Serena erat dies dominica autumnalis, cum sedecim anni iam praeterissent ex quo Silas Marner novum illum thesaurum ad focum suum invenerat. Campanae veteris templi Raveloensis laeto concentu nuntiabant sacra matutina peracta esse; ex arcuato autem aditu turris paulatim prodibant opulentiores paroeciani, salutantium amicorum vocibus interrogationibusque identidem retenti, qui pulchrum illud mane ad sacra adeunda opportunum iudicaverant. Mos tum ruri obtinebat ut ex conventu primores ante ceteros discederent, humilioribus vicinis interim subsistentibus atque spectantibus, qui vel inclinato capite reverentiam significabant vel genu leviter flexo salutabant, si quis locuples tributorum solutor dignaretur eos respicere.
Inter primos illos bene vestitorum coetus nonnullos agnoscemus, quamvis Tempus cunctis manum imposuerit. Vir ille procerus, flavis capillis, quadraginta annos natus, vultu haud multum differt a Godfrido Cass sex et viginti annorum; corpore tantum plenior factus est et nescio quem iuventutis decorem amisit, cuius iactura etiam tum apparet cum nec oculi splendorem perdiderunt nec rugae adhuc frontem insederunt. Fortasse elegans illa femina, viro aetate paulo inferior, quae eius bracchio innititur, maiorem quam maritus mutationem passa est: roseus enim ille genarum flos, qui olim perpetuo vigebat, nunc raro nisi recenti matutino aere vel repentina aliqua vehementiore animi commotione reviviscit. At iis qui hominum vultus eo maxime diligunt quod vitae expertae indicia prae se ferunt, pulchritudo Nanciae nunc maiorem etiam vim habet.
Saepe animus ad uberiorem bonitatem aetate maturescit, cum corporis faciem deformis quaedam senectutis caligo obtexerit, ita ut oculorum aspectus pretium fructus intus latentis divinare non possit. Sed Nanciae anni non tam inimici fuerunt. Os firmum atque placidum, apertus sincerusque oculorum fuscorum intuitus, nunc naturam ostendunt experimento probatam, quae praestantissima sua bona servaverit; ipsa quoque vestium munditia diligenter composita nunc aliquid gravius significat, quando iuvenilis elegantiae blanditiae iam locum nullum habere possunt.
Godfridus Cass et uxor (nam nomen honorificentius, postquam senex dominus Cass maioribus suis adiunctus hereditatem inter suos divisam reliquit, ex ore Raveloensium evanuit) conversi sunt ut canum illum procerae staturae virum et simpliciter vestitam feminam paulo post se venientes exspectarent; monuerat enim Nancia exspectandos esse «patrem et Priscillam». Tum omnes in angustiorem semitam deflectunt, quae per coemeterium ad portulam Aedibus Rubris ex adverso positam ducit.
Sed hos nunc non sequemur. Annon ex hac ipsa multitudine e templo discedente alios videre iterum cupiamus, quos nec sumptuosa veste conspici nec tam facile quam dominum dominamque Aedium Rubrarum agnosci speremus?
Silam tamen Marner nemo agnoscere non possit. Magni illi oculi fusci quasi longius prospicere didicerunt, ut fieri solet iis quorum oculi in prima aetate rebus propinquis tantum intenti erant; neque iam tam incertus eorum aspectus est, sed quasi vicissim respondent. Cetera omnia corpus annorum sedecim spatio vehementer debilitatum testantur. Incurvi textoris umeri capillique cani paene summae senectutis speciem praebent, quamquam quinquagesimum quintum annum nondum excessit. At prope latus eius recentissimus iuventae flos procedit, puella duodeviginti annorum, flavis capillis, genis subridentibus in fossulas leviter impressis; frustra comam suam fulvo colore nitentem et naturaliter crispam sub pilleolo fusco in laevitatem redigere conata est. Capilli obstinate velut rivulus Martio vento agitatus undulant, et parvi cincinnorum anuli, pectinis coercitione post tergum elapsi, infra pilleoli verticem apparent.
Non potest Eppia quin de capillis suis aliquantulum doleat: nulla enim alia puella in Raveloe similem prorsus comam habet, ipsaque capillos laeves esse debere arbitratur. Ne in minimis quidem reprehendi vult: videtis quam apte libellum precationum in sudario punctis distincto involverit. Iuvenis ille bene formatus, qui veste nova e crasso panno xylino confecta eam sequitur, cum Eppia de capillis rectis in universum quaerit, quid sibi statuendum sit haud satis scit; existimat fortasse plerumque capillos rectos praestare, sed Eppiae capillos mutatos esse minime desiderat.
Profecto Eppia suspicatur aliquem post se ire qui de ea singulari studio cogitet, animumque colligat ut, simul ac in vicum devenerint, ad eius latus accedat. Alioquin cur tam verecunde se gerat et caveat ne vultum a patre Sila avertat? Huic enim assidue submissa voce narrat qui sacris interfuerint qui afuerint, quam pulchre sorbus rubris fructibus onerata super murum aedium rectoris sacri emineat.
«Utinam nobis quoque, pater,» inquit Eppia, postquam in viam devenerant, «hortulus esset, in quo bellides floribus duplicibus crescerent, quales domina Winthrop habet. Sed aiunt multa fodienda esse novamque terram apportandam; id tu facere non posses, pater, nonne? Immo nollem te facere: nimis gravis tibi labor esset.»
«Immo possim, filia, si parvum hortum cupis. His longis vesperis paululum agri inculti circumfodere possim, quantum satis sit ut tibi paucas stirpes florum seramus; mane quoque antequam ad telam sedeam ligone aliquantum operae dare. Cur mihi antea non dixisti te hortulum cupere?»
«Ego tibi fodere possum, domine Marner,» inquit iuvenis veste e crasso panno xylino indutus, qui iam ad latus Eppiae accesserat, nullo sermonis exordio opus esse ratus. «Post diurnum opus mihi pro ludo erit; nec minus, si quando inter labores otium nactus ero. Quin etiam terram ex horto domini Cass afferam: ille profecto lubens dabit.»
«Hem, Aaron, mi puer, hicne es?» inquit Silas. «Ne animadverti quidem te adesse; nam cum Eppia de rebus loquitur, nihil aliud video nisi ea ipsa quae narrat. Bene igitur; si mihi in fodiendo opem feras, citius illi hortulum parabimus.»
«Ergo, si tibi placuerit,» inquit Aaron, «hodie post meridiem ad Lapicidinas veniam, atque constituemus quam inculti agri partem colamus. Cras autem hora maturius exsurgam atque operi manum admovebo.»
«At ne id facias nisi mihi promiseris, pater, te gravissimum fodiendi laborem non suscepturum,» inquit Eppia. «Neque enim quicquam de horto dixissem,» addidit, partim pudibunda partim subdole arridens, «nisi domina Winthrop dixisset Aaronem tam benevolentem futurum esse, et...»
«Id etiam sine matris testimonio scire potuisti,» interpellavit Aaron. «Spero autem dominum Marner non ignorare me ad operam ei praestandam et valere et velle; neque tam inhumanus erga me erit ut laborem, quem ego suscepturus sum, ipse mihi eripiat.»
«Videsne, pater?» inquit Eppia. «Nunc in horto operaberis tantum cum iam facilia omnia fuerint; ego autem tecum areolas designabo, foveolas faciam, radices inseram. Multo hilarior locus erit apud Lapicidinas cum flores habuerimus: mihi enim semper videtur flores nos conspicere posse atque intellegere quid inter nos loquamur. Rosmarinum quoque et bergamotam et thymum seram, quoniam tam suave olent; sed lavandulam, opinor, in hortis locupletium tantum crescere solere.»
«Nec propterea tibi deesse debet,» inquit Aaron, «cum ego omnium stirpium taleas afferre possim. Cum hortos colo, innumeras secare cogor, quarum plerasque abicio. Apud Aedes Rubras magnus lavandulae torus est: herbae illius odore domina valde delectatur.»
«Modo,» inquit Silas graviter, «nihil nobis sine venia sumas neve quidquam magni pretii ab Aedibus Rubris petas. Dominus enim Cass tam multa in nos contulit, partem novam domunculae exstruendam curavit, lectos aliaque utensilia dedit, ut non ferrem me propter florum radices aliudve quid eo usque eius benignitate abuti.»
«Minime vero cuiquam graves erimus,» respondit Aaron. «Nullus in tota paroecia hortus est in quo non multa pereant, quia nemo invenitur qui omnibus uti possit. Interdum mecum reputo neminem ciborum penuria laboraturum esse, si e terra quicquid potest eliceretur, neque ullum cibi frustulum esset quin alicuius ori demum perveniret. Talia, dum hortos colo, animo subeunt. Sed iam redeundum mihi est, ne mater sollicitetur quod nondum domi sim.»
«Eam quoque tecum hodie post meridiem adducas, Aaron,» inquit Eppia. «Nollem enim horti consilia capi, quin illa omnia ab initio nosceret; tu quoque, pater, idem sentis?»
«Sane, adducas, si potes, Aaron,» inquit Silas. «Semper profecto aliquid dicet quo facilius res recte componantur.»
Aaron in vicum regressus est; Silas autem et Eppia solitariam viam arboribus tectam persecuti sunt.
«O pater!» exclamavit illa, ubi soli erant, brachium Silae utraque manu complexa atque premens, deinde subsiliens ut impigre eum oscularetur. «Mi patercule senex! Quam gaudeo! Nihil iam mihi amplius defore puto, cum parvum hortulum habuerimus. Atque sciebam Aaronem nobis fodiendi laborem suscepturum esse,» subiecit, lepide quasi triumphans. «Id ego optime sciebam.»
«Callidula profecto es,» respondit Silas, vultu placida illa senectutis felicitate perfuso quam amor coronat. «Sed nimis te ornabis nimisque multa Aaronis beneficio debebis.»
«Minime vero,» inquit Eppia, ridens atque exsultans; «ipsi hoc placet.»
«Age, age; libellum precum mihi ferendum trade, ne, sic saliens, in terram tibi excidat.»
Eppia tum sensit gestus suos a quodam observari: sed spectator erat asellus amicus, cui, ne herbam pascens longius evagaretur, lignum ad pedem alligatum erat. Animal mansuetum, longe ab ea severa reprehensione alienum qua homines res leves iudicant, libenter etiam gaudio illorum intererat, si modo quis rostrum eius leniter perfricaret. Neque Eppia eum solita benevolentia fraudavit, quamquam hinc illud incommodum consecutum est ut asellus aegre claudicans eos usque ad ipsam domus ianuam sequeretur. Sed ubi Eppia clavem ostio inseruit, canis intus acute latrantis vox sententiam aselli mutavit; atque ille nemine hortante rursus claudicans abscessit.
Acutus ille latratus salutem laetissimam nuntiabat, quam canis parvus coloris fusci, sagacis ingenii, eis paraverat. Hic primum circa pedes eorum velut furore gaudii correptus saltavit, tum cum fremitu ad catulum felis testudineo colore variegatum, qui sub tela latebat, irruebat, rursusque ad eos cum brevi latratu recurrit, quasi diceret: «Ecce, quod ad hanc infirmam bestiolam pertinet, meum officium praestiti.» Interea mater catuli, candido pectore in fenestra apricante, caput somnolenta convertit quasi blanditias sibi exspectaret, quas tamen ullo suo labore quaerere non cogitabat.
Nec solus haec felix animalium frequentia domunculae lapideae faciem mutaverat. Iam nulla in conclavi communi lectica erat; angustius autem spatium honestis supellectilibus repletum erat, omnibus tam mundis atque nitidis ut ipsi Dolly Winthrop satis facerent. Mensa quercina sellaque quercina triangularis in tam tenui domicilio vix exspectandae erant; nam hae, sicut lecti et alia complura, ab Aedibus Rubris advenerant. Dominus enim Godfridus Cass, ut universi vicani praedicabant, textori egregiam benignitatem praestabat; atque aequissimum erat hominem ab iis qui facultates haberent adiuvari et tueri, qui pupillam parentibus orbatam educasset eidemque et patris et matris munere functus esset, praesertim cum ipse pecuniam amissam haberet neque quicquam possideret praeter id quod opera singulis hebdomadibus quaereret. Accedebat quod ars textoria paulatim languebat, cum lini filum in dies minus minusque neretur; nec dominus Marner iam iuvenis erat.
Neque quisquam textori invidebat. Tam singularis enim homo putabatur ut beneficia a vicinis meritus nulla alia persona in Raveloe eodem iure postulare posset. Si qua superstitio erga eum supererat, novam omnino speciem induerat. Dominus autem Macey, nunc octoginta sex annos natus et aetate valde confectus, qui numquam iam nisi ad focum suum aut in limine domus apricans cernebatur, censebat, si quis erga orphanam id praestitisset quod Silas fecerat, hoc ipso significari fore ut pecunia amissa tandem reperiretur aut certe fur poenas daret. Ipse enim, ut Macey de se dicebat, mente aeque ac semper integer erat.
Silas iam consedit Eppiamque placido gaudio intuens observavit, dum linteum mundum explicat et in eo placentam ex tuberibus solani tuberosi confectam ponit. Placenta illa, sicut die dominico tuto ac lente fieri solebat, in olla sicca super ignem paulatim languescentem calefacta erat: sic enim furni vicem optime suppleri putabant. Silas enim nec cratem ferream nec furnum ad commoditates suae domus adici patiebatur; veterem e lateribus focum tam diligebat quam ollam suam fuscam olim dilexerat. Annon ibi Eppiam invenerat? Etiamnunc nobis sunt dei domestici, focorum custodes; et nova quaecumque fides talem rerum domesticarum quasi religiosum cultum patienter ferat, ne proprias ipsa radices contundat.
Silas prandium illo die solito tacitior sumpsit; cultro ac furca cito depositis, mente velut alio aversa spectabat Eppiam cum cane et fele ludentem, quo ludo ipsum puellae prandium longius trahebatur. Spectaculum tamen erat quod animum quamvis alio aversum facile retineret. Eppia enim, cuius capilli undantes fulgorem circum effundebant, candido mento ac collo molliter rotundato contra vestem e panno xylino caeruleo saturato confectam nitentibus, laete ridebat, cum catulus quattuor unguibus alteri umero adhaeresceret, tamquam figura qua ansa poculi ornari posset. Canis Snap a dextra, mater felis a sinistra, pedibus anterioribus ad frustulum cibi quod ipsa supra utriusque caput tenebat protendebantur; interdum Snap ab hac petitione desistebat, ut felinam aviditatem vanosque eius conatus gravi fremitu, tamquam validissimo argumento, reprehenderet. Postremo Eppia misericordia mota utrumque permulsit, frustulumque inter eos aeque divisit.
Tandem autem Eppia, horologium respiciens, lusum diremit atque ait: «O pater, cupis iam in sole sedere ac fistulam fumare. Sed prius mensa mihi tollenda est, ut omnia munda sint cum mater baptismalis ad nos venerit. Festinabo: non diu morabor.»
Iam biennio superiore Silas cotidianam fumandi fistulae consuetudinem acceperat, sapientibus Raveloensibus id vehementer suadentibus, quippe quod ad subitos corporis stupores arcendos utile putarent. Eidem consilio medicus Kimble adsensus erat, hac ratione ductus, ut id experiri liceret quod nihil nocere posset; qua ratione ille medicus permulta in arte sua facienda defendere solebat. Silas vero fumando non magnopere delectabatur, saepeque mirabatur cur vicini tantopere huic rei dediti essent. Sed placide consentire iis quae communi hominum iudicio bona haberentur mos apud eum firmus factus erat, ex quo nova quaedam animi forma in eo creverat, postquam Eppiam ad focum invenerat. Hoc enim unum quasi filum tenere poterat mens ipsius incerta ac perplexa, dum novam illam vitam teneram ex tenebris ad se missam nutrire conabatur, in quas aurum suum antea evanuerat.
Quaerens quid Eppiae opus esset et quidquid eam afficeret una cum ea sentiens, sensim sibi ipsi assumpserat consuetudines opinionesque quibus tota Raveloensium vita formabatur. Una cum affectibus resurgentibus memoria quoque resurrexit; coepit igitur de veteris suae fidei elementis cogitare eaque cum novis opinionibus coniungere, donec sibi tandem videretur pristinam suam vitam cum praesenti uno velut vinculo continere. Persuasio quaedam bonitatis res humanas gubernantis, et fiducia erga homines quae ex sincera pace laetitiaque nascitur, obscuram ei suspicionem moverant falsum quiddam vel errorem aliquem intercessisse, quo umbra illa tam atra super optimae aetatis dies demissa esset. Cum autem in dies facilius Dolly Winthrop intimos animi sensus aperiret, paulatim illi communicavit quicquid de vita priore explicare poterat.
Non poterat id nisi tarde atque aegre fieri: nam ad enarrandum parum expedita erat Silae facultas, neque Dolly ea quae audiebat facile interpretabatur, cui tam angusta rerum externarum experientia nullam ad mores alienos intellegendos viam praebebat. Omne novum atque inauditum obstabat, adeo ut in singulis fere narrationis gradibus obstupesceret. Itaque per particulas tantum, et interiectis intervallis quibus Dolly audita diu apud se versare posset donec paulo familiaria fierent, Silas ad ultimum tristem historiae suae exitum devenit: sortes ductas falsumque earum testimonium in eum pronuntiatum. Haec autem res pluribus colloquiis repetenda erat, cum Dolly alias atque alias quaestiones de eo instituto proponeret quo nocens deprehendi innocensque absolvi debuisse credebatur.
«At idem est liber sacer apud vos, pro certo habes, domine Marner?» interrogavit Dolly. «Idem ille quem ex regione unde venisti tecum attulisti? Idem atque is quem in templo habent et e quo Eppia legere discit?»
«Ita,» inquit Silas, «idem prorsus in omnibus; et in sacris quoque libris sortes duci memineris,» subiunxit voce demissiore.
«Heu, miserum!» inquit Dolly voce dolenti, non secus ac si adversum aliquod de homine aegrotante nuntium accepisset. Per aliquot momenta tacuit; tandem sic locuta est: «Sunt fortasse sapientes qui ista omnia intellegant; sacerdos certe, ut opinor, intellegit. Verum tanta ad ea explicanda verba requiruntur, ut nos pauperes vix quicquam ex iis capere possimus. Ego quid verba quae in templo audio significent numquam satis intelligo, nisi hic illic pauca; scio tamen bona esse, id quidem scio. Sed quod te angit, domine Marner, hoc est: si illi qui supra nos sunt te iuste tractavissent, numquam passi essent ut tu, cum innocens esses, pro improbo fure eicereris.»
«Ita vero,» inquit Silas, qui iam loquendi consuetudinem Dolly intellegere didicerat. «Hoc me tamquam ferrum candens percussit. Neminem enim habebam qui me diligeret aut mecum staret, neque in caelo neque in terra. At ille, quocum decem annos et amplius, ex quo pueri fuimus, eandem vitam eademque omnia communicaveram, amicus meus familiaris cui confidebam, calcaneum in me sustulit atque ad me perdendum omnia molitus est.»
«Eheu, quam improbus ille fuit!» inquit Dolly. «Alterum talem esse non possum mihi persuadere. Sed, domine Marner, tota sum perturbata; perinde me habeo ac si experrecta nescirem utrum nox esset an dies. Quodam tamen modo tam certo sentio in iis quae tibi acciderunt iustam aliquam rationem latere, si quis eam modo perspiceret, quam certo scio me rem aliquam alicubi reposuisse, quamvis statim manu reperire nequeam. Neque tibi ita animus abiciendus erat. Verum de hac re iterum loquemur; interdum enim dum hirudines admoveo vel cataplasmata appono, talia mihi in mentem veniunt qualia, cum otiosa sedeo, nullo modo cogitare possem.»
Dolly tam multis utilis erat ut saepe occasiones talis mentis illuminationis nancisceretur; neque diu morata ad eandem quaestionem rediit. «Domine Marner,» inquit quodam die, cum lintea Eppiae lota domum reportasset, «diu multumque illa calamitas tua et sortes ductae me vexaverunt. Huc illuc per animum omnia ita convertebam ut nescirem unde initium caperem. Sed illa nocte, cum ad pauperem Bessiam Fawkes vigilarem, quae mortua liberos suos reliquit, quos Deus tueatur, repente mihi tam perspicua omnia visa sunt quam ipsa lux diei. Nescio tamen utrum ea nunc teneam an verbis proferre possim. Saepe enim multa intus mecum gero quae nullo modo in verba exeunt. Quod autem narrasti homines in patria tua neque precationes memoria tenere neque e libro recitare, mirum quam sollertes esse debuerint! Ego certe, nisi precationem qua Patrem nostrum invocamus nossem et pauca quaedam bona verba quae e templo mecum refero, singulis noctibus genibus nixus nihil omnino dicere possem.»
«At tu plerumque aliquid dicis, domina Winthrop, quod ego satis intellegere possum,» respondit Silas.
«Age igitur, domine Marner, hoc mihi tale quiddam visum est. Quod ad sortes ducendas falsumque earum responsum pertinet, nihil inde explicare queo: sacerdotis fortasse esset id enodare, et ille quoque grandibus tantum verbis id posset. At illud tam clare mihi apparuit quam solis lux, cum de misera Bessia Fawkes anxia essem, et semper mihi occurrit cum de hominibus doleo atque sentio me parum eis prodesse posse, etiamsi media nocte surgam ut opem feram: illi qui supra nos sunt multo mitiorem et misericordiorem animum habent quam ego; neque enim fieri potest ut ego iis qui me fecerunt melior sim. Quod si mihi aliquid durum videtur, id propterea fit quod multa nescio; atque profecto permulta sunt quae nescio, cum tam exigua mihi sit rerum cognitio.»
«Haec dum mecum reputabam, tu mihi subito, domine Marner, in mentem venisti, et cetera omnia quasi uno impetu effluxerunt. Si ego apud me sentirem quid erga te iustum esset, et si illi qui precati sunt sortesque duxerunt, uno illo improbo excepto, recte te tractavissent si potuissent, annon sunt qui nos ab initio condiderunt, qui plura sciant et meliorem voluntatem habeant? Hoc unum certo teneo; cetera omnia, quotiens animo perpendo, maxima mihi sunt aenigmata. Nam febris quosdam aetate adultos rapuit, relictis pueris qui nihil sibi consulere possunt; alii membris fractis laborant; qui recte vivere et sobrii esse volunt ab iis vexantur qui contra faciunt. Heu, multae sunt in hoc mundo aerumnae, multaque quorum iustam rationem numquam invenire possumus.»
«Nobis autem nihil restat nisi confidere, domine Marner; iusta facere quantum intellegimus, atque confidere. Si enim nos, qui tam pauca novimus, aliquid boni rectique videre possumus, pro certo habere licet esse bonitatem quandam iustitiamque, quae nostrae mentis captum longe superent. Intus ipse animus mihi testatur rem ita esse oportere. Quod si tu confidere perrexisses, domine Marner, non a ceteris hominibus fugisses nec tam solus vixisses.»
«Eheu, at id tum difficile fuisset,» submissa voce dixit Silas; «difficile fuisset eo tempore fiduciam retinere.»
«Et profecto difficile,» respondit Dolly paene pudore tacta. «Facilius talia dicuntur quam fiunt; et me paenitet paulum quod haec tibi dixi.»
«Immo vero,» inquit Silas, «recte dicis, domina Winthrop, recte dicis. Bonum est in hoc mundo: id nunc animo sentio; atque ex eo sentio esse aliquod bonum maius quam quod videre queamus, quamvis mala et scelera nobis occurrant. Sortium illarum ratio mihi adhuc obscura est; sed puella ad me missa est. Aliquis res nostras curat: profecto curat.»
Hoc colloquium eo tempore habitum erat quo Eppia adhuc parva erat et Silas cotidie duabus horis ea carere cogebatur, dum apud magistram quae vicinorum pueros erudiebat litteras disceret, cum ipse primos illos doctrinae gradus frustra eam docere conatus esset. Nunc autem, ubi Eppia adoleverat, Silas saepe, illis tranquillis animi effusionibus quae inter eos oriuntur qui perfectissimo amore una vivunt, cum ipsa quoque de praeteritis loqui solebat; explicabat quomodo et cur solitariam vitam ante eius adventum egisset. Neque enim fieri poterat ut Eppiam celaret eam filiam suam natura non esse; nam, etiamsi credi posset vicinos Raveloenses in praesentia puellae de hac re tam diligenter tacituros fuisse, interroganti tamen eam de matre, ut aetate cresceret, respondere non potuisset nisi totam vitam anteactam tenebris obduceret, quibus inter utriusque animos dolendum quoddam saeptum exstitisset.
Itaque Eppia iam diu noverat matrem suam in nive iacentem mortuam esse; se autem ad focum a patre Sila repertam, qui aureos eius cincinnos pro nummis suis aureis amissis atque ad se revectis habuisset. Singularis ille tenerque amor quo Silas eam paene numquam a suo latere disiunctam educaverat, adiuvante quoque domicilii solitudine, eam ab iis sermonum morumque vicinorum contagionibus servaverat quae ingenium deterius reddere solent; animusque eius pristinam illam animi sinceritatem retinuerat quam nonnulli perperam omnibus rusticis natura inesse existimant. Perfectus amor quendam spiritum poeticae venustatis habet qui etiam hominum minimis litteris excultorum necessitudines nobilitare possit. Talis spiritus Eppiam inde ab illo tempore circumfuderat quo ad clarum foculi lumen, quod eam quasi vocabat, processerat. Quare mirum non est eam non solum propter venustam formae teneritatem a communibus vici virginibus aliquantum differre, sed etiam aliquid cultioris animi ardentiorisque sensus habere, quod nulla alia disciplina acceperat nisi affectu puro diligenter alito.
Tam puerili adhuc ac simplici animo erat ut imaginatio eius ad quaestiones de ignoto patre minime vagaretur. Diu ne cogitaverat quidem se patrem aliquem habuisse oportere. Primum vero in mentem ei venit matrem aliquando maritum habuisse, cum Silas anulum nuptialem ei ostendisset, ex emaciato mulieris digito detractum atque in capsula parva, calcei similitudinem referente et vernice obducta, diligenter servatum. Capsulam hanc Eppiae iam adultae custodiendam tradiderat; puella saepe aperiebat, ut anulum inspiceret, sed de patre cuius ille symbolum esset vix quicquam cogitabat. Annon iam patrem sibi proximum habebat, qui eam magis diligeret quam alii in vico patres suas filias diligere viderentur? Contra, quaenam mater sua fuisset et qua miseria ad mortem pervenisset, ea saepe animum Eppiae premebant. Ex consuetudine dominae Winthrop, quae post Silam amica ei erat omnium carissima, intellexerat quanti esset matrem habere. Iterum atque iterum Silam rogaverat quali vultu mater fuisset, cui ipsa similis videretur, quomodo ille matrem iuxta genistam spinosam iacentem reperisset, eo puellae vestigiis et parvulis brachiis in eum porrectis perductus. Genista etiam tum eodem loco stabat; atque hac ipsa die post meridiem, cum Eppia cum Sila in solem exisset, hunc primum res videnda cogitationemque eius occupavit.
«Pater,» inquit ea blanda quadam gravitate, quae interdum tamquam tardior maestiorque concentus hilaritati eius intermiscebatur, «genistam illam spinosam intra horti fines includemus. In angulo stabit; iuxta eum galanthos nivales et crocos seram, nam Aaron dicit non interituros esse, sed in annos semper plures futuros.»
«Ita, filia,» respondit Silas, cui semper libebat loqui cum fistulam manu teneret, quasi intervalla inter fumandum magis quam fumum ipsum amaret. «Genista illa profecto non omittenda est: nec quicquam, mea quidem sententia, ea pulchrius est cum luteis floribus vestitur. Sed iam mihi in mentem venit qua ratione saeptum paremus. Forsitan Aaron consilium suggeret; saeptum tamen necesse erit, alioqui aselli ceteraque animalia intrabunt omniaque conculcabunt. Materiam autem ad saeptum parandum aegre reperiri audio.»
«O patercule, ego tibi dicam,» inquit Eppia, postquam paulisper cogitaverat, subito manus iungens. «Passim multi lapides iacent, neque omnes magni sunt. Eos alterum super alterum componere poterimus et maceriam exstruere. Tu et ego minores portabimus; Aaron reliquos feret: hoc certo scio.»
«Eheu, carissima,» inquit Silas, «non satis lapidum est ut totum hortum circumdemus. Quod autem te portaturam dicis, brachiolis istis tuis ne lapidem quidem rapae magnitudine ferre posses. Tenui es corporis habitu, mi dulcissima,» addidit tenera voce; «ita domina Winthrop dicit.»
«At ego multo validior sum quam credis, patercule,» inquit Eppia. «Quod si lapides non sufficiunt ut undique maceriam faciamus, saltem aliquam partem complebunt; reliquum facilius erit virgultis aliisque rebus circumsaepire. Aspice quanti lapides circa fossam magnam iaceant!»
Ad fossam exsultans procurrit, unum lapidem sublatura ut vires suas ostenderet, sed subito obstupefacta pedem rettulit. «O pater, huc veni et aspice!» exclamavit. «Vide quantum aqua ab heri recesserit! Heri quidem fossa paene plena erat.»
«Mira sane res,» inquit Silas ad eam accedens. «Hoc, opinor, fossae ad aquam deducendam efficiunt, quas post messem in agris domini Osgood ducere coeperunt. Magister operum, cum nuper praeterirem, mihi dixit: ‹Domine Marner, nihil mirabor si agrum illum incultum tuum tam siccum reddiderimus quam os.› Dicebat dominum Godfridum Cass operi exsiccandi praeesse, quippe qui agros illos a domino Osgood conduxisset.»
«Quam mirum erit veterem fossam sine aqua videre!» inquit Eppia, aversa atque ad lapidem satis magnum tollendum inclinata. «Aspice, patercule, hunc ego facile ferre possum,» addidit; atque aliquot passus magno conatu progressa est, sed mox lapidem dimisit.
«O quam fortis es, nonne?» inquit Silas, dum Eppia bracchia dolore affecta quatiens ridebat. «Age, eamus in aggerem iuxta transversum illum aditum sedere, neque iam lapides tollamus. Ne tibi noceas, filia. Opus est aliquo qui pro te laboret; meum enim bracchium haud amplius satis validum est.»
Postrema haec verba Silas lente pronuntiavit, velut plus significarent quam quod ipsa vox diceret. Cum autem super aggerem consedissent, Eppia se ad latus eius admovit, atque brachium illud minus validum blandissime prehensum in gremio suo tenuit. Silas interim altera manu fistulam tenens quasi ex officio fumare pergebat. Fraxinus in saepimento post eos frondibus suis intertextis solis ardorem temperabat, laetasque umbras hic illic mobiles circumfundebat.
«Pater,» inquit Eppia lenissime, cum paulisper taciti sedissent, «si aliquando nuberem, conveniretne me anulo matris meae in nuptiis uti?»
Silas paene imperceptibiliter commotus est, quamquam interrogatio cum eo congruebat quod ipse tacite animo volvebat. Tum submissiore voce respondit: «Quid, Eppia, de nuptiisne cogitare coepisti?»
«Hac tantum hebdomade, pater,» simpliciter respondit Eppia, «ex quo Aaron mecum de ea re locutus est.»
«Et quid tibi dixit?» interrogavit Silas, eadem voce demissa usus, quasi vereretur ne vel levissimo vocis sono quicquam diceret quod Eppiae non prodesset.
«Dixit se velle uxorem ducere, quod iam vicesimum quartum annum acturus esset; neque ei hortorum colendorum operam deesse, postquam dominus Mott artem suam reliquisset. Bis per hebdomadam ad dominum Cass statis diebus laborat, semel ad dominum Osgood, atque apud aedes rectoris quoque eum conducturi sunt.»
«Et quamnam uxorem ducere vult?» inquit Silas subridens, non sine maestitia.
«Quam nisi me, patercule?» respondit Eppia, genis in fossulas ridendo contractis, patremque osculata. «Quasi vero aliam ullam uxorem cupere posset!»
«Et visne igitur ei nubere?» interrogavit Silas.
«Volo quidem aliquando,» inquit Eppia, «sed quando nescio. Omnes aliquando nubere aut uxorem ducere, ut Aaron dicit, solent. Ego autem id falsum esse dixi: ‹Aspice,› inquam, ‹patrem meum: numquam uxorem duxit.›»
«Non, filia,» respondit Silas. «Pater tuus solus erat, donec tu ad eum missa es.»
«At numquam posthac solus eris, pater,» inquit Eppia tenerissime. «Ita et Aaron dixit: ‹Ne cogitare quidem possem te a domino Marner avellere, Eppia.› Ego autem respondi: ‹Ne proficeres quidem, si conareris, Aaron.› Itaque vult nos omnes una habitare, ut tu nihil prorsus laboris suscipias, pater, nisi quod tibi voluptati sit; et se tibi tamquam filium futurum esse pollicitus est. Ita ipse dixit.»
«Et placetne hoc tibi, Eppia?» inquit Silas, eam intuens.
«Non gravate ferrem, pater,» inquit Eppia simplicissime. «Mihi quoque placeret ita res constitui ut tibi minus laborandum esset. At nisi id respicerem, mallem nihil mutari. Valde enim felix sum. Gaudeo quod Aaron me diligit et nos saepe visitat, quodque erga te tam comiter se gerit. Semper enim tibi benevolentiam ostendit, nonne, pater?»
«Ita, filia, nemo melius se gerere posset,» respondit Silas graviter. «Vere matris suae filius est.»
«Sed ego mutationem nullam volo,» inquit Eppia. «Mallem diutissime ita vivere quales nunc sumus. At Aaron mutationem desiderat; et me paululum flere fecit, paululum tantum, quod diceret me eum non diligere: nam si diligerem, tam vehementer quam ipse nuptias exoptarem.»
«Heu, filia mea benedicta,» inquit Silas, fistulam deponens, quasi iam frustra esset fumandi simulationem diutius tenere, «nimis iuvenis es ad nuptias. Dominam Winthrop interrogabimus, ipsius Aaronis matrem, quid sentiat. Si quid recte faciendum est, illa profecto perspiciet. Sed hoc quoque tibi considerandum est, Eppia: omnia mutabuntur, sive id velimus sive nolimus; neque fieri potest ut res diutissime prorsus eodem modo nullo discrimine permaneant. Ego senescam in dies atque infirmior fiam, fortasse tibi oneri futurus, nisi prius te omnino relinquam. Non quod te me pro onere habituram putem: scio te id numquam facturam; sed tamen res tibi gravis esset. Cum igitur futura mecum considero, mihi consolatio est cogitare te praeter me alium quoque habituram esse, iuvenem validumque, qui etiam post meam mortem vivat et te usque ad finem vitae tueatur.»
His dictis Silas paulisper tacuit; carpis super genua positis, manus cogitabundus lente sublevabat demittebatque, humum intuens.
«Vellesne igitur me nubere, pater?» inquit Eppia voce paulum tremente.
«Ego certe is non ero qui vetem, Eppia,» respondit Silas graviter. «Sed matrem tuam baptismalem consulemus. Illa et tibi et filio suo id quod rectum erit exoptabit.»
«En, ecce iam veniunt,» inquit Eppia. «Eamus eis obviam. O, fistula! Nonne vis eam rursus accendere, pater?» addidit, instrumentum illud, quod pro remedio habebatur, e terra tollens.
«Minime, filia,» respondit Silas. «Satis hodie fumavi. Opinor me fortasse paucis haustibus plus iuvari quam nimio uno tempore fumo.»