Iam apud Aedes Rubras cena primo vesperi sumpta erat, atque convivium eo processerat ut ipsa verecundia in hilarem quandam familiaritatem solveretur. Tum demum viri, qui se non vulgari saltandi sollertia praeditos esse sciebant, tandem adduci se patiebantur ut saltationem quandam alacrem peragerent; dominus autem Cass malebat magna voce confabulari, pulverem sternutatorium huc illuc spargere, hospitibusque terga manu pulsare, quam diutius ad mensam, ubi chartis ludebatur, sedere. Id avunculo Kimble permolestum erat: is enim, quamquam inter seria diurna negotia levissimus esse solebat, ubi ad chartas et liquorem e vino destillatum advenisset, tantam animi contentionem tantamque acerbitatem adhibebat ut, priusquam adversarius chartas distribueret, ipse eas suspicacibus oculis perlustrans permiscueret; sin autem chartam, quae in ludo vim haberet, vilissimam extraxisset, tanto fastidio eam ostenderet, quasi in mundo ubi talia accidere possent iam nihil prohiberet quominus quis in omnem intemperantiam praecipitaretur.
Ubi ad tantam libertatem laetitiamque convivium pervenerat, servi quoque, gravissimis cenae ministeriis iam defuncti, ex consuetudine ad saltationes spectandas convenire atque aliquid ipsi voluptatis capere solebant; ita ut remotiora aedium conclavia deserta relinquerentur.
Duae erant ianuae quibus e vestibulo in Conclave Album intrabatur. Utraque, ut aer liberius perflaret, patebat; sed inferiorem servi et vicani stipaverant, superior sola aditum vacuum praebebat.
Robertus Cass tum nauticam illam saltationem figuris variis exornabat. Pater, qui filium tam agilem corpore vehementer admirabatur, saepiusque affirmabat eum sibi ipsi iuveni simillimum esse — quod pronuntiabat quasi nullo maiore laudis testimonio adulescentem commendare liceret — medius in circulo hospitum constiterat, qui haud procul a superiore ianua adversus saltatorem se collocaverant. Godfridus aliquantum inde aberat, non ut fratris saltationem admiraretur, sed ut Nanciam, prope patrem suum in eodem circulo sedentem, oculis sequeretur.
Seorsum manebat, ne ipse patri argumentum iocandi praeberet de nuptiis deque Nanciae Lammeter pulchritudine; quae ioca, prout nox progrederetur, minus minusque involuta futura esse praevidebat. Sperabat tamen se, ubi illa saltatio peracta esset, rursus cum Nancia saltaturum; interim iucundissimum erat eam diu atque libere intueri, cum nemo animadverteret quam intentis oculis eam spectaret.
Sed cum ex uno ex illis diuturnis obtutibus oculos attolleret, aliquid ei occurrit quod non aliter eum perculit quam si manes e sepulcro excitati subito apparuissent. Imago erat vitae illius abditae, quae velut angiportus tenebricosus post speciosam domus frontem latet, sole collustratam honesti spectatores laudant atque contemplantur. Filiola ipsius erat, in Silae Marner ulnis gestata.
Ita primo statim conspectu, nullo dubitationis loco relicto, iudicavit, etsi per multos iam menses puellam non viderat. Vix autem spes eum subierat fortasse se falli, cum dominus Crackenthorp et dominus Lammeter, mirantes tam inopinatum hospitem, Silae iam occurrissent. Ad eos Godfridus continuo accessit, neque enim quiescere poterat priusquam omnia eorum verba audivisset. Se quidem continere conabatur; at simul intellegebat, si quis eum attentius aspiceret, pallentia labra et corpus tremens facile deprehensurum.
Iam vero omnium in ea conclavis parte oculi ad Silam Marner conversi erant. Ipse dominus Cass surrexit atque iratus exclamavit: «Quid hoc sibi vult? Quid agitur? Cur tu hoc modo huc irrumpis?»
«Medicum quaero; medico mihi opus est,» Silas primo ad dominum Crackenthorp dixerat.
«Quidnam accidit, Marner?» inquit rector. «Medicus hic adest. Dic autem placide quam ob causam eum requiras.»
«Mulier quaedam est,» respondit Silas voce humili spirituque paene deficiente, eodem ipso momento quo Godfridus accessit. «Mortua esse puto; in nive iacet, ad veteres lapicidinas, non longe ab ostio meo.»
Godfridi cor vehementer exsiluit. Una tum eum formido occupaverat: ne mulier illa nondum mortua esset. Foeda sane formido, malusque hospes qui in indole Godfridi, alioquin miti ac benigna, nidum sibi invenerat. Sed nulla ingenii bonitas eum ab improbis votis tutum praestat, cuius felicitas ex fallacia atque dissimulatione pendet.
«Tace, tace,» inquit dominus Crackenthorp. «In vestibulum egredere; medicum ad te adducam.» Deinde ad dominum Cass conversus submissa voce addidit: «Mulierem in nive repertam esse ait atque mortuam suspicatur. Quam minimum de hac re dicere satius est: matronae consternabuntur. Dic tantum pauperculam aliquam frigore fameque aegrotare. Ego Kimble arcessam.»
At matronae iam propius accesserant, scire cupientes cur solitarius ille lintei textor tam insolito modo advenisset, simulque infantulae venustate captae. Puella ipsa, modo multitudinis splendore et conspectu tot hominum attonita, modo iisdem illecebris allecta, nunc frontem contrahens faciemque occultabat, nunc caput rursus erigens tranquillis oculis circumspiciebat, donec tactus aliquis aut blanda vox eam denuo frontem contrahere faciemque pertinacius occultare cogeret.
«Cuiusnam est haec puella?» complures uno tempore interrogaverunt; inter eas etiam Nancia Lammeter, quae ad Godfridum conversa erat.
«Nescio; cuiusdam, opinor, miserae mulieris quam in nive iacentem invenerunt,» respondit Godfridus, vix verba eliciens. («Sed num certo scio?» tacitus statim adiecit, quasi conscientiae suae futurae reprehensioni occurrere vellet.)
«Tum vero, domine Marner, infantem hic relinquere praestiterit,» inquit benigna domina Kimble; haesitabat tamen, ne sordida puellae vestimenta pretiosam suam sericam vestem, qua pectus exornatum erat, contingerent. «Unam ex ancillis iubebo eam accipere.»
«Non, non; ab ea separari nequeo, dimittere eam non possum,» respondit Silas subito. «Ad me venit: meum est ius eam retinendi.»
Quod aliquis infantem sibi auferendum censeret, Silae ne in mentem quidem venerat; adeoque verba, quae sub repentino animi impetu protulerat, ipsi velut rem de animo suo nondum cognitam patefecerunt: paulo enim ante de puella nihil certi statuerat.
«Num quis umquam talia audivit?» domina Kimble ad proximam matronam, miti admiratione permota, dixit.
«Nunc vero, dominae, oro ut mihi viam detis,» inquit dominus Kimble, e conclavi ubi chartis ludebatur prodiens, interpellatione haud parum offensus, sed diuturna medicinae exercendae consuetudine ita institutus ut, etiam cum vino paene obrutus esset, ingratis officiis obtemperaret.
«Molestum sane est hac hora in frigus egredi, nonne, Kimble?» inquit dominus Cass. «Potuisset tamen adulescentem illum tuum quaerere, qui apud te medicinae artem discit — cui tandem nomen est?»
«Potuisset? Ita vero! Quid autem prodest de iis loqui quae fieri potuerint?» fremuit avunculus Kimble, dum cum Marnero properat; sequebantur Crackenthorp et Godfridus. «Godfride, quaeso, calceos mihi crassos affer. Quin etiam aliquis ad domum Winthropii currat, ut Dolly arcessat: nulla mulier huic rei aptior est. Ipse Benedictus ante cenam hic erat; abiitne?»
«Ita, domine; ei obviam veni,» inquit Marner, «sed sistere eum et rem narrare non poteram. Hoc tantum dixi me medicum quaerere; ille autem medicum apud dominum Cass esse respondit. Itaque quam celerrime huc cucurri; cum vero a tergo domus neminem viderem, in hoc conclave, ubi omnes conveneratis, ingressus sum.»
Puella, cuius animum nec lucis splendor nec arridentes feminarum vultus iam a maerore abducebant, flere atque «Mamma!» clamare coepit; nec tamen Marnerum deserere voluit, cui iam, ut videbatur, penitus confidebat. Godfridus, calceis allatis regressus, illum clamorem ita sensit quasi fibra quaedam intus in pectore eius vehementer tenderetur.
«Ego ibo,» inquit festinanter, aliquid agendi avidus; «ego mulierem adducam, dominam Winthrop.»
«Nugas agis; mitte alium,» respondit avunculus Kimble, cum Marnero propere discedens.
«Fac me certiorem, Kimble, si qua in re prodesse possim,» inquit dominus Crackenthorp. Sed medicus iam tam longe aberat ut verba non audiret.
Godfridus quoque disparuerat; petasum palliumque arrepturus discesserat, vix tantum rationi concedens ut meminisset sibi cavendum esse ne insanienti similis videretur. Mox e domo in nivem prorupit, nihil curans quod calceamenta tenuia gereret.
Paucis post minutis cum Dolly celeriter ad lapicidinas contendebat. Illa, quae ipsa misericordiae causa frigori nivique se committere muneris sui esse ducebat, sollicitissime tamen dolebat quod iuvenis tam nobili loco natus eadem benignitate commotus pedes madefaceret.
«Multo satius esset te domum redire, domine,» inquit Dolly reverenter miserans. «Quid enim necesse est ut frigore corripiaris? Quaeso etiam, si tibi grave non sit, ut redeunti viro meo dicas se venire debere. In taberna quae Iris appellatur nunc, opinor, sedet, si modo tam sobrius eum inveneris ut nobis usui esse possit. Sin minus, fortasse domina Snell puerum mittet qui nunc huc nunc illuc eat atque quae opus sint afferat; fieri enim potest ut aliqua ex medici domo petenda sint.»
«Non; semel egressus manebo, hic extra domum manebo,» inquit Godfridus, cum ad Marneri tugurium pervenissent. «Si qua in re opem ferre potero, exiens mihi nuntiabis.»
«Bene sane facis, domine, atque misericors es,» respondit Dolly, ad ostium accedens.
Tanto dolore sollicitudineque Godfridus premebatur ut, laudis tam immeritae causa, ne levem quidem conscientiae morsum sentiret. Huc atque illuc ambulabat, nesciebatque se usque ad talos in nivem descendere; nihil aliud animo versabat quam trepidam exspectationem rerum quae in tugurio agebantur, et quomodo uterque eventus futuram ipsius sortem mutaturus esset. At non omnino cetera omnia oblitus erat.
In intimo enim animo, quamquam cupiditate ac metu prope oppressa, manebat conscientia non ita se debere pendentem ex incerto eventu stare, sed suscipere quae ex propriis factis sequerentur, miseram illam uxorem suam esse profiteri atque infanti destitutae quae ei debebantur praestare. Sed tantum ei deerat animi vigoris ut ne cogitare quidem posset se Nanciae amori re vera renuntiaturum esse; tantum conscientiae tantumque humanitatis ei supererat ut debilitatem, quae talem renuntiationem impediebat, perpetuo doleret.
Hoc tamen ipso momento animus, quasi ruptis vinculis, ad improvisam diuturnae servitutis liberationem prospectandam prosiliebat.
«Mortuane est?» clamabat vox illa quae omnes alias in eo voces superabat. «Si mortua est, Nanciam uxorem ducere potero; tum deinceps bonus vir ero neque quicquam celabo; atque infantulae — quacumque ratione — providebitur.» Sed imagini tam gratae altera continuo obversabatur: «Potest etiam vivere; tum de me prorsus actum erit.»
Godfridus numquam postea scivit quam diu exspectavisset, cum ostium tugurii tandem apertum est atque dominus Kimble egressus est. Illi occurrit, paratus perturbationem animi, quidquid auditurus esset, occultare.
«Quoniam tam longe processeram, te exspectandum putavi,» ipse prior locutus est.
«Ineptias! Ridiculum erat te huc venire; cur non aliquem famulorum misisti? Nihil iam agi potest. Mortua est; iam multas horas mortuam fuisse existimo.»
«Qualis est mulier?» rogavit Godfridus, sanguinem sibi ad vultum ferri sentiens.
«Iuvenis, sed macie confecta, capillis longis nigris. Errabunda quaedam, pannis paene tantum cooperta. Annulum tamen nuptialem habet. Cras ad aedes publicas ubi pauperes aluntur auferenda erit. Age, mecum veni.»
«Volo ipsam inspicere,» respondit Godfridus. «Mulierem huic similem heri vidisse mihi videor. Paucis post minutis te assequar.»
Kimble pergere institit; Godfridus ad tugurium rediit. Semel tantum faciem mortuae, pulvino impositam, aspexit, quam Dolly decenter composuerat. Sed ultimus ille conspectus miserae atque exosae coniugis tam alte memoriae inhaesit ut, sedecim annis post, cum totius illius noctis historiam enarraret, singulas vultus illius doloribus attriti lineas ante oculos sibi versari sentiret.
Continuo ad focum conversus est, ubi Silas Marner sedebat infantem leniter fovens atque mulcens. Ea nunc prorsus quieta erat, nondum tamen dormiebat; pultis dulcedine ignisque calore in tranquillitatem illam venerat qua oculis late apertis omnia intuetur. Talis infantis quies nobis, qui aetate provectiores intus tot curis tumultibusque agitamur, nonnumquam reverentiam quandam movet, similem ei quam sentimus ante aliquid in terra caeloque magna quieta pulchritudine praeditum: ante sidus constanter fulgens, aut rosam silvestrem floribus undique refertam, aut arbores super tacitum iter inclinatas.
Oculi caerulei late patentes Godfridum suspiciebant, nullo metu nullo agnitionis signo indicato. Infans neque visu neque voce patrem suum poscere poterat; pater autem miram contrariamque animi commotionem sensit, ex dolore gaudioque mixtam, quod parvi illius cordis pulsus nihil respondebat suo desiderio, in quo amor cum quadam invidia certabat. Nam oculi caerulei sensim ab illo aversi in singularem textoris faciem defixi sunt; Silas enim se ad puellam intuendam humillime inclinaverat, dum illa manu parvula marcentem eius genam blando quodam lusu trahebat ac deformabat.
«Cras igitur infantem paroeciae curandum trades?» quaesivit Godfridus, quam maxime potuit neglegentiam simulans.
«Quis hoc dicit?» acriter Marner respondit. «Num me cogent eam tradere?»
«At tu profecto eam apud te servare nolles — homo iam senex, uxoris expers?»
«Retinebo donec aliquis ostenderit sibi ius esse eam mihi eripiendi,» inquit Marner. «Mater mortua est, patrem autem, ut arbitror, non habet. Sola est — et ego solus sum. Pecunia mea nescio quo abiit; haec autem nescio unde advenit. Nihil intellego; ipse vix quid agam scio.»
«Misella puella!» inquit Godfridus. «Sine me aliquid pecuniae dare unde vestimenta ei comparentur.»
Manum in sinum immiserat atque dimidiam guineam reppererat; eam Silae in manum impellens celeriter ex tugurio egressus est ut Kimble assequeretur.
«Ah, video non eandem esse mulierem quam heri conspexi,» inquit ubi medicum assecutus est. «Puella vero pulcherrima est. Senex ille eam retinere velle videtur: mirum quidem in tam sordido pecuniae amatorem. Sed aliquid illi dedi quo sumptus levaret; nec paroeciam, opinor, cum eo de iure infantem retinendi litigaturam esse.»
«Minime quidem; at fuit tempus cum ego ipse cum illo de ea re certare fortasse voluissem. Nunc iam serius est. Si infantula in ignem incideret, amita tua ob nimiam corporis crassitudinem eam assequi non posset; nihil aliud posset quam sedere et, velut sus perterrita, grunnire.»
«At tu ipse, Godfride, quam stultus es, qui calceamentis saltatoriis et tibialibus ita in nivem exieris! Atque tu unus ex elegantissimis huius noctis iuvenibus es, et quidem in paterna domo! Quidnam ista tibi temeritas vult? Num Nancia tam saeva in te fuit ut calceos pretiosos corrumpendo ei dolorem inferre cupias?»
«Omnia mihi hac nocte molesta fuerunt. Saltandi blanditiarumque mortiferum taedium ceperam, nec minus tumultus ille de saltationibus. Praeterea mihi cum altera Gunn sorore saltandum erat,» respondit Godfridus, laetus quod avunculus ipse commentum tam opportunum suggesserat.
Quae autem callidae verborum ambages ac mendaciola hominem integritatis studiosum non minus offendunt quam linea perperam ducta pictorem egregium, quamvis eam nemo praeter ipsum animadvertat, eadem velut levia quaedam ornamenta facile feruntur, ubi iam ipsa vita tota mendacium facta est.
Godfridus siccis pedibus in Conclave Album rediit, et, ut verum fateamur, tanta levatione animi tantaque laetitia perfusus, ut cogitationes tristes vix ullam cum iis certandi vim haberent.
Iam enim licebat, quotiens occasio daretur, Nanciae Lammeter verba quam blandissima dicere, eique ac sibi ipsi polliceri se semper talem futurum qualem illa eum esse vellet. Nullum erat periculum ne mortua uxor agnosceretur: illis temporibus neque tam diligenter res investigabantur neque tam longe rumores disseminabantur. Quod autem ad tabulas nuptiales attinebat, longe aberant, inter folia libri numquam revoluta sepultae, neque ullius praeter ipsum curae erant.
Si Dunseius rediret, is quidem rem prodere posset; sed fortasse persuaderi ei posset ut taceret.
Ac vero cum cuiuspiam res multo felicius eveniunt quam ipse timendi causam habuerat, nonne id argumento est facta eius neque tam stulta neque tam culpanda fuisse quam antea videbantur? Ubi fortuna nos benigne tractat, fieri solet ut existimemus non omni merito nos carere, aequumque esse ut ipsi nobis faveamus neve secundam nostram fortunam corrumpamus.
Quid denique prodesset Nanciae Lammeter praeterita confiteri atque suam felicitatem abiicere? Immo vero ipsius quoque Nanciae felicitatem: non sine causa enim sibi persuadebat eam se amare. De puella autem curaturus erat ut nihil ei deesset; numquam eam deserturus, omnia praestaturus erat praeter unum: se patrem eius esse profiteri.
Fortasse etiam sine patris agnitione puella aeque felix per omnem vitam futura erat; quippe cum nemo praedicere posset quomodo res futurae caderent. Atque praeterea — num alia ulla causa desideratur? — profecto pater multo felicior futurus erat, si filiam suam non agnosceret.