Dum Silas et Eppia in aggere sub fraxini umbra passim sole interlucente sedentes inter se colloquebantur, Priscilla Lammeter sororis rationibus resistebat, quae suadebat ut, potius quam statim a prandio ad praedium Warrens redirent, apud Aedes Rubras potionem theae sumerent et patrem diuturniore somno frui sinerent. Quattuor tantum ex familia aderant, circum mensam in conclavi obscuris ligneis tabulis vestito considentes. Ante eos mensae secundae dominici diei appositae erant avellanae recentes, mala piraque, foliis a Nancia ipsa, priusquam campanae ad sacra vocassent, apte exornata.
Quantum mutatum erat illud atris tabulis vestitum conclave, ex quo id vidimus cum Godfridus caelebs esset, ac senex Cass sine uxore domum regeret! Nunc omnia nitebant; ne pulvis quidem hesternus usquam consistere permittebatur, sive in quercino pavimenti margine ulnae fere latitudine qui tapetum cingebat, sive in sclopeto, flagellis, baculisque senis domini, quae super focum cervinis cornibus disposita pendebant. Cetera omnia quae venationem aut rusticam foris exercitationem redolerent Nancia in aliud conclave transtulerat; sed pietatem qua filia parentem veneratur secum in Aedes Rubras intulerat, atque haec mariti patris defuncti monumenta tamquam sacra in loco honorato servabat. Canthari quidem adhuc super abaco stabant, sed argentea eorum ornamenta caelata, quippe quae nemo contrectaret, nullo splendore orbata erant, neque ullae faeces relictae taetri aliquid odoris admonebant. Solus per conclave odor diffundebatur lavandulae rosarumque foliorum, quibus vasa e lapide spathico Derbyensi facta implebantur. Omnia in eo conclavi, quod quondam tam triste fuerat, munda et ordinata erant; nam quindecim abhinc annis novum quoddam numen domesticum illuc ingressum erat.
«Age, pater,» inquit Nancia, «quid opus est tibi domum redire ut potionem theae sumas? Cur non apud nos manes? Tam serena, ut videtur, erit vespera!»
Senex interea cum Godfrido de tributis pauperibus alendis in dies auctis atque de temporum calamitate disseruerat, neque filiarum colloquium audiverat.
«Filia mea,» respondit voce olim firma, nunc aliquantum fracta, «Priscillam rogare debes. Illa et me et fundum administrat.»
«Et iure quidem, pater, te administro,» inquit Priscilla, «alioqui doloribus articulorum te ad mortem usque excruciares. Quod vero ad fundum attinet, si quid male cedit, quod his temporibus non potest non fieri, nihil virum citius perdit quam si neminem habeat cui culpam tribuat praeter se ipsum. Optima profecto ratio imperandi est ut alii rem gerant, tu vero tibi ius reprehendendi serves. Ea ratione, credo, haud pauci a repentino morbi ictu servarentur.»
«Bene, bene, filia,» respondit pater subridens, «neque ego dixi te non omnibus utiliter consulere.»
«Ergo ita rem administra ut ad potionem theae maneas, Priscilla,» inquit Nancia, sororis brachium amanter contingens. «Age; per hortum interim ambulabimus, dum pater dormit.»
«Mi soror, pulcherrime in raeda dormiet, quoniam ego habenas tenebo. Quod autem hic maneam, fieri non potest. Ancilla enim quae lactaria curat, ex quo scit se proximo sancti Michaelis festo nupturam esse, tam libenter lac recens in porcorum alveum quam in vasa sua effunderet. Ita semper istae faciunt: quasi mundus ipse denuo creandus sit, quod illis nubere contigerit. Quin veni, ut galerum mihi induam; atque dum equus iungitur, erit nobis satis temporis ut hortum obire possimus.»
Dum sorores per semitas horti diligenter verri solitas ambulabant, inter gramina nitentia, quae obscuris taxorum figuris, partim in conos partim in arcus tonsis, saepibusque velut muris erectis iucunde distinguebantur, Priscilla sic locuta est:
«Equidem vehementer gaudeo quod maritus tuus agros cum consobrino Osgood permutavit atque lactariam instituere coepit. Perquam dolendum est id non iam pridem factum esse: habebis enim quo animum occupes. Nihil lactaria utilius est iis quibus paulum sollicitudinis ad dies transigendos opus est. Nam suppellectilem detergenti, simul ac faciem suam in mensa videre potest, nihil amplius superest quod quaerat; in lactaria autem semper novi aliquid incidit. Etiam media hieme voluptas quaedam est butyrum, quasi invitum, cogere ut coeat. Crede mihi, soror,» addidit, sororis manum amanter comprimendo, «si lactariam habebis, numquam animum despondebis.»
«Heu, Priscilla,» inquit Nancia, oculis gratum animum testata sororis manum vicissim premens, «Godfrido tamen hoc non sufficiet: virum enim lactaria non tantopere delectat. Nec me quidquam maestam reddit nisi id quod illi cordi est. Ego bonis quae habemus contenta sum, modo ipse contentus esse possit.»
«Patientiam mihi prorsus eripiunt,» inquit Priscilla impetu quodam, «mores isti virorum: semper aliquid cupiunt, semper aliquid; iis vero quae possident numquam acquiescunt. Nec commode in sellis sedere possunt, etiamsi neque dolor neque morbus eos vexat: aut fistulam ori admovent, quo melius etiam valeant, cum iam optime valeant, aut validum aliquid haurire necesse habent, quamquam festinandum est, antequam proxima mensa instruatur. Sed hoc laeta dico: pater noster numquam eiusmodi vir fuit. Quodsi Deo placuisset te quoque, sicut me, minus formosam facere, ut viri te non sectarentur, in nostra familia manere potuissemus, neque cum hominibus quibus inquietus in venis sanguis est quicquam commercii habere.»
«O, ne ita loquaris, Priscilla,» respondit Nancia, iam paenitens quod sororis indignationem excitavisset. «Nemo habet cur Godfridum culpet. Natura fert ut aegre patiatur se liberis carere: quis enim vir non gaudet habere quibus laboret, quibus aliquid reponat? Quam saepe sperabat se parvulos suos blanditiis indulgentiaque prosecuturum! Multi alii multo vehementius quam ille desiderarent. Optimus est maritus.»
«O, scio equidem,» inquit Priscilla, acerbe subridens, «scio uxorum consuetudinem: primum te impellunt ut maritos vituperes, mox conversae eos sic laudant quasi venales haberent. Sed pater me exspectabit: iam regredi oportet.»
Ante ianuam stabat raeda ampla, cui senex equus canus placidus iunctus erat; ipse autem dominus Lammeter in gradibus lapideis stans tempus terebat, dum Godfrido narrat quibus olim egregiis virtutibus equus Speckle praeditus esset, quo dominus ipse equitare solitus erat.
«Semper enim bonum equum habere volebam, ut scis,» inquit senex, nolens illam aetatem animi viribus florentem e memoria iuniorum omnino excidere.
«Cura ut intra hanc hebdomadam Nanciam ad Warrens adducas, domine Cass,» Priscilla digrediens imperavit; tum habenas sumpsit leniterque concussit, ut Speckle amice ad proficiscendum hortaretur.
«Ego, Nancia, paulisper per agros ad lapicidinas versus ambulabo, ut videam quo pacto aquae deducantur,» inquit Godfridus.
«Ad tempus potionis theae domum redibis, care?»
«Ita sane; intra horam adero.»
Godfrido mos erat die dominico post meridiem lenta deambulatione agros quasi cogitabundus invisere. Raro Nancia eum comitabatur. Feminae enim illius temporis, nisi quae, ut Priscilla, res foris administrandas suscepissent, non solebant longe ultra domum hortumque pedibus vagari, satis exercitationis in domesticis officiis reperientes. Itaque, cum Priscilla abesset, Nancia plerumque librum sacrarum Scripturarum, Mantii commentario instructum, coram se ponebat; postquam aliquamdiu oculis textum secuta erat, paulatim eos quoque vagari sinebat, quo cogitationes iam sua sponte evagatae erant. Nec tamen eius dominicae meditationes a pietate et reverentia, quam apertus ille liber significabat, multum plerumque abhorrebant.
Non satis doctrina theologica instructa erat ut clare perspiceret quae inter vetera sacrarum litterarum testimonia, temere et nullo certo ordine a se lecta, atque obscuram suam simplicemque vitam necessitudo intercederet. Sed recti studium et officii conscientia, qua sibi persuaserat sua facta ad aliorum vitam pertinere, tam alte in eius ingenio insederant, ut praeteritos affectus factaque sollicita examinatione perpendere iam consuevisset. Cum haud multa variaque rerum argumenta mentem eius allicerent, vacua temporis intervalla eo consumebat ut quidquid experta esset intus iterum atque iterum viveret; praecipue vero quindecim illos matrimonii annos, quibus et vita et vitae momentum quodammodo geminata erant.
Memoria repetebat res minutas, verba, vocis sonos, vultus, in illis praesertim rerum momentis quae novam aetatem sibi aperuerant, dum necessitudines hominum vitaeque aerumnas altius intellegeret; vel quae ab ea exegissent aut levem patientiae conatum aut laboriosam observantiam officii, sive veri sive opinione suscepti. Perpetuo autem secum quaerebat num in aliqua re reprehendi meruisset.
Haec nimia rerum praeteritarum reputatio atque assidua sui ipsius interrogatio morbidum fortasse animi habitum efficiunt, quem vix evitare potest mens recti pravique nimis sollicita, si a iusta parte negotiorum externorum atque officiorum, quae caritatem exerceant, excluditur; quem vix evitare potest femina egregii animi, liberis carens, cui angusti vitae fines assignati sunt. «Tam parum efficere possum: num id omne recte effeci?» Haec cogitatio sine intermissione recurrit; neque voces sunt quae eam ab illo secum sermone avocent, neque necessitates urgentes quae vires a vana praeteritorum paenitentia aut nimio conscientiae scrupulo ad alia avertant.
Unum praecipuum dolorum filum per omnem Nanciae vitam coniugalem ductum erat; ex eo quaedam gravissimae res pendebant, quae in memoriam saepissime redibant. Breve autem colloquium cum Priscilla in horto eo ipso die dominico cogitationes eius in tritam illam doloris viam rursus derivaverat. Primum enim animus ab eis verbis Scripturae, quae tamen oculis et tacitis labris officii causa adhuc persequi conabatur, deflexit ad longiorem quandam commenticiam defensionem mariti, quam contra sororis tacitam reprehensionem susceperat. Amati hominis defensio optimum est quod caritas vulneribus suis remedium invenire potest. «Viro tot curarum onera sustinenda sunt»: hac sententia saepenumero uxor vultum hilarem servat, quamvis maritus asperius respondeat aut inclementius loquatur. Nanciae vero gravissima vulnera ex hoc orta erant, quod sciebat virum absentiam liberorum tamquam inopiam ferre, cui animus eius nullo modo acquiescere posset.
At quis non putaret dulcem illam Nanciam etiam gravius dolere ob illud sibi negatum bonum, quod olim tot spebus, tot variis praeparationibus, partim gravibus partim iucunde levibus, exspectaverat; qualibus mens mulieris amantis, cum se matrem futuram sperat, solet occupari. Nonne loculum quendam habebat operibus manuum suarum nitide confectis refertum, omnibus adhuc integris nec umquam gestis, ita dispositis ut quattuordecim abhinc annis reliquerat? Unum modo vestimentulum deerat, quo corpusculum ad sepulturam indutum fuerat. Sed ipsa in hac calamitate tam constanter sine querela steterat, ut iam pridem subito consuetudinem loculum illum revisendi deposuisset, ne desiderium rei non concessae aleret. Fortasse eadem animi severitas, qua in se ipsa omnem indulgentiam tristitiae quam peccaminosam putabat comprimebat, faciebat ne eandem mensuram ad maritum adhibere auderet.
«Longe alia est viri condicio: multo gravius ei est hoc modo spe frustrari. Femina semper se totam viro suo devovendo contenta esse potest; vir autem indiget aliquo ad quod longius prospiciat. Etiam iuxta focum sedere viro multo taediosius quam feminae est.» Quotiens Nancia ad hunc meditationum locum pervenerat, proposito iam antea misericordiae studio omnia ex Godfridi sententia contemplari conata, totiens nova dubitatio de se ipsa exoriebatur. Num quidquam omiserat eorum quae in potestate sua fuissent ad mariti dolorem levandum? Num re vera recte fecerat quod voluntati eius, tam magno suo dolore, sex ante annis atque iterum quattuor ante annis restitisset, cum ille puerum aliquem in familiam recipere cupivisset? Liberos alienos adoptare ab illius aetatis moribus cogitationibusque magis quam a nostris alienum erat; Nancia tamen de hac re sententiam suam habebat.
Nanciae enim non minus necessarium erat de quaque re sibi obvia, nisi quae virorum propria esset, certam sententiam habere quam cuique rei suae certum locum diligenter assignare. Opiniones porro eius semper erant velut leges quibus sine ulla mutatione parendum esset. Firmae erant non quod rationibus validis niterentur, sed quod ea tenacitate retinebantur, a qua cogitatio eius seiungi non poterat. De cunctis vitae officiis moribusque honestis, a reverentia parentibus exhibenda usque ad modum vespertini ornatus componendi, pulchra Nancia Lammeter vix tres et viginti annos nata brevissimum sibi sed immutabile legum corpus constituerat, ad cuius praescripta omnes vitae consuetudines diligentissime conformaverat. Sententias tam certas intra animum gerebat sine ulla ostentatione: ibi radices agebant et tam tacite quam gramen crescebant.
Scimus iam pridem eam sibi omnino persuasisse ut sororis habitu vestiretur, quia «sorores eodem modo vestiri aequum esset», et quia «quod rectum esset facturam se, etiamsi vestem suam colore quo caseus tingitur inficere deberet». Res illa exigua erat, sed qua consuetudo totius vitae eius insigniter declarabatur. Una ex eiusmodi rigidis legibus, non levis quaedam sui ipsius cupiditas, effecerat ut Nancia tam aegre mariti precibus cederet. Nam puerum alienum in familiam recipere, quia sibi ipsis liberi negati essent, idem videbatur ac sortem suam contra Providentiam suo arbitratu eligere conari. Persuasum illi erat puerum sic adoptatum numquam bene processurum, sed calamitatem iis allaturum qui sua sponte atque contumaciter quaesivissent quod, ob magnam quandam rationem, illis negatum esse constaret.
Ubi rem aliquam, ut Nancia dicebat, non esse tibi destinatam perspexisses, officium erat eius etiam desiderio renuntiare. Atque hanc sententiam, quatenus eo tantum pertineret, sapientissimus fortasse vir vix nisi verborum aliqua correctione meliorem redderet. Quibus autem indiciis Nancia iudicaret rem aliquam sibi a fato vel numine non destinatam esse, id ex singulariore quadam cogitandi ratione pendebat. Nam si ter deinceps aut imber aut aliud quod casu, ut ipsa putabat, divinitus immissum esset prohibuisset quominus aliquid certo in loco emeret, omnino illam emptionem reliquisset. Qui vero, post talia signa, in proposito perstitisset, eum aut membrum fracturum aut gravi aliqua calamitate afficiendum esse praesensisset.
«Sed cur putas puellam male evasuram esse?» Godfridus eam reprehendens interrogaverat. «Apud textorem tam belle crevit quam ulla puella crescere potest; ille tamen eam in filiam accepit. Nec in tota paroecia puella pulchrior inveniri potest, neque ulla quae condicionem a nobis ei tribuendam dignius sustineat. Quae tandem ratio est cur cuiquam calamitati futura sit?»
«Ita, mi Godfride,» responderat Nancia, quae manibus arcte complicatis sedebat, oculis autem desiderium, paenitentiam, amorem prae se ferentibus. «Puella quidem apud textorem fortasse bene evadet. Sed ille eam non quaesivit, ut nos quaesituri essemus. Iniustum erit: pro certo habeo iniustum fore. Nonne meministi quid illa femina, quam apud balneas Roystonenses convenimus, de puero a sorore sua adoptato narraverit? De nullo alio puero adoptato umquam audivi; et puer, tres et viginti annos natus, trans mare in exsilium deportatus est. Mi Godfride carissime, ne a me petas ut id faciam quod iniustum esse scio: numquam postea beata essem. Scio tibi rem gravissimam esse, mihi faciliorem; sed haec est Providentiae voluntas.»
Mirum alicui videri posset quod Nancia, cuius religio ex angustis maiorum consuetudinibus, fragmentis doctrinae ecclesiasticae parum intellectis ac puellaribus de paucis sibi cognitis rebus rationibus composita erat, per se ipsam in sententiam incidisset tam similem opinionibus multorum hominum religiosorum, qui fidem suam certa quadam disciplinarum compage, illi prorsus ignota, continent. Mirum sane esset, nisi sciremus hominum opiniones, ut cetera omnia quae natura gignit, nullis disciplinarum cancellis contineri.
Iam ab initio Godfridus Eppiam, tum duodecim fere annos natam, nominaverat ut puellam quam adoptare sibi videretur idoneum. Ne cogitaverat quidem Silam vitam suam prius quam Eppiam dimissurum. Nimirum textor optimum puellae, quam tanto labore educavisset, exoptaret, laetareturque tantam illi fortunam oblatam esse. Puella illi semper gratissima maneret; ipse vero ad extremum vitae diem commodissime sustentaretur, tamquam mercede pro egregio officio erga puellam praestito.
Nonne decere videbatur eos qui superiore loco essent onus aliquod de humilioris hominis umeris tollere? Godfrido id maxime decorum videbatur, ob causas quas ipse solus noverat; et vulgari quodam iudicii errore facillimum fore consilium arbitrabatur, quia suas privatas ob causas exsequi vehementer cupiebat.
Haec sane ratio qua Silam Eppiae coniunctum aestimabat nimis crassa erat. Meminerimus tamen multa ex iis quae Godfridus de operariis circum se viventibus comperire poterat facile persuadere potuisse altam caritatem vix reperiri posse cum manibus callosis atque tenui re familiari. Neque illi occasio, etiamsi facultas animi adfuisset, data erat singularem textoris vitam ex intimo cognoscendi. Sola rerum imperitia efficere potuerat ut Godfridus consilium tam inhumanum consulto agitaret; nam naturalis eius benignitas iamdudum atrocem illam aetatem improborum votorum superaverat, neque Nancia, cum eum bonum maritum laudaret, prorsus voluntaria quadam caecitate fallebatur.
«Recte feci,» secum dicebat, ubi omnia colloquia quibus de ea re certaverant in memoriam revocaverat, «recte me negavisse sentio, quamquam nihil umquam mihi fuit molestius. Sed quam bonus Godfridus de tota hac re fuit! Multi viri gravissime mihi irati essent quod ipsorum voluntati obstarem; forsitan etiam obiecissent infeliciter sibi contigisse quod me uxorem duxissent. Godfridus autem numquam mihi asperum verbum dixit. Tantum id celare non potest: omnia illi vacua videntur, scio. Quam aliter autem agros suos administrans sentiret, si liberi crescerent quibus omnia illa compararet! Sed non querar; et fortasse, si mulierem in matrimonium duxisset quae liberos pareret, illa aliis rebus eum vexavisset.»
Haec cogitatio praecipuum Nanciae solacium erat; quo firmius niteretur, toto studio efficere contendebat ne ulla alia uxor tenerius aut perfectius amare potuisset. Una illa recusatione invito marito dolorem afferre coacta erat. Neque Godfridus tantam coniugis benevolentiam ignorabat, neque eius pertinaciae causas iniuste iudicabat. Neque enim fieri potuerat ut quisquam quindecim annos cum ea viveret, nec intellegeret iustitiae studium ab omni sui cupiditate alienum et sinceritatem tam puram quam ros floribus innatus praecipuas animi eius virtutes esse. Quin adeo haec Godfridus sentiebat, ut ipse, natura magis inconstans, difficultatibus occurrere tam abhorrens ut non semper integer veraxque manere posset, reverentia quadam teneretur erga hanc mansuetam uxorem, quae vultum eius observabat, ardenter cupiens voluntatem eius implere.
Neque fieri posse ei videbatur ut umquam de Eppia veritatem uxori aperiret. Nam tanta esset, ut arbitrabatur, aversatio quam priorum nuptiarum narratio post tam diuturnum silentium excitatura esset, ut Nancia numquam ab ea animo recreari posset. Etiam ipsa puella, ut opinabatur, ei odiosa futura erat: eius sola conspectio dolorem afferret. Tanta vero iniuria Nanciae honesto supercilio simul atque innocentiae, quae scelera mundi parum nosset, fieret, ut tenerum eius corpus fortasse sustinere non posset. Cum hoc arcanum in corde gerens eam uxorem duxisset, usque ad extremum diem ibi recondendum erat. Quidquid aliud faceret, vinculum tot annorum amore cum carissima coniuge coniunctum irreparabili discidio rumpere non poterat.
Interim cur animum ad familiam liberis carentem, sed tam bona uxore illustratam, ferendum componere nequibat? Cur cogitatio eius anxia ad illud inane semper revolvebatur, tamquam sola ea causa esset cur vitae laetitia sibi perfecta non contingeret? Ita, ut opinor, plerisque viris feminisque evenit qui ad mediam aetatem pervenerunt, neque perspexerunt vitam numquam omni ex parte beatam esse posse. Cum horae tacitae ac cinereae languore quodam obruunt, animus suae sortis impatiens aliquid certum quaerit cui culpam affigat, atque id denique invenit in desiderio boni quod numquam expertus est.
Qui apud focum liberis carentem tristis sedet atque secum cogitat, invidet patri quem redeuntem tenerae voces salutant. At idem, si ad mensam sedeat, ubi puerorum capitula, velut in seminario novellae stirpes, alterum supra alterum apparent, atram post unumquemque curam imminere videt, atque cupiditates quibus homines libertatem abiiciunt et vincula sibi quaerunt nihil nisi brevem quandam insaniam esse iudicat.
Godfrido autem peculiares etiam causae erant cur animus ad hanc unam sortis condicionem tam assidue revocaretur. Conscientia enim, propter Eppiam numquam prorsus tranquilla, domum suam liberis orbatam velut poenam redditam esse ostendebat; atque dum anni sub Nanciae recusatione puellam adoptandi praeteribant, in dies difficilius fiebat errorem suum aliquo modo emendare.
Iam hoc ipso die dominico quattuor anni intercesserant ex quo de ea re inter coniuges ulla mentio facta erat; Nanciaque putabat eam in perpetuum sepultam esse. «Nescio,» cogitabat, «utrum aetate provectior id minus an magis aegre ferat: vereor ne magis. Senes liberorum desiderio afficiuntur: quid pater sine Priscilla faceret? Et si ego moriar, Godfridus valde solus erit; neque enim cum fratribus magnopere coniungitur. Sed non ante tempus nimia cura sollicitabor, neque futura divinando mihi molestiam creabo. Quod nunc in manu est, id quam optime faciam.»
His postremis cogitationibus Nancia tamquam e somno excitata rursus oculos ad paginam relictam convertit. Diutius eam reliquerat quam sibi videbatur: nam statim ancillam cum apparatu potionis theae intrantem admirata est. Apparatus quidem paulo maturius quam solebat allatus erat; sed Iana suas habebat causas.
«Num dominus tuus iam in aream rediit, Iana?»
«Minime, domina, nondum rediit,» respondit Iana, vocem paulo pressius efferens; quod tamen Nancia non animadvertit.
«Nescio num videris, domina,» post breve silentium prosecuta est Iana, «sed homines ante fenestram in eandem partem properantes video. Vereor ne quid acciderit. Ne unus quidem vir in area conspicitur; alioquin aliquem misissem exploratum. In summum cenaculum ascendi, sed arbores omnem prospectum impediunt. Hoc unum spero, neminem laesum esse.»
«O, non opinor quidquam grave accidisse,» inquit Nancia. «Fortasse taurus domini Snell rursus effugit, ut antea factum est.»
«Utinam igitur neminem cornibus petat!» respondit Iana; neque enim plane aspernabatur opinionem quae nonnullas calamitates animo fingere permittebat.
«Puella ista semper terrorem mihi incutit,» secum cogitavit Nancia; «utinam Godfridus iam domum redeat!» Ad fenestram in fronte aedium accessit, atque per viam quantum potuit prospexit. Quodam metu angebatur, quem ipsa puerilem esse sentiebat: nulla enim iam apparebant signa tumultus de quo Iana dixerat, et Godfridus non per vicum sed trans agros rediturus erat. Nihilominus ibi stans pergebat intueri quietum coemeterium, in quo sepulcrorum lapides longas umbras super herbidos colliculos sole collustratos iaciebant, et ultra illud arbores circa aedes rectoris sacrorum positas autumnalibus coloribus ardentes.
Inter tantam rerum externarum tranquillitatem ac pulchritudinem obscurus metus clarius se prodit, velut corvus tarda ala per serenum aerem volitans. Nancia magis magisque optabat ut Godfridus reverteretur.