Cum Dunstanus Cass a casa tergum avertisset, Silas Marner non amplius quam centum virgis Anglicis ab ea aberat. Ex vico lento laboriosoque gradu redibat, sacco paenulae vice umeris circumiecto, lucernam corneis lamellis instructam manu gerens. Crura ei itinere fessa erant; animus autem tranquillus, nullius imminentis mutationis praesagus.
Securitatis enim sensus saepius ex consuetudine quam ex firma persuasione nascitur; eoque fit ut etiam tum permaneat, cum res ita mutatae sint ut metus merito incuti possit. Quod aliquid per longum tempus non acciderit, id, si consuetudinis rationem sequamur, identidem pro argumento affertur cur numquam accidere possit; cum tamen interdum ipsum illud temporis spatium condicio sit adiecta qua res iam proxima fiat.
Dicet aliquis se quadraginta annos in metallorum fodina sine ullo casu laboravisse, idque pro causa afferet cur periculum non reformidet, quamquam cuniculi tectum iam subsidere incipiat. Saepe etiam animadvertere licet quo quisque sit aetate provectior, eo difficilius ei persuaderi posse ut mortem sibi aliquando certam esse vere credat.
Huius consuetudinis vis apud Marnerum, cui vita tam aequabili tenore fluebat, plurimum valere debebat. Nullos enim novos homines videbat, de nullis novis rebus audiebat, quibus memoria rerum improvisarum atque mutabilium in eo excitaretur; unde facile intellegitur cur animo tam securo esset, quamvis domum thesaurumque solito minus diligenter custoditos reliquisset. Cenam suam duplici voluptate cogitabat: tum quod calida sapidaque futura erat, tum quod nihil sibi constitura erat.
Frustulum enim carnis suillae dono acceperat a Priscilla Lammeter, femina rei domesticae egregie perita, cui eodem die pulchrum linteum confectum domum attulerat. Nec umquam assa carne vescebatur nisi dono accepta. Cena autem inter omnes cibos ei iucundissima erat, quod ea hora sumeretur qua sollemnes suas nocturnas delicias capiebat, cum cor eius in auri contemplatione incalesceret; itaque, si quando assam carnem haberet, ad cenam eam servabat.
Ea tamen vespera vix carnis frustulum sollerter filo alligaverat, filumque, ut fieri solebat, circum ianuae clavem duxerat, per eius ansam traiecerat et unco supra focum pendenti adfixerat, cum recordatus est sibi postridie summo mane ad novam telam instruendam tenui admodum resticula omnino opus esse. Oblitus erat eam comparare, quod a domo domini Lammeter rediens per vicum non transierat; postridie autem mane emendae rei causa ab opere cessare ne cogitandum quidem erat.
Gravis quidem et molesta erat illa nebula, in quam egrediendum erat; sed habebat Silas quae commodis suis anteferret. Itaque carnem in extremam unci partem ab igne remotissimam retraxit, lucernam veteremque saccum sumpsit atque ad negotium profectus est, quod sereno caelo viginti fere minutis confici potuisset.
Ianuam autem sera claudere non poterat nisi nodo diligenter facto soluto, quo cena tardaretur; neque tanti sibi id incommodum esse videbatur. Quis enim fur per talem noctem ad Lapicidinas iter reperiret? Cur hac potissimum nocte veniret, cum per superiores quindecim annos nemo umquam venisset? Non quidem has quaestiones Silas verbis expressis apud se agitabat; sed ita reddere possumus rationem illam tacitam atque obscuram qua metu vacabat.
Peracto negotio domum laetus rediit. Ianuam aperuit; oculis autem eius hebetibus omnia eodem quo reliquerat loco manere videbantur, praeterquam quod ignis maiorem iam gratumque calorem praebebat. Dum lucernam reponeret pileumque et saccum deponeret, per pavimentum ultro citroque incessit, atque ita vestigia pedum Dunstani in harena impressa vestigiis suorum calceorum clavis confixorum confudit.
Tum carnem propius ad ignem admovit et consedit, ut iucundo simul negotio cibum assaret et membra sua calefaceret.
Quisquis eum illo tempore conspexisset, cum rubens ignis lumen pallidum vultum, oculos insolitos atque intentos et corpus macie attenuatum collustraret, fortasse intellexisset cur vicini Raveloenses eum miseratione contemptu mixta, metu et suspicione aspicerent. Vix ullus hominum minus quam miser Marner alteri nocere poterat. In animo eius simplici et veritatis amante ne crescens quidem auri cupiditas ac prope religiosus cultus ullum vitium gignere poterat quod in aliorum perniciem verteretur.
Exstincto omnino fidei lumine atque animi affectibus desolatis, operi suo pecuniaeque toto animo inhaeserat; haec autem, sicut omnia quibus homo se totum tradit, illum vicissim ad suam naturam conformaverant. Nam, dum ille in tela sine intermissione operabatur, tela ipsa vicissim in artifice suo operabatur, magisque in dies confirmabat cupiditatem eadem semper facienti eundem semper fructum recipiendi.
Aurum vero, cui incubans incrementa contemplabatur, omnem illam amandi vim in solitudinem quandam duram ac sibi clausam, auro ipsi similem, redegerat.
Ubi satis incaluerat, nimis longum sibi fore visum est donec cenatus guineas promeret; iucundum potius fore arbitrabatur nummos in mensa ante oculos fulgentes habere, dum raras illas epulas sumeret. Gaudium enim optimum vinum est; guineae autem Silae velut vinum aureum erant.
Itaque surrexit et nihil suspicatus candelam prope telam in solo posuit; harenam, nullo mutati loci indicio animadverso, removit laterculosque sustulit. Vacuae foveae conspectu cor ei vehementer exsiluit; nondum tamen in animum admittere poterat aurum periisse: terror eum invasit simulque cupiditas eius terroris quam primum depellendi.
Manum trementem per omnem foveam circumduxit, quasi oculos suos falli potuisse credere conaretur; deinde candelam in ipsam foveam demisit diligenterque exploravit, toto corpore magis magisque tremens. Tandem tanta vi concuti coepit ut candela e manu excideret; tum manus capiti admovit, sese continere ac mentem colligere conatus.
Num forte superiore nocte subito consilio aurum alio transtulerat atque deinde oblitus erat? Qui in aquas tenebrosas decidit, vel in saxo lubrico momentaneum pedis firmamentum quaerit; ita Silas, quasi vanas illas spes veras putaret, desperationem tantisper differre conabatur. Omnes angulos perquisivit; lectum subvertit, excussit, manibus pressit atque subegit; inspexit etiam furnum latericium in quo ligna condere consueverat. Cum nihil iam restaret quod scrutaretur, rursus genibus nixus omnem foveae ambitum manibus contrectavit.
Nullum iam perfugium restabat quo a tam horrenda veritate vel ad breve tempus confugeret.
Immo vero quoddam adhuc perfugium supererat, quale menti, ubi vehementiore animi perturbatione oppressa iacet, ultro offertur: rerum quae fieri nequeant exspectatio, fides rebus inter se pugnantibus habita; quae tamen fides ab insania eo differt, quod ipsarum rerum evidentia discuti potest. Silas tremebundus e genibus surrexit atque ad mensam respexit. Quid? Nonne ibi tamen aurum iacebat? Mensa vacua erat.
Tum se convertit et post tergum aspexit, totamque casam oculis fuscis intendens perlustravit, quasi speraret saccos ibi tandem apparituros esse ubi eos iam frustra quaesiverat. Res omnes quae in tugurio erant clare cernebat; aurum autem nusquam aderat.
Rursus manus trementes capiti admovit atque clamorem edidit acrem et longe resonantem, ululatum hominis omni solacio destituti. Aliquamdiu deinde immotus stetit; sed clamore illo prima intolerabilis veritatis vis aliquantum remissa erat. Se convertit et titubans ad telam accessit, conseditque in ea sella in qua laborare solebat, velut natura ipsa eo eum duceret ubi certissimum rerum praesentium testimonium inveniret.
Iam, vanis omnibus spei simulacris discussis atque primo certitudinis ictu superato, in mentem ei venire coepit furem aliquem id fecisse. Hanc cogitationem avidissime amplexus est: poterat enim fur deprehendi et ad aurum reddendum cogi. Ex ea spe aliquid virium recepit, statimque a tela exsiluit et ad ianuam cucurrit. Quam ubi aperuit, imber in eum vehementer illisus est; pluebat enim usque gravius.
Tali nocte vestigia pedum reperiri non poterant. Vestigia? Quando igitur fur venerat? Interdiu, dum Silas abesset, ianua obserata fuerat; neque, cum luce adhuc clara redisset, ullum effractae domus indicium viderat. Atque etiam vesperi, ut ipse reputabat, omnia eodem statu quo reliquerat fuerant; harena laterculique intacti videbantur.
Furne ergo saccos abstulerat, an saeva quaedam potestas, quam nulla manus attingere posset, iterata eius orbitate delectata erat? Ab hoc metu obscuriore atque incertiore abhorruit, magnaque animi contentione cogitationem ad furem manibus praeditum revocavit, quem etiam manus humanae comprehendere possent. Singulos tum vicinos animo percurrit qui quidquam de pecunia eius dixissent aut quaesivissent, quod nunc suspicionis causam praebere videretur.
In his erat Iemus Rodney, venator furtivus et alia quoque infamia notus. Is Silae per agros iter facienti saepe obvius fuerat, atque de textoris pecunia iocando aliquid dixerat; quin etiam aliquando, cum fistulam ad eius focum accensurus introisset, ad focum otiose morando, cum suum negotium persequi debuisset, Silam offenderat. Iemus Rodney erat ille; et in hac coniectura quies quaedam animo reperiebatur.
Iemus reperiri, pecuniamque reddere cogi poterat. Neque eum supplicio affici cupiebat Silas, sed aurum dumtaxat recipere, quo erepto animus eius similis erat misero viatori in vasta ignotaque solitudine relicto. Furem igitur deprehendi oportebat. De magistratu deque legum potestate confusas tantum opiniones habebat Marner; hoc tamen sentiebat, sibi damnum palam nuntiandum esse. Tum vici principes—sacrorum minister, publicae pacis custos, dominus Cass—aut Iemum Rodney aut quemcumque alium cogerent pecuniam ereptam reddere.
Hac spe incitatus in imbrem prosiluit, oblitus caput tegere nec curans ut fores clauderet: nihil enim sibi superesse videbatur quod amittere posset. Quam celerrime cucurrit, donec, cum iam vicum intraret ad flexum viae prope tabernam cui Iris nomen erat, spiritu deficiente cursum remittere coactus est.
Taberna Iris Silae videbatur locus quo mariti divites et corpore opimi deliciarum causa convenirent, quorum uxores nimiam linteorum copiam possiderent. Ibi potissimum se inventurum sperabat eos quibus summa Raveloe potestas atque dignitas esset, ibique quam celerrime furtum sibi factum in omnium notitiam perlaturum.
Pessulum sustulit et dextrorsum in conclave tabernae lucide collustratum, quod culina quoque erat, ingressus est; ibi enim humiliores hospites convenire solebant. Conclave autem ad sinistram lectioribus reservabatur, inter quos dominus Cass saepe duplici voluptate fruebatur, quod et cum ceteris laetus compotaretur et se iis benigne superiorem ostenderet. Illa tamen nocte conclave obscurum erat: praecipui enim viri, qui eum coetum sua praesentia ornare solebant, ad saltationes quibus domina Osgood natalem diem celebrabat omnes, sicut Godfridus Cass, profecti erant.
Quam ob rem in culina, ubi sedilia altis tabulatis inter se discreta erant, plures solito convenerant. Nonnulli enim qui alias in conclave honestiorum admissi potentioribus suis materiam imperiose loquendi atque ex alto benignitatem ostentandi praebuissent, ea nocte voluptatem variare contenti erant: aquae mixtum liquorem validiorem ibi bibebant, ubi iam ipsi hominibus cervisiam tantum bibentibus imperiose loqui atque dignitatem suam ostentare possent.