Silam nullam earum umquam invitam sollicitaturum esse ut sibi nuberet, quasi iam audivisset eas negantes se homini e mortuis revocato nupturas esse.
Neque tamen haec de Marnero opinio sola faciei pallore et oculorum insolita specie nitebatur. Iemus enim Rodney, qui talpas capiendo victum quaerebat, affirmabat se aliquando, cum vesperi domum rediret, Silam Marner iuxta gradus quibus saepes transiri solebat stantem vidisse, gravi sacco humeris imposito. Is autem, cum sarcinam in ipsum cancellum deponere potuisset, ut quisque sanae mentis fecisset, nihil tale agebat, sed corpore in lignum inclinato onus retinebat. Cum Iemus ad eum accessisset, oculos eius tamquam mortui fixos immobilesque conspexisse; se eum allocutum esse atque etiam concussisse, sed membra illius rigida mansisse, manus autem sacco ita adhaesisse quasi ex ferro factae essent. Cum denique iam sibi persuasisset textorem mortuum esse, illum subito, vixdum oculo connivere potuisset, ad se redisse, «Bonam noctem» dixisse atque abiisse.
Haec omnia Iemus se propriis oculis vidisse iureiurando asseverabat; atque ut rei fidem adderet, commemorabat eo ipso die se talpas in praediis domini Cass, iuxta veterem scrobem in qua ligna secari solebant, cepisse.
Alii Marnerum morbo quodam subito correptum esse dicebant; atque hoc uno vocabulo, quo morbi accessionem significabant, rem alioquin incredibilem explicasse sibi videbantur. At Macey, vir ratiocinandi cupidus, qui in ecclesia parochiali aeditui munere fungebatur, caput quassans quaerebat num quis umquam eiusmodi morbo correptus fuisset quin concidisset.
Nonne enim talis accessio ictus quidam erat? Atque talis ictus natura sua efficiebat ut homo membrorum usu aliqua ex parte privaretur et, si liberos non haberet qui eum alerent, publico sumptu sustentandus fieret.
Minime vero; nullus talis ictus efficere poterat ut homo in pedibus staret, tamquam equus inter currus perticas constitutus, deinde subito abiret, priusquam quis «Age!» dicere posset.
At fieri fortasse poterat ut anima interdum a corpore laxaretur, exiretque atque rediret, velut avis quae e nido avolaret rursusque eo revolaret. Hac profecto ratione homines supra communem modum sapientes fieri poterant; nam dum sine corporis tegumento vagarentur, ab iis instituebantur qui plura docere possent quam vicini suis quinque sensibus et parocho adiuti umquam discere valerent.
Unde enim magister Marner herbarum medicarum scientiam sibi comparaverat? Unde etiam carmina illa quibus morbos depellere posset, si modo ea aliis communicare voluisset?
Iemi Rodney narratio nihil continebat quod mirum videri deberet cuiquam qui vidisset quomodo Marner Salliam Oates sanavisset. Illa enim, cui per duos amplius menses cor ita palpitaverat ut corpus paene disrumpere videretur, quamquam medicus eam curaverat, a Sila tandem recreata erat atque tam placide dormiebat quam infans.
Plures quoque sanare potuisset, si voluisset. Quare operae pretium erat eum blandis verbis sibi conciliare, etiamsi nihil aliud inde speraretur quam ne quis ab eo mali aliquid pateretur.
Huic incerto metui Marner aliqua ex parte debebat quod ab iniuriis et vexationibus, quas insoliti eius mores alioquin provocare potuissent, tutus manebat. Sed multo magis eum tuebatur utilitas artis suae. Cum enim senex ille linteorum textor, qui in vicina parochia Tarley habitaverat, mortuus esset, Marner ob peritiam suam matronis locupletioribus perquam gratus accola factus erat; neque minus iis qui in parvis domibus habitabant sed frugaliter vivebant, quique quotannis aliquam filorum copiam sibi repositam habebant. Haec igitur eius artis utilitas efficiebat ut omnis offensio atque suspicio, nisi pannus ab eo textus aut bonitate aut mensura defecisset, facile vinceretur.
Interea anni praeterierant, neque vicinorum de Marnero opiniones fere quicquam mutaverant, nisi quod insolita res consuetudine trita erat. Post quindecim annos Raveloenses eadem prorsus de Sila Marner dicebant quae initio dixerant. Rarius quidem ea commemorabant; sed, quoties commemorabant, multo firmius credebant.
Unum tantummodo grave novumque fama per annos accesserat: magistrum Marner nummorum copiam non mediocrem alicubi condidisse, atque adeo locupletem esse ut viros se dignitate maiores pecunia sua emere posset.
Sed dum communis de eo existimatio paene immota manebat, neque in cotidiana vitae consuetudine ulla fere mutatio conspiciebatur, vita tamen eius interior magnas rerum conversiones subierat. Ita enim necesse est accidere homini natura ardenti, qui aut sponte in solitudinem confugerit aut invitus eo damnatus sit.
Antequam Raveloe venisset, vitam egerat motu, mentis exercitatione atque arctissima sodalium coniunctione plenam. Talis tum erat, sicut etiam nunc esse solet, vita opificis qui ab adulescentia in parvam aliquam sectam religiosam receptus esset. Ibi enim etiam pauperrimo cuique e plebe licebat dicendi facultate apud ceteros eminere; certe nemo tam tenuis erat quin, etiam tacitus, suffragium suum ferendo aliquid ponderis in communis coetus administratione haberet.
Marner in illo parvo atque a ceteris fere hominibus secreto mundo magni aestimabatur. Coetus ille se ecclesiam in Vico Lucernarum congregatam appellabat. Silas autem adulescens vitae integerrimae ardentissimaeque fidei habebatur; atque singularis quaedam omnium cura ad eum conversa erat ex quo, in conventu ad preces habendo, repentino quodam rigore membrorum et sensuum privatione correptus fuerat. Quae cum per horam aut etiam diutius duravisset, pro mortuo habitus erat.
Si quis causam huius rei ex medicina quaerendam esse suasisset, tum Silas ipse tum coetus pastor ceterique sodales existimassent eum consulto omnem divinam significationem, quae in eo eventu latere posset, repudiaturum esse.
Constabat igitur Silam fratrem esse quem Deus ad singularem quandam disciplinam elegisset. Quamquam difficilius erat huius disciplinae rationem interpretari, cum ipse Silas in illo corporis stupore nullam caelestem visionem vidisse diceret, tamen et ipse et ceteri credebant fructum eius in maiore animi illuminatione atque ardentiore religionis studio apparuisse.
Homo minus verax quam Silas fortasse postea visionem aliquam sibi confinxisset, quasi memoria rei olim conspectae repente redisset. Homo autem minus sanae mentis etiam fictae visionis veritatem sibi persuadere potuisset. Sed Silas et integer animi et veritatis amans erat. Verumtamen, sicut multis hominibus probis atque ardentibus accidit, nulla institutio mentem eius ita excoluerat ut arcani sensum certis finibus contineret. Itaque ille sensus ultra fines suos diffundebatur atque viam rectae quaestionis et cognitionis impediebat.
A matre sua aliquantam herbarum medicarum earumque praeparandarum scientiam acceperat. Erat haec parva quaedam sapientiae copia, quam mater tamquam sacram hereditatem filio tradiderat. Sed proximis annis dubitare coeperat num fas esset hac scientia uti. Credebat enim herbas sine precibus nihil profuturas, preces autem sine herbis fortasse satis efficaces esse posse. Ita factum erat ut voluptas illa, quam natura quasi hereditariam acceperat, per agros vagandi atque digitales, taraxaca et tussilagines quaerendi, paulatim ei speciem temptationis indueret.
Inter eiusdem ecclesiae sodales erat adulescens quidam, Sila paulo maior natu, cum quo tam diu tantaque familiaritate vixerat ut ceteri fratres in Vico Lucernarum eos Davidem et Ionathan appellare consuessent. Amico vero nomen erat Gulielmus Dane. Hic quoque inter praeclara iuvenilis pietatis exempla numerabatur, quamquam nonnulli animadvertebant eum erga fratres infirmiores nimis severum esse, atque adeo sua ipsius luce delectari ut se etiam magistris suis sapientiorem existimaret.
Sed quidquid vitii alii in Gulielmo deprehendere poterant, Silae oculis amicus omni vitio carebat. Erat enim Marner ex iis hominibus quorum animi facile flectuntur quique de se ipsis dubitare solent; tales autem inexperta praesertim aetate homines imperiosos admirantur atque iis potissimum nituntur qui eorum sententiis contradicere non dubitant.
In vultu Silae simplicitas quaedam et fiducia apparebant, quas oculorum natura etiam augebat. Nam magni illi oculi prominentes, cum non in singulas res acute intenderentur, obtutum quendam inermem ac veluti cervinum praebebant. Contra in angustis obliquisque Gulielmi oculis et compressis labiis elucebant sui ipsius admiratio et occultae cuiusdam victoriae vix repressa laetitia.
Inter frequentissima colloquiorum eorum argumenta erat certitudo salutis aeternae. Silas fatebatur se numquam eo pervenire potuisse ut aliquid amplius haberet quam spem cum metu coniunctam. Gulielmum autem desiderio quodam et admiratione audiebat affirmantem se, ex quo primum ad fidem conversus esset, numquam de salute sua dubitavisse. Narrabat enim se per id tempus somniavisse in Biblia aperta paginam albam conspicere, in qua sola haec verba scripta essent:
VOCATIO ET ELECTIO FIRMAE.
Talibus colloquiis occupati sunt haud pauci textores pallidi, quorum animi, nulla disciplina exculti, pullis avium similes erant, qui, alis nondum confirmatis, in crepusculo deserti trepidant.
Silae autem, qui nihil mali suspicabatur, videbatur amicitiam suam ne novo quidem atque arctiore amoris vinculo imminutam esse. Iam enim aliquot menses puellae cuidam ancillae munere fungenti, Sarae nomine, desponsus erat; neque aliud nuptiis obstabat quam quod uterque paulo maiorem pecuniae copiam colligere cupiebat. Magna igitur erat Silae laetitia quod Sara non aegre ferebat Gulielmum interdum congressibus eorum diebus dominicis interesse.
Hoc fere tempore Silas, dum fratres ad preces congregati erant, illo corporis rigore correptus est. Cum ceteri sodales eum variis quaestionibus atque benevolentiae significationibus prosequerentur, sola Gulielmi sententia a communi erga fratrem, quem Deus singulari quadam ratione tractare videbatur, caritate abhorrebat. Dicebat enim sibi hunc stuporem magis Satanae visitationem quam divinae benevolentiae testimonium videri; atque amicum hortabatur ut diligenter animum suum excuteret, ne quid exsecrandum intra se occultaret.
Silas, cum crederet fratris officium esse etiam reprehensionem atque admonitionem benigne accipere, Gulielmi suspicione non indignatus est; dolorem tantum sensit. Cui dolori mox anxietas quaedam accessit, cum animadverteret Sarae erga se mores insolite mutari. Interdum enim maiorem solito amoris significationem praebere conabatur; interdum autem invito quodam animi motu ab eo abhorrere videbatur, neque satis poterat occultare fastidium.
Interrogavit igitur eam num sponsalia dissolvere vellet. Illa negavit. Sponsalia enim omnibus ecclesiae sodalibus nota erant, atque in conventibus precum publice agnita; quare sine severa causae inquisitione dissolvi non poterant. Sara autem nullam afferre poterat causam quam communis sodalium sententia probatura esset.
Eodem tempore senior ecclesiae diaconus gravissimo morbo correptus est. Cum viduus esset liberisque careret, aliquot iuniores fratres sororesque noctu diuque ei ministrabant.
Silas saepe cum Gulielmo nocturnam curam suscipiebat, ita ut alter alterum secunda post mediam noctem hora exciperet. Senex autem, praeter omnium exspectationem, iam convalescere videbatur, cum quadam nocte Silas, iuxta lectum eius vigilans, animadvertit solitum spirandi sonum cessavisse. Candela iam paene consumpta languidam lucem praebebat; itaque eam sustulit ut aegroti vultum clarius inspiceret. Cum diligentius examinasset, intellexit diaconum mortuum esse, atque iam aliquanto antea vitam amisisse, quippe cui membra riguerant.
Silas secum quaerebat num forte dormivisset; deinde horologium aspexit. Iam quarta erat hora matutina. Cur igitur Gulielmus nondum venerat?
Magna sollicitudine permotus abiit ut auxilium arcesseret. Mox complures amici una cum ecclesiae pastore in domum convenerunt. Silas autem ad opus suum rediit, vehementer cupiens Gulielmo occurrere ut ab eo quaereret cur suo tempore non adfuisset.
Sexta denique hora, cum iam cogitaret num ipse amicum quaesitum iret, Gulielmus advenit, pastore comitante.
Venerant ut Silam ad Vicum Lucernarum vocarent, ubi cum ceteris ecclesiae sodalibus convenire deberet. Cum causam tantae convocationis quaereret, nihil aliud responsum accepit nisi:
«Audies.»
Neque quicquam amplius dictum est donec Silas in conclavi quo fratres convenire solebant consedit, pastore ex adverso sedente, ceteris autem, quos ille tamquam populum Dei venerabatur, in eum oculos gravi silentio defigentibus.
Tum pastor cultellum e sinu protulit, Silae ostendit atque interrogavit num meminisset ubi illum reliquisset.
Silas respondit se nescire cultellum usquam reliquisse nisi in sinu suo. Sed insolita hac interrogatione vehementer tremebat.
Tum admonitus est ut peccatum suum ne celaret, sed confiteretur atque paenitentiam ageret.
Cultellus enim in scrinio quod iuxta mortui diaconi lectum stabat inventus erat, eo ipso loco ubi sacculus ecclesiae pecuniam continens positus fuerat, quem pastor ipse pridie viderat.
Manus quaedam sacculum inde abstulerat. Cuius autem manus esse poterat nisi eius ad quem cultellus pertinebat?
Silas aliquamdiu obstupefactus obmutuit. Tandem ita locutus est:
«Deus innocentiam meam declarabit. Nihil scio neque de cultello ibi posito neque de pecunia sublata. Scrutamini me atque domum meam. Nihil invenietis praeter tres libras et quinque solidos, quos ipse servavi; et Gulielmus Dane scit me iam sex menses hanc pecuniam habuisse.»
His auditis Gulielmus gemitum edidit; pastor autem dixit:
«Gravissima sunt, frater Marner, quae contra te testantur. Pecunia hac proxima nocte sublata est. Nemo autem praeter te cum fratre nostro defuncto aderat. Nam Gulielmus Dane affirmat se repentino morbo impeditum esse quominus, ut solebat, ad te excipiendum veniret; tuque ipse confessus es eum non advenisse. Praeterea mortuum neglexisti.»
«Dormivisse me necesse est», inquit Silas.
Deinde, paulisper tacitus, adiecit:
«Aut fortasse idem mihi accidit quod omnes vos antea me passum esse vidistis, ut fur, dum anima mea extra corpus esset, intrare atque exire potuerit. Sed iterum dico: scrutamini me atque domicilium meum; nusquam enim alibi fui.»
Facta est igitur inquisitio. Cuius exitus hic fuit: Gulielmus Dane in ipsius Silae cubiculo, post arcam loculamentis instructam in qua vestes servabantur, sacculum illum omnibus notum invenit, sed vacuum!
Tum Gulielmus amicum iterum atque iterum hortatus est ut peccatum confiteretur neque diutius celaret.
Silas autem vultum ad eum convertit, oculisque gravissimae indignationis plenis intuitus dixit:
«Gulielme, per novem annos quibus una ingressi sumus atque egressi, num umquam me mentientem cognovisti? Sed Deus innocentiam meam declarabit.»
«Frater», respondit Gulielmus, «unde scire possum quid in occultissimis animi tui penetralibus feceris, quo Satanae potestatem in te concesseris?»
Silas etiamtum amicum intuebatur.
Subito rubor quidam vehementissimus vultum eius perfudit, atque iam ardentius aliquid dicturus videbatur, cum rursus interiore quodam animi ictu retineretur. Rubor evanuit; corpus tremebat.
Tandem, Gulielmum intuens, voce infirma dixit:
«Nunc recordor. Cultellus in sinu meo non erat.»
«Nescio quid velis», respondit Gulielmus.
Ceteri autem qui aderant interrogare coeperunt ubi igitur Silas cultellum fuisse diceret. Ille tamen nihil amplius explicare voluit; tantum haec verba repetebat:
«Graviter afflictus sum. Nihil dicere possum. Deus innocentiam meam declarabit.»
Cum in conclave conventibus destinatum redissent, rursus de tota re deliberatum est.
Ad magistratus autem confugere aut iudicio publico scelestum investigare a disciplina illius ecclesiae alienum erat. Christianis enim actiones forenses institui vetitum esse existimabant, etiamsi res minus dedecoris in universum coetum redundatura esset.
Alia igitur via veritatem investigandam esse censebant; atque tandem constituerunt ut, precibus prius habitis, sortes ducerentur.
Hoc consilium iis solis mirum videri potest qui ignorant qualis vita religiosa, obscura quidem sed pertinax, in angustis urbium nostrarum vicis diu viguerit.
Silas una cum fratribus genua flexit, certo sperans Deum statim interveniendo innocentiae suae testimonium daturum esse. Sentiebat tamen etiam tum dolorem atque luctum sibi reservatos esse, quippe cui fides in homines tam crudeliter vulnerata esset.
Sortes autem Silam Marner reum esse declaraverunt.
Sollemniter igitur ab ecclesiae communione suspensus est, iussusque pecuniam sublatam reddere. Neque ullo modo in ecclesiae sinum recipi posse dicebatur nisi peccatum confiteretur, quod verae paenitentiae signum haberetur.
Marner haec omnia tacitus audivit.
Tandem, cum omnes discessuri surgerent, ad Gulielmum Dane accessit atque voce prae animi perturbatione tremula dixit:
«Novissime, quod quidem meminerim, cultello meo usus sum cum lorum quoddam tibi secarem. Non memini me illum postea in sinum reposuisse. Tu pecuniam furatus es; tu dolum contexuisti, ut crimen in me transferres.
«Sed fortasse nihilominus rebus secundis frueris. Non est enim Deus iustus qui terram iuste regat, sed deus mendacii, qui falsum testimonium contra insontem fert.»
Ad hanc blasphemiam omnes qui aderant horrore quodam perculsi sunt.
Gulielmus autem placide respondit:
«Fratribus nostris iudicandum relinquo num haec vox Satanae sit necne. Ego nihil aliud possum quam pro te orare, Sila.»
Infelix Marner e conventu excessit desperatione oppressus atque fide in Deum hominesque ita labefactata, ut talis animi concussio homini ad amandum nato vix ab insania distaret.
In acerbitate animi vulnerati secum dixit:
«Illa quoque me repudiabit.»
Cogitabat enim, nisi Sara testimonio contra se prolato fidem adimere vellet, ipsius quoque fidem totam necesse esse labefactari, quemadmodum sua iam labefactata erat.
Nobis, qui de variis formis quibus religiosus animi sensus exprimitur disserere atque ratiocinari solemus, difficile est intellegere qualis sit simplicis hominis mens, nulla disciplina exculta, in qua forma religiosa et ipse religionis sensus numquam cogitationis ope inter se distincti sint.
Facile enim credimus fieri non posse quin homo in Silae condicionem adductus quaerere inciperet num recte sortes ad divinum iudicium explorandum adhiberentur.
At Silae talis quaestio novum plane atque insolitum propriae mentis conatum postulavisset, qualem numquam antea exercuerat. Neque id solum: tum primum eum conatum suscipere debuisset, cum omnes animi vires dolore deceptae fidei penitus occupatae essent.
Si quis est angelus qui non modo hominum peccata sed etiam dolores in tabulas referat, is profecto novit quot quantique dolores ex falsis opinionibus nascantur, quarum tamen culpa nulli homini iure tribui potest.
Marner domum rediit, atque per totum diem solus consedit, desperatione velut attonitus. Neque ullus eum motus impulit ut Saram adiret atque innocentiam suam ei persuadere conaretur.
Die deinde secundo, ne prorsus diffidentia torperet, ad telam suam confugit atque, sicut antea solebat, operi assidue incumbere coepit.
Paucis autem horis interiectis pastor cum uno e diaconis ad eum venit, nuntium a Sara ferens: eam sponsalia pro dissolutis habere.
Silas nihil respondit. Nuntios tacitus audivit, deinde ab eis se avertit atque rursus telam exercere coepit.
Paulo plus quam mense post Sara Gulielmo Dane nupsit.
Neque multo post fratribus ecclesiae in Vico Lucernarum notum factum est Silam Marner ex urbe discessisse.