Dum Godfridus Cass e dulci Nanciae praesentia velut e poculo oblivionem hauriebat atque arcani illius vinculi conscientiam libenter paulisper deponebat, quod aliis temporibus adeo eum mordebat exagitabatque ut ipsam solis laetitiam acerbitate quadam aspergeret, uxor eius, filiola in ulnis gestata, per nive coopertas Raveloenses semitas lentis incertisque passibus incedebat.
Iter hoc, ultima anni nocte susceptum, ultionem spectabat, quam iam diu secum animo agitaverat, ex quo Godfridus ira incensus dixerat malle se mori quam eam uxorem suam agnoscere. Sciebat illa in Aedibus Rubris eadem nocte magnum hospitum conventum futurum: maritum inter festos homines ridentem atque arridentibus gaudentem, ipsam autem velut in intimis pectoris tenebris occultantem. At illa voluptatem eius turbaret: sordidis pannis induta, vultu pallente ac marcido, qui quondam pulcherrimarum mulierum vultibus aequiparari potuerat, adesset cum infante, cui patris et capilli et oculi essent, seque ipsam domino Cass tamquam primogeniti filii coniugem patefaceret.
Vix fieri potest ut miseri calamitatem suam non tamquam iniuriam ab iis illatam existiment qui minus miseri sunt.
Mollia non ignorabat sordidas sibi vestes non mariti neglegentiae, sed daemoni illi deberi, cui nomen Opium erat; huic corpore animoque mancipata erat, nisi quod reliquiae materni amoris obstabant quominus etiam filiolam esurientem ei traderet. Hoc ipsa probe sciebat; et tamen, quotiens miserae menti sopore paulisper depulso dolor sentiendi redibat, egestatis suae atque ignominiae sensus in acerbum contra Godfridum odium identidem vertebatur. Ille rebus secundis fruebatur; si sibi ius suum obtigisset, ipsam quoque rebus secundis fruituram esse.
Nec minus eius iram inflammabat persuasio Godfridum suscepti matrimonii paenitere eoque dolore vexari. Cogitationes iustae, quae nos ipsos reprehendere doceant, ne purissimo quidem caelo, ne optimis quidem terrae caelique monitis, crebrae ad nos advolant. Quomodo igitur nuntii illi tenues, alis candidis praediti, ad venenatum Molliae cubiculum viam reperirent, ubi nulla altiora rerum praeteritarum monumenta servabantur quam illa cauponariae puellae beatitudo, cuius totum regnum e vittis roseis et urbanis virorum iocis constiterat?
Mature profecta erat; sed in itinere moras traxerat, segnities enim persuaserat se, si sub tepidis cuiusdam tugurii latebris exspectasset, nivem tandem desituram esse. Diutius quam ipsa animadverterat ibi haeserat; nunc vero, cum sero per longas semitas asperas niveque ita tectas incederet ut earum inaequalitas vix agnosceretur, ne vindictae quidem propositum, quod antea animum concitaverat, labentes vires sustinere poterat.
Hora iam septima vespertina erat; neque tum procul a Raveloe aberat, sed itinera illa omnia inter se similia parum noverat, ut nesciret quam paulum itineris restaret. Consolatione indigebat; unum autem noverat consolatorem, familiarem illum daemonem in sinu gestatum. Nigrum igitur opii frustulum protulit, sed, priusquam ad labra admoveret, paulisper haesit.
Illo temporis momento maternus amor velut supplex pro dolente animi vigilia adversus oblivionis soporem orabat: malebat enim illa lassitudine et dolore oppressa pergere sentire quam ita torpere ut brachia infantem complexa cari oneris sensum amitterent. Paulo post Mollia aliquid e manu abiecit; non tamen nigrum opii frustulum, sed ampullam vacuam.
Tum iter rursus instituit sub nubibus iam discedentibus, inter quas stellae lux modo emicabat modo rursus obtegebatur; postquam enim nix cadere desierat, ventus gelidus exortus erat. Sed quo longius ibat, eo graviore somno premebatur, atque filiolam in sinu dormientem magis magisque sine voluntatis imperio complectebatur.
Paulatim daemon voluntatem suam exsequebatur, adiuvantibus frigore atque lassitudine. Mox unum tantum vehementer cupiebat, nec de futuro quidquam cogitabat: humi procumbere et dormire. Iam ad locum pervenerat ubi saepes nulla iter cohibebat; vagabatur incertis gressibus, nullam rem discernere valens, quamvis lata undique nivis albedo ac stellarum paulatim clarior lux diffunderetur.
Ad fruticem genistae spinosae, qui sparsis ramis exstabat, se demisit; mollis satis ille cervical erat, mollis etiam nix quae pro lecto subiecta iacebat. Neque frigus lecti sensit neque curavit num filiola experrecta matrem flendo vocaret. Brachia tamen nondum naturali illo amplexu laxata erant, atque parvula non minus placide obdormiebat quam si in cunis tenui reticulo ornatis agitaretur.
Tandem tamen plenus torpor invasit: digiti prehendere desierunt, remissa sunt brachia, caputque parvulae e matris pectore delapsum est; oculi caerulei ad frigidam stellarum lucem late patuerunt. Primum puerula querula voce «mamma» dixit, simulque brachium sinumque, quae antea pro pulvino fuerant, repetere conata est; sed matris aures nihil audiebant, atque ipsum cervical quasi retro subduci videbatur.
Dum autem e genibus matris nive madefactis devolvitur, subito parvulae oculos fulgor quidam in candida humo micans allexit. Qua solent infantes facilitate ab una re ad aliam animum transferre, statim tota in contemplanda re splendida atque quasi viva defixa est, quae ad se accurrere videbatur nec tamen umquam appropinquabat. Hanc rem fulgentem capere oportebat; itaque momento post, quadrupedis instar humi repens, alteram maniculam porrexit ut lucem comprehenderet.
Sed fulgor hoc pacto capi non potuit. Tum capite sublato quaesivit unde sibi fallax illa lux oriretur.
Veniebat ex loco praeclaro lumine collustrato. Parvula igitur pedibus se sustollens per nivem titubantibus passibus incessit, vetere sordidoque amiculo quo circumvoluta erat post tergum trahente, et pileolo insolito a tergo pendente. Sic per apertam tugurii Silae Marner ianuam ingressa est, usque ad focum calidum, ubi ex lignis truncisque accensus ignis clara flamma ardebat; is etiam saccum veterem, quo Silas pro pallio utebatur, super lateres ad siccandum explicatum iam penitus calefecerat.
Infans, quae multas horas materna cura destituta sibi ipsi relicta esse consueverat, in sacco consedit, maniculas ad ignem porrexit, et summa voluptate, levi voce balbutiens atque inconditos quosdam sonos ad flammam hilarem emittens, cum ea velut colloquebatur, haud aliter quam anserculus nuper e ovo exclusus qui locum sibi commodum tandem invenisse incipit. Paulo post tamen calor somnum invitavit; caput aureis capillis nitens in veterem saccum procubuit, oculique caerulei teneris palpebris paene perlucidis contecti sunt.
Ubi vero Silas Marner erat, dum hospes tam mirus ad focum eius adveniebat? In ipso quidem tugurio erat, sed puellam non viderat. Per superiores hebdomadas, ex quo pecuniam amiserat, consueverat ianuam identidem aperire atque foras prospicere, quasi pecuniam suam nescio quo modo ad se redituram putaret, aut vestigium aliquod vel famam de ea per viam arcano casu adventuram, quam intentis auribus vel oculis excepturus esset.
Id maxime noctu faciebat, cum telam non texeret; iterabat enim gestum cui nullam certam causam reddere potuisset, quemque vix intellegere possit nisi is qui a re sibi supra omnes carissima repente atque incomprehensibili modo seiunctus sit. Sub vesperum, ac postea quotiens nox non prorsus atra erat, Silas e tugurio prospectum illum angustum circa veteres lapidum fodinas intuebatur, aurem admovens atque oculos intendens, non iam spe, sed desiderio nudo et animi inquietudine ductus.
Eo ipso mane vicini nonnulli ei dixerant hanc ultimam anni noctem esse, ideoque oportere eum vigilare et audire quomodo campanis vetus annus emitteretur novusque exciperetur; id enim prosperum omen esse, fortasse etiam causam futurum cur nummi sui ad se redirent. Iocus ille erat Raveloensium more benigne dictus de avari hominis insolitis moribus, quibus iam paene insanire videbatur; sed fieri potest ut ea verba Silam solito vehementius commoverint.
Ex quo crepusculum adesse coeperat, ianuam saepius saepiusque aperuerat, sed statim incluserat ubi omnia longius posita cadente nive obscurari videbat. Cum tamen postremo aperuisset, nix iam desierat, et nubes hinc inde se diducebant.
Diu stans auscultabat atque circumspiciebat; aliquid tum re vera per viam ad eum accedebat, sed nullum eius signum ipse percepit. Silentium autem et lata nivis planities, nullis vestigiis signata, solitudinem eius quasi angustioribus finibus includebant, atque desiderium illud frigidam desperationis vim sentire faciebant.
Rursus ingressus est, manumque dextram pessulo admovit ut ianuam clauderet; sed non clausit. Nam, ut saepe post amissas opes acciderat, invisibili quadam virga subito rigore correptus est; et velut e lapide sculptus, oculis apertis sed nihil cernentibus, ianuam manu retinens immotus stetit, ita ut neque bonum neque malum, si quid per apertum limen introisset, prohibere aut repellere posset.
Cum Silae sensus rediit, motum interruptum tamquam sine mora continuavit ianuamque clausit, prorsus nescius se interea sensibus caruisse, neque ullius mutationis quae per illud intervallum accidisset memor, nisi quod lumen obscurius factum erat, ipse autem frigore atque languore affectus. Nimium diu se ad ianuam stantem atque foras prospicientem moratum esse arbitrabatur.
Ad focum conversus, ubi duo ligna a se invicem delapsa tenuem tantum rubentemque ac tremulum splendorem emittebant, in sella iuxta ignem consedit; iamque inclinabatur ut ligna rursus admoveret, cum hebetibus oculis aurum quoddam in pavimento ante focum iacere visum est. Aurum! Suum ipsius aurum, non minore miraculo redditum quam fuerat ereptum! Cor vehementer palpitare sensit, et per aliquot momenta manum extendere non valuit ut thesaurum recuperatum arriperet.
Aureus ille acervus, dum ille commotus intueretur, splendescere ac crescere videbatur. Tandem corpore procumbens manum porrexit; sed digiti, pro duris nummis quorum definitam formam tam bene noverat, molles tepidosque capillorum cincinnos contigerunt. Summa admiratione obstupefactus Silas in genua procubuit caputque demisit ut prodigium propius inspiceret: infantula erat dormiens, rotundo vultu, cute candida, toto capite mollibus flavisque anellis circumdato.
Num sororcula sua per somnium ad eum redierat, illa sororcula quam, cum ipse adhuc puer nudis pedibus sine calceis sine tibialibus incederet, annum integrum in ulnis circumtulerat antequam mortua esset? Haec prima cogitatio inter stuporem mentis vacuae per Silae animum fulguris instar percurrit.
Somniumne hoc erat? Rursus surrexit, ligna iunxit atque foliis aridis et surculis superiectis flammam excitavit. At ignis speciem illam non discussit; immo corpusculum infantis rotundum et vestimenta eius misera clarius ostendit. Sorori eius mirum in modum similis erat. Silas, stupore inexplicabili simul et repentinis memoriae imaginibus obrutus, viribus destitutus in sellam recidit.
Quomodo et quando puella se inscio domum intraverat? Ipse enim ne limen quidem excesserat. Sed simul cum hac quaestione, quam propemodum animo depellebat, ante oculos mentis veteris domus species oriebatur, veterumque viarum quae ad Vicum Lucernarum ducebant; et in hac rerum olim visarum imagine alia suberat, cogitationum scilicet quae sibi tum, in illis longinquis locis, familiares fuerant.
Cogitationes illae nunc ei peregrinae videbantur, velut veteres amicitiae quas revocare iam non liceret. Nihilo tamen minus per somnium quodammodo sentiebat infantis adventum velut nuntium e vita illa tam remota sibi allatum esse. Ea teneras animi fibras excitabat quae Raveloe numquam commotae erant: antiquos misericordiae motus, antiquos tremores reverentiae, cum praesentiret aliquam potestatem vitae suae praesidentem. Nondum enim eius imaginatio ex admiratione arcani infantis adventus sese explicaverat; neque ullas de causis communibus et naturalibus quibus res accidere potuisset coniecturas effinxerat.
Tum vero clamor e foco auditus est. Puella experrecta erat; Silas igitur se inclinans eam sustulit et in genu suo collocavit. Illa collo eius brachiolis se circumdedit, atque maiore usque voce vagitus inconditos cum voce «mamma» miscuit, quo genere vocum parvuli e somno excitati suam mentis perturbationem significant.
Silas infantem ad pectus pressit, ac paene insciens blandos sonos emisit quibus flentem compesceret; simulque recordatus est pultem sibi paratam, quae iuxta ignem iam deficientem refrixerat, ad puellam alendam profuturam esse, si paulisper iterum calefieret.
Proxima hora multa ei agenda erant. Puls, saccharo fusco atque sicco ex vetere copia, qua ipse abstinuerat, condita, infantis fletum sedavit, effecitque ut oculis caeruleis amplo placidoque intuitu in Silam intenderet, dum ille cochleare ori eius admovebat. Mox e genibus eius delapsa parvula huc atque illuc incertis passibus vagari coepit, sed tam venuste titubabat ut Silas exsiliens eam sequeretur, ne in rem aliquam collisa laederetur.
At illa tantummodo in pavimentum ita decidit ut sederet, atque calceolos manibus trahere coepit, lacrimabundo vultu in Silam suspiciens, quasi calcei dolorem facerent. Ille eam rursus in genu sustulit; nec nisi aliquanto post Silae, qui solus caelebsque vixerat neque infantium curam noverat, in mentem venit calceolos madidos tepidos puellae talos premere. Magno labore eos detraxit; statimque infantula magno cum gaudio ad primum illud pedum digitorum mysterium explorandum animum convertit, crebro risu quasi Silam ipsum invitans ut rem tam miram secum contemplaretur.
Calceoli tamen humidi tandem Silae in mentem revocaverunt puerulam per nivem ambulavisse. Hinc primum ex tota oblivione, qua nullum ordinarium ingressus eius modum reputaverat, experrectus est, atque coepit intellegere infantem naturali aliquo modo aut sua sponte domum intrare aut ab alio adduci potuisse. Hac nova cogitatione excitatus, priusquam quicquam coniceret, puellam in ulnas accepit ad ianuamque accessit. Vix eam aperuerat cum iterum «mamma» audivit, vocem quam ab illa prima esurientis experrectione non audierat.
Se foras inclinans exigua pedum vestigia, in nive nondum ullo alio pede calcata relicta, aegre discernere potuit; ea igitur usque ad genistas spinosas secutus est. «Mamma! Mamma!» infantula identidem clamabat, corpusque prorsum tanto impetu porrigebat ut paene e Silae ulnis effugeret, priusquam ipse animadverteret ante se non solum fruticem esse, sed etiam hominis corpus, capite inter ramos spinosos demisso, nive de ramis discussa ex parte opertum.