Iudex Malamus apud Tarleienses Raveloensesque pro viro ingenii amplissimi merito habebatur, quippe qui, nullo argumento allato, multo longius in coniecturis procedere posset quam vicini eius, qui in collegio iudicum pacis tuendae locum non haberent. Neque vero vir talis indicium ex arcula igniaria ortum neglegere poterat. Itaque quaestio instituta est de circumforaneo quodam, nomine ignoto, capillis nigris crispisque, facie peregrinum referenti, qui cultellos et ornamenta muliebria in arcula circumferret atque magnos anulos auribus insertos gestaret.
Sed sive quia investigatio tardior erat quam ut illum assequeretur, sive quia tot circumforaneis eadem descriptio conveniebat ut investigatores quem sequerentur nescirent, hebdomades complures effluxerunt; neque ex tota illa inquisitione quidquam praeter hoc consecutum est, ut commotio, quam furtum apud Raveloenses excitaverat, paulatim sedaretur.
De absentia Dunstani Cass vix quisquam sermonem instituebat. Olim enim, cum patre iurgatus, nescio quo discesserat, et sex post hebdomades domum reversus erat, pristinam sedem nemine prohibente occupaverat atque eadem qua antea insolentia circumcesserat. Familia quoque eius eundem exitum exspectabat, hoc uno excepto, quod dominus Cass tum certo statuerat se filio redituro domicilium interdicturum; quare de absentia eius numquam loquebantur. Si quando avunculus Kimble aut dominus Osgood quaereret ubi esset, satis erat narrari eum equum Wildfire occidisse atque patrem aliquo modo offendisse, ut nemo rem miraretur. Nemini autem, ne Godfrido quidem, qui prae ceteris scire poterat quid frater auderet, in mentem veniebat Dunstani discessum cum furto eodem die perpetrato coniungere.
Godfridus enim non meminerat se cum fratre de textore illo quidquam locutum esse, ex quo ante annos duodecim, puerili petulantia, eum irridere solebant. Praeterea ipse apud se identidem causas fingebat quibus fratrem a suspicione defenderet. Fingebat eum, postquam Wildfire amisisset, in aliquam sibi gratam latebram pedibus profectum; animo nunc videbat eum apud novos quosque notos impudenter commorantem atque alieno sumptu viventem, nunc de reditu cogitantem, quo pristinum ludum repetere posset fratrem natu maiorem vexandi.
Quin etiam, si cuiquam Raveloensi duo illa facta in unum colligere contigisset, dubito an coniectura, quae famae familiae vetere iure honestae, monumento in pariete posito cantharisque venerandis conspicuae, tam graviter noceret, non statim tamquam perniciosa atque suspecta repudiata esset. Sed placentae nataliciae, caro suilla in gelu coacta atque copia potuum valentium, quae ingenium ad nova excogitanda potius in somnia terrifica quam in cogitationes vigilantium deflectunt, mirum quantum valent ad impediendam periculosam illam mentis libertatem, qua homo vigilans sua sponte aliquid excogitet.
Cum de furto in caupona Iride aliisque locis inter viros probos dissereretur, controversia inter eos versabatur qui ex arcula igniaria rationem satis probabilem deducebant, et eos qui rem obscuram atque indagari omnino non posse contendebant.
Patroni opinionis de arcula et circumforaneo adversarios stupidos et ad credendum proclives esse iudicabant: qui, cum ipsi obtuso velut oculorum lumine uterentur, omnes homines pariter caecos putarent. At fautores mysterii inexplicabilis non obscure significabant illos esse quasi gallos qui, priusquam granum invenissent, canere inciperent; homines mente tam parum profunda quam sunt patinae quibus spuma tollitur, qui nihil post ianuam horrei esse crederent, propterea quod clausam ianuam oculis penetrare non possent. Ita altercatio, quamquam verum de furto non patefecit, nonnullas tamen de ingenio disputantium sententias, ad rem aliam pertinentes, satis veras in lucem protulit.
At dum miseri Silae iactura sic pigrum sermonum Raveloensium flumen paulisper agitabat, ipse Silas quam inanis atque solitaria esset orbitas, de qua vicini otiose disceptabant, penitus sentiebat. Ei qui ante aurum ablatum hominem observasset videri poterat vitam tam aridam atque contractam vix ullam amplius plagam accipere posse, neque quidquam inde demi nisi eo modo quo vita tota simul tolleretur.
Re autem vera vita illa cupiditate plena fuerat, proposito in dies intento occupata, quo contra immensam illam rerum ignotarum et solacio carentium vastitatem velut saepto quodam includebatur. Vita erat quae alicui rei adhaerere ardenter cupiebat; et quamquam id cui omnes animi fibrae adhaeserant res iners ac iam dissipata erat, necessitati tamen adhaerendi satisfaciebat. Nunc autem saeptum dirutum erat, fulcrum subito ereptum.
Cogitationes Marneri iam in solito gyro versari non poterant, sed in vacuum incidebant, haud aliter ac formica laboriosa, quae domum repetens subito terram sub itinere dehiscentem offendit. Aderat quidem tela, aderat texendi labor, apparebat in panno paulatim crescens figura; sed thesaurus ille fulgens in cavo sub pedibus absconditus nusquam erat. Sublata erat spes eum tractandi numerandique; vespera nullam iam voluptatem vel per imaginationem promittebat quae animum miseri desiderio aestuantem lenire posset.
Ne pecunia quidem quam labore tum comparaturus erat ullam ei laetitiam afferebat. Nam tenuis illa futurae mercedis species nihil aliud quam novam de damno accepto admonitionem continebat; spes autem tam gravi et repentino ictu deiecta erat ut ne animo quidem effingere posset quomodo ex tam exiguo initio novus aliquando acervus nasceretur.
In locum rei amissae maeror successit. Dum telae assidebat, subinde gemitum tenuem edebat, velut homo dolore corporis affectus: id signum erat mentem iterum ad hiatum illum improvisum, ad vesperam inanem, reversam esse. Tota deinde vespera, iuxta ignem languidum solus sedens, cubitis genibus innitebatur, caput manibus complectebatur, atque ita demisse gemebat, non tamquam qui gemit ut audiatur.
Neque tamen inter hos dolores prorsus omnibus auxiliis destitutus erat. Odium enim, vel potius aversatio, quam vicini adversus Marnerum antea conceperant ex parte remissa est, cum calamitas eius novam quandam hominis imaginem ostendisset. Qui prius putabatur callidior esse quam ut homines probi parem calliditatem adipisci possent, atque, quod etiam gravius erat, eam scientiam ad utilitatem vicinorum conferre nolle, is nunc ne tanta quidem sollertia praeditus esse videbatur, ut sua ipse tueri posset.
Vulgo de eo loquebantur tamquam de «misello quodam homunculo mente confuso»; et quod prius consuetudinem vicinorum vitavisset, id quod malitiae eius vel etiam familiaritati cum improbioribus quibusdam hominibus imputatum erat, nunc pro mera mentis perturbatione accipiebatur.
Huius in mitiorem partem mutati animi indicia varia exstiterunt. Cum odor epularum nataliciarum per auras ferretur, id anni tempus aderat quo in domibus locupletium abundantia carnis suillae et botulorum sanguine confectorum memoriam beneficentiae excitare solet. Ita calamitas Silae matronis rei domesticae praepositis, qualis erat domina Osgood, potissimum ob oculos versabatur. Rector quoque Crackenthorp, cum Silam admoneret pecuniam fortasse ei ereptam esse quod nimium aurum amaret neque umquam in templum veniret, praeceptum munere pedum porcellorum prosecutus est; quod sane aptissimum erat ad opiniones de sacerdotum natura iniuste conceptas depellendas.
Qui vicinorum nihil praeter verba solacii largiri poterant, non modo in vico ei occurrentes salutare atque de infortunio diutius interrogare cupiebant, sed etiam operae pretium sibi ducebant ad tugurium eius venire, ut ipsis in locis narrationem omnium rerum denuo audirent. Tum eum recreare conabantur his verbis: «Age, domine Marner, non peius tibi est quam ceteris pauperibus; quod si aliquo corporis membro debilis factus esses, paroecia tibi stipem ad victum concederet.»
Cur autem verbis nostris tam raro proximum consolari possimus, una, ut opinor, causa est quod benevolentia, antequam ore prodeat, nescio quo modo nobis insciis nostri ipsorum amore inficitur. Botulos sanguineos et pedes porcellorum mittere possumus, neque quidquam nostri amoris saporem in cibis relinquit; sermo autem quasi fluvius est qui ex variis terris labens earum particulas et sapores secum rapere paene semper solet. Raveloenses non exigua quadam benevolentia utebantur; sed ea saepius cervisiae odorem redolebat, atque rustica imperitia erat permixta, et eam potissimum speciem induere solebat quae ab adulatione ac simulatione longissime abesset.
Macey igitur, ut unum exemplum ponam, vesperi quodam consulto venit, ut Silas intellegeret rebus nuper gestis factum esse ut apud virum, qui non temere iudicaret, meliore iam opinione frueretur. Ut primum assedit pollicesque suos rite composuit, sic sermonem exorsus est:
«Age, domine Marner, quid est quod tam assidue gemas? Multo profecto melius tibi accidit pecuniam amisisse quam eam scelere comparatam retinuisse. Ego, cum primum in has regiones venisti, te hominem non admodum probum esse suspicabar. Multo tum iuvenior eras quam nunc; sed semper os pallidum, oculos intentos gerebas, paene, ut ita dicam, vitulo fronte alba similis.
«Verum quis haec omnia certo scire potest? Non omne quod insolito vultu est a veteri illo diabolo fictum est: de bufonibus, inquam, talibusque rebus loquor. Saepe enim nullum malum inferunt, immo ad bestiolas noxias delendas utiles sunt. Atque eadem fere de te, quantum iudicare possum, dicenda sunt. Quod vero ad herbas illas et remedia contra difficultatem spirandi attinet, si eam scientiam e longinquis regionibus attulisti, libentius eam cum aliis communicare debueras.
«Sin autem illa scientia haud honesta via ad te pervenit, potuisses id compensare templum constanter frequentando. Nam pueros quibus mulier illa, quam Sapientem vocant, carminibus mederi solebat ipse saepius baptizari vidi, atque haud minus bene aquam baptismi receperunt quam ceteri.
«Neque id a ratione alienum est. Nam si ille vetus daemon aliquando, velut die festo, aliquid boni facere statuerit, quis id prohibere debet? Sic ego sentio; iam quadraginta annos huius paroeciae aedituus sum. Scio autem, cum rector et ego die Cinerum maledictiones recitamus, neminem propterea exsecrari quod sine medici auxilio sanari cupiat; quidquid Kimble contra disputet.
«Itaque, domine Marner, ut eo redeam unde digressus sum—nam res interdum tot ambagibus aguntur ut ad ultimas libri precum paginas pervenias priusquam ad initium redeas—hoc tibi consilium do, ut animum erigas. Nam quod alii te callidum atque intus plura occultantem quam quae lucem ferre possint putant, ego minime ita sentio, idemque vicinis profiteor.
«Etenim, inquam, vos narratis dominum Marnerum fabulam quandam de furto confinxisse; at ineptiae sunt istae! Vir magnopere versutus esset oportet qui talem fabulam componeret. Praeterea, inquam, tam pavefactus videbatur quam cuniculus!»
Per hanc vagam et varie flexam orationem Silas immotus in pristino habitu permanserat, cubitis genibus innixus manibusque caput comprimere pergens. Macey, haud dubitans quin Silas omnia audivisset, conticuit, responsum aliquod exspectans quo sermo eius gratus habitus esse significaretur; Marner tamen tacebat. Sentiebat quidem senem benevole ac more vicini se alloqui; sed benignitas illa sic eum contingebat ut sol hominem dolore confectum contingit: animus deerat quo eius suavitatem perciperet, longeque a se abesse videbatur.
«Age, domine Marner, nihilne ad haec responsurus es?» inquit tandem Macey, voce paulum impatienti.
«Ah,» respondit Marner lente, caput inter manus movens, «gratias tibi ago—gratias—pro tua humanitate.»
«Ita vero, ita; sciebam te gratum habiturum esse,» inquit Macey. «Nunc vero consilium meum hoc est: habesne vestem quam diebus dominicis induas?»
«Non habeo,» respondit Marner.
«Ut suspicabar,» inquit Macey. «Accipe igitur consilium: para tibi vestem dominicalem. Est Tookey ille, homo quidem parvi pretii, sed artem meam sartoriam suscepit, una cum parte pecuniae meae in eam collocatae. Hic tibi vestem pretio modico conficiet et solutionem differre patietur. Ita in templum venire et paulo magis cum vicinis consuescere poteris. Numquam enim, ex quo in his locis habitas, me ipsum ‹Amen› dicentem audivisti. Moneo ne differas; nam cum Tookey solus omnia aeditui munera tractabit, res miseranda erit: fieri potest ut proxima hieme neque ad suggestum stare iam valeam.» Hic Macey paulisper substitit, fortasse motum aliquem animi ab auditore exspectans; cum nihil animadverteret, perrexit:
«Quod ad pretium vestis attinet, circiter libram unam nummariam singulis hebdomadibus texendo lucraris, domine Marner; neque senex es, quamvis prorsus mente confusus videaris. Nam cum in has partes primum venisti ne quinque quidem et viginti annos natus esse potuisti, nonne?»
Silas, audita subito voce interrogantis, paulum commotus est atque placide respondit: «Nescio; certe dicere nequeo. Iam diu est ex illo tempore.»
Quo responso accepto minime mirandum est quod Macey, eadem vespera in caupona Iride sermonem habens, affirmavit Marneri mentem «prorsus confusam» esse, atque dubitandum num umquam animadverteret diem dominicum advenisse; quo fieret ut multis etiam canibus magis a religione alienus videretur.
Alius autem, praeter Macey, Silam consolari conatus est, eadem fere cura permotus. Ea fuit domina Winthrop, uxor fabri rotarum.
Raveloenses in adeundo templo minime severam constantiam servabant. Vix fortasse quisquam in tota paroecia erat qui non putaret eum, qui per omnes anni dominicas in templum iret, nimis avide gratiam caelestem sectari et iniustam aliquam prae vicinis utilitatem adipisci velle. Qui nimirum se vulgo hominum meliorem ostendere cuperet, eos tacite obiurgare videretur quibus aeque ac sibi patrini et matrinae in baptismo adstitissent, quibusque par ius esset ut post mortem sacris precibus sepelirentur.
Eodem tamen tempore receptum erat eos omnes qui neque domestici famuli essent neque iuvenes, saltem uno ex praecipuis diebus festis sacrae mensae participes fieri oportere. Ipse dominus Cass die Natali Domini sacramentum accipiebat; qui autem honeste vitam agere credebantur, saepius quidem, sed intra modum, templum frequentabant.
Ex his erat domina Winthrop, femina in omnibus religionis officiis diligentissima: adeo enim officia exquirere studebat ut vita ipsa parum laboris praebere videretur, nisi quarta hora et dimidia, nocte vix exacta, e lecto surrexisset. Qua festinatione efficiebatur ut posterioribus matutinis horis opus saepe deesset; atque ea, quo modo hanc operis inopiam tolleret, cotidie anxie quaerebat.
Neque tamen illa morosa erat et iracunda, ut nonnulli eiusmodi vitae rationem sine asperitate retineri non posse opinantur. Erat contra femina mitissima et patientissima, quae sponte rebus vitae tristioribus gravioribusque animum intendebat, in iisdemque cogitationibus velut pascebatur. Quotiens in aliqua Raveloensium familia morbus aut mors acciderat, aut hirudines adhibendae erant, aut nutrix puerperae promissa subito deerat, ad eam omnium primum cogitatio convertebatur.
«Mulier in aerumnis solacio futura» vulgo habebatur: forma haud ingrata erat, facie vegeta, labris perpetuo leviter contractis, quasi in cubiculo aegrotantis medico vel sacerdote praesente versaretur. Sed nec plorabat nec querulas voces edebat; nemo umquam lacrimantem viderat. Gravis tantum erat, et caput leniter motitare atque paene insensibiliter suspirare solebat, tamquam femina funus alienum, nec sibi sanguine coniunctum, comitans.
Mirum videbatur quod Ben Winthrop, qui poculum cervisiae et iocos amaret, tam bene cum uxore Dolly conveniebat. At illa mariti iocos atque hilaritatem eadem qua cetera omnia patientia ferebat, ratiocinans «viros ita natura esse»; nam viros haud secus atque tauros et gallos Indicos inter ea animalia numerabat quae caelum suapte natura molesta esse voluisset.
Haec sana ac vere bona femina, cum Silas Marner iam pro homine calamitoso haberetur, non potuit quin vehementer ad eum miserandum moveretur. Quare die quodam dominico, post meridiem, Aaronem filiolum secum duxit atque ad Silam visendum profecta est, paucas placentas planas et quasi e molli massa fictas ex adipe suillo confectas ferens, quod genus apud Raveloenses magni aestimabatur.
Aaron, puer septem annorum genis malorum instar rubentibus, cui limbus linteus nitidus amyloque rigidus circa collum eminebat, velut catinus malis subiectus, omni illa audacia egebat quam puerilis curiositas praebet ut formidinem superaret, ne textor ille magnis oculis horrendus sibi aliquid mali faceret. Crescebat autem pueri dubitatio, cum ad Lapicidinas iam pervenissent atque arcanus ille telae sonitus audiretur.
«Heu, ita est ut suspicabar,» inquit domina Winthrop voce maesta.
Satis diu ostium pulsandum fuit priusquam Silas audiret. Cum tamen ad ianuam venit, neque indignationem ostendit neque molestiam, ut olim solebat, quod hospites nec vocati nec exspectati supervenissent. Antea cor eius cistae clausae simile fuerat, in qua thesaurus servabatur; nunc cistula vacua erat et sera confracta.
Omni sustentaculo erepto, tamquam in tenebris viam palpando quaerens, Silas necessario sentiebat, quamvis hebeti quodam sensu ac paene desperato, si quod sibi umquam auxilium venturum esset, id aliunde venturum. Itaque conspectus aliorum hominum tenuem quandam exspectationem in eo excitabat, simulque obscurum sensum se ab illorum benevolentia pendere. Ostium late aperuit ut Dolly intraret; salutanti tamen nihil aliud respondit quam quod sellam brachiis instructam paulum promovit, quo significaret eam ibi sedere posse.
Dolly, simul atque assedit, linteum album quo placentas texerat sustulit et sollemni suo more sic locuta est: «Heri panem coxi, domine Marner, et hae placentae solito multo felicius cesserunt. Quam ob rem rogare volebam ut, si tibi placeret, aliquot acciperes. Ego quidem talia non edo; mihi a principio anni usque ad finem panis simplex gratissimus est. Sed virorum stomachi, mirum dictu, subinde ciborum mutationem desiderant; ita sane sunt, bene novi: Deus illis opem ferat.»
Haec dicens leniter suspiravit atque placentas Silae porrexit. Qui benigne gratias egit atque, cum quae manu acceperat oculis admovere soleret, illas paene inscius inspexit. Interea Aaron parvus, oculis mirantibus et nitidis, matris sellam velut propugnaculum occupaverat, atque post tergum eius delitescens modo hinc modo illinc prospiciebat.
«Litterae quaedam punctis in placentis expressae sunt,» inquit Dolly. «Ego quidem eas legere nescio; neque quisquam, ne dominus Macey quidem, quid sibi velint satis novit. At certe bonam quandam significationem habent; eaedem enim litterae in panno quo suggestum templi ornatur inscriptae sunt. Quae sunt, mi Aaron?»
Aaron prorsus post matris sellam se recepit.
«Heus, Aaron, male facis!» inquit mater leniter. «Sed quicumque sit litterarum sensus, bonum est quod significant. Nam forma illa qua imprimuntur, ut Ben ait, apud nos iam inde a pueritia sua fuit; mater eius iisdem litteris placentas signabat, egoque semper signare perrexi. Quidquid enim boni usquam reperiri potest, eo nobis in hoc mundo opus est.»
«I. H. S. sunt,» inquit Silas; quo audito Aaron, tamquam novam doctrinae eius probationem accipiens, rursus pone sellam caput protulit.
«Ita sane, quam commode eas legisti!» inquit Dolly. «Ben mihi eas saepius atque saepius legit, sed mihi rursus excidunt e memoria; quod valde doleo, cum bonae litterae sint, alioqui in templo non ponerentur. Ideo in omnes panes placentasque eas imprimo, quamquam interdum, cum massa intumescit, vestigia evanescunt. Nam, ut dixi, si quid boni adipisci possumus, magno id nobis in hoc mundo usui est, sane quidem. Spero autem illas tibi bona allaturas esse, domine Marner; hoc enim animo placentas attuli. Ecce quam distincte hodie litterae permanserint, melius quam solent!»
Silas, non magis quam Dolly, quid illae litterae significarent nesciebat; sed ei minime obscura erat consolandi voluntas, quae ex placida mulieris voce elucebat. Quare maiore quam ante animi affectu respondit: «Gratias tibi ago—gratias ago ex animo.» Placentas tamen deposuit rursusque tristi animo consedit, nihil plane cernens quo modo aut illae placentae aut litterae aut ipsa Dolly benignitas sibi ullo tempore prodesse possent.
«Heu, si quid boni usquam est, id nobis necessarium est,» repetivit Dolly, quae sententiam usui aptam haud facile relinquebat. Tum Silam misericorditer intuita perrexit: «Sed hodie mane campanas templi non audisti, domine Marner? Vereor ne ne diem quidem dominicum esse sciveris. Cum hic tam solus habites, dies facile tibi confundi puto; atque ubi tela strepit, campanas audire non potes, praesertim nunc, cum gelu ipsum sonum quasi exstinguit.»
«Immo audivi, audivi,» respondit Silas, cui campanarum die dominico auditarum sonus non nisi fortuitum quiddam illius diei erat, non pars religionis eiusdem. Nam in Vico Lucernarum nullae fuerant campanae.
«O miserum cor!» inquit Dolly, paulisper tacens priusquam sermonem repetivit. «Quam triste est die dominico te texere neque corpus lavare atque mundare! Si templum non adires, forte dicere posses te solum esse, et carnem aliquam ad assandum habere quam sine custode relinquere non liceat. Sed est furnus communis: si interdum duos nummulos erogare decreveris—non omni quidem hebdomade, id ego ipsa nollem—illuc prandium tuum coquendum ferre poteris. Nam aequum profecto est die dominico aliquid calidi comedere, neque ita vivere ut prandium diei dominici a prandio diei Saturni nihil differat. At vero die Natali Domini, qui iam, Deo benedicente, instat, si prandium ad furnum tulisses, deinde in templum ires, illic aquifolium taxumque conspiceres, cantum audires, postremo sacramentum acciperes, quanto melior tibi animus esset! Tum scires quo loco stares, atque in Eis confidere posses qui plus quam nos intellegunt, quoniam fecisses quod nobis omnibus faciendum est.»
Haec adhortatio Dolly, cui tam longus sermo minime solitus erat, voce tam blanda et suadente proferebatur, quali aegroto persuadere conata esset ut medicamentum aut sorbitionem, quam non appeteret, sumeret. Nemo antehac Silam tam instanter monuerat ut templum frequentaret: hactenus id non nisi pars universae eius singularitatis habebatur. Ipse autem nimis apertus atque simplex erat ut monita mulieris astute declinaret.
«Minime, minime,» inquit; «quid sit templum vestrum ignoro. Numquam enim templum adii.»
«Numquam?» inquit Dolly voce submissa, admiratione plena. Tum recolens Silam e regionibus sibi ignotis advenisse quaesivit: «An forte ubi natus es templum omnino nullum erat?»
«Immo vero,» inquit Silas meditabundus, solita corporis positione cubitis genibus innixus caput sustinens. «Erant templa, multa quidem; urbs enim magna erat. Sed nihil ad me pertinebant: ego ad oratorium conveniebam.»
Vocabulum oratorii Dolly magnopere perplexam reddidit; verebatur tamen ne plura interrogaret, ne forte «oratorium» esset locus aliquis ubi scelerati homines convenirent. Post brevem cogitationem sic ait:
«Age, domine Marner, ad meliorem vitae rationem converti numquam nimis sero est. Si numquam templum adisti, dici non potest quantum boni inde capere possis. Ego certe, quotiens audivi preces atque cantus quibus laus et gloria Deo redduntur, quos dominus Macey nobis canendos indicit, et dominum Crackenthorp verba bona loquentem audivi, praesertim die quo sacramentum sumimus, tam confirmata ac tam quieta discedo ut vix dici possit. Quod si postea aliquid adversi acciderit, facilius id ferre mihi videor: scio enim me recto loco auxilium quaesivisse atque Eis me tradidisse quibus nos omnes in extremo tradere debemus. Quod si nos officio nostro functi erimus, credibile non est Eos qui supra nos sunt nobis ipsis deteriores fore aut suae vicissim parti defuturos.»
Haec pauperis Dolly simplicisque religionis Raveloensis expositio Silae paene nihil significabat. Nihil enim in ea dicebatur quod memoriam religionis olim cognitae excitare posset. Praecipue autem plurali illo pronomine plane haesitabat; quod tamen Dolly non ex pravo aliquo de divinitate dogmate usurpabat, sed quod nimiam familiaritatem cum Deo, cuius nomen verebatur, vitare volebat. Silas tacebat: huic enim sermonis parti quam probe intellexerat—suasione ut templum adiret—assentiri non cupiebat.
Neque enim longioribus colloquiis assuetus erat; praeter paucas quaestiones responsaque ad simplicem mercaturam necessaria, tam raro loquebatur ut, nisi certa res eum urgeret, verba vix suppeterent.
Iam vero Aaron parvus, textoris formidabili praesentia paulatim assuefactus, ad latus matris processerat. Silas eum, quasi tum primum animadvertisset, ut Dolly benevolentiae aliqua significatione responderet, particulam placentae puero obtulit. Aaron paulum retrocessit, caput ad matris umerum terens, sed placentam tanti esse iudicavit ut, licet aliquid periculi subiret, manum saltem porrigeret.
«Ohe, Aaron, non decet!» inquit mater, puerum tamen in gremium recipiens. «Nondum profecto iterum placenta tibi opus est. Mirum quam valde cibi cupidus sit,» addidit levi cum suspirio; «ita est, Deus novit. Hic est omnium filiorum natu minimus; atque eum nimis indulgenter habemus, quia aut ego aut pater semper ante oculos eum habere volumus.»
Dum ita loquebatur, crispos fuscosque pueri capillos manu mulcebat, putans Silae multum solacii allaturum esse aspectum tam pulchri pueri. At Marner ex adversa foculi parte vultum illum nitidis lineamentis rubentem tantum velut orbem nebulosum conspiciebat, duabus maculis obscuris distinctum.
«At vox ei est qualis aviculae, quod profecto non crederes,» perrexit Dolly. «Canticum natale canere novit quod pater docuit; atque inde bonum eius futurum auguror, cum tam cito bonorum carminum modos discat. Age, Aaron, surge et domino Marner canticum natale cane. Age, mi fili.»
Aaron respondit frontem in umerum matris fricans.
«Noli ita facere; non decet,» inquit Dolly blandissime. «Surge, cum mater iubet; placentam ego custodiam dum cantaveris.»
Aaron, si se ab omni periculo munitum esse sentiret, ingenii sui facultates etiam coram homine immani ostendere minime recusabat. Itaque postquam aliquotiens verecundiam simulavit, praesertim manuum dorsis oculos fricando ac per digitos ad Marnerum respiciendo num is canticum exspectare videretur, tandem passus est caput apte componi. Deinde post mensam constitit, quae eum usque ad latum illud collare occultabat, ut caput cherubini, cui nihil corporis oneri esset, videretur; atque clara et acuta voce, modis quibus aequabilis mallei laborantis ictus respondebat, sic canere coepit:
«Deus vos servet, viri laeti; Ne quid animos exterreat: Nam Christus Iesus, Servator, Natali luce natus est.»
Dolly vultu religioso auscultabat, subinde ad Marnerum respiciens atque non sine spe putans talem cantum eum ad templum frequentandum allicere posse.
«Haec est musica natalicia,» inquit, cum Aaron cantare desisset atque placentam suam recepisset. «Nihil est profecto quod natalicios cantus aequet; audisne illud: ‹Audite angelos praecones canentes›? Cogita, domine Marner, quanto suavius in templo canatur, ubi tibiae gravis sonitus hominumque voces miscentur: tum facile credas te iam in meliorem locum pervenisse. Non quod hunc mundum vituperare velim, cum in eo nos collocaverint Ii qui quid optimum sit norunt; sed cum ebrietas, rixae, morbi graves atque mortes acerbae, quas saepius vidi, in hac vita occurrant, gratum est audire de loco quodam meliore. Nonne puer belle canit, domine Marner?»
«Ita,» inquit Silas animo alibi versante, «pulcherrime.»
Carmen illud natale, cuius numeros ictus mallei imitari videbantur, auribus eius peregrinum quiddam fuerat, hymno religiosae congregationis prorsus dissimile; neque igitur eum effectum habere poterat quem Dolly speraverat. Sed gratiam mulieri referre cupiebat; cum autem aliam rationem non excogitaret, Aaronem altera placentae particula donare conatus est.
«Minime vero, gratias ago, domine Marner,» inquit Dolly, manibus Aaroni, quamvis paratissimis, retentis. «Iam domum nobis redeundum est. Vale igitur, domine Marner. Quod si quando visceribus aegrotaveris ita ut tibi ipsi consulere non possis, libentissime veniam, domum verram et cibum tibi parabo. Sed oro te atque obsecro ut die dominico texere desinas: id corpori pariter atque animae nocet. Pecunia autem illo modo quaesita pessimum tibi in extremo lectum parabit, nisi forte, ut pruina alba, avolaverit nemo sciens quo. Neque offendaris, quaeso, quod tam libere te moneo, domine Marner: ex animo enim tibi bene cupio. Aaron, inclina caput et saluta.»
Silas, ostium Dolly aperiens, «Vale, et pro humanitate tua magnas gratias,» dixit. Sed, postquam abiit, non potuit quin se leviorem sentiret; iam enim rursus sine impedimento texere et ex animi sententia gemere licebat. Simplex illa de vita eiusque bonis sententia, qua femina eum erigere conata erat, nihil aliud ei videbatur quam relatio rerum numquam visarum, quarum nullam imaginem animo suo effingere posset.
Fontes enim amoris erga homines ac fidei in amorem divinum nondum ei reclusi erant. Anima eius etiam tum tenuis arensque rivulus erat; hoc tantum mutato, quod alveolus ille harenae in quo fluere consueverat obstructus erat, atque aqua huc illuc confusa adversus tenebrosas moles haerebat.
Itaque Silas, quamvis Macey et Dolly Winthrop sincera benevolentia suasissent, diem Natalem Domini solus transegit, cibum maesto animo sumens, etiamsi caro ipsa a vicino per munus allata erat.
Mane e fenestra prospexerat in gelu sine nive, quod singulis graminis foliis quasi immaniter incumbebat, cum stagnum rubentis aquae semigelatae ventis acerbis horresceret. Sub vesperum autem nix cadere coepit, atque etiam illum tristem prospectum ei velut velo obtexit, ita ut intra angustias proprii doloris solus undique clauderetur.
Totaque illa longa vespera in domo thesauro spoliata consedit, neque curans ut fenestras ligneis valvis obstrueret neque ut ianuam clauderet; caput manibus premens gemebat, donec frigus artus occupans monuit focum in cineres canos collapsum esse.
Nemo in terris praeter ipsum noverat hunc Silam Marner eundem esse qui olim proximum tenero amore dilexisset et in bonitatem oculis invisam confidisset. Quin etiam ipsi illius vitae prioris memoria iam obscurata erat.
At in vico Raveloe campanae festivo sonitu personabant; templum, plenius quam ullo alio anni tempore, inter densos ramos virentes faciebus rubentibus replebatur. Etenim qui illuc venerant, quo sacra solito longiora libentius sustinerent, pane tosto cervisiaque fragrantibus ientaverant.
Virentes illi rami, hymnus atque canticum sollemne quae non nisi in Natali Domini audiebantur, quin etiam Symbolum Athanasianum, quod ceteris solum longitudine et quadam singulari virtute praestare videbatur, quoniam raro recitabatur, incertam quandam laetitiam animis infundebant. Huius laetitiae rationem viri adulti vix magis quam pueri verbis reddere poterant: sentiebant tamen aliquid magnum atque arcanum et in caelo supra se et in terra infra se sua causa gestum esse, cuius boni se ipsos, in sacris adstando, quodammodo participes efficerent.
Deinde rubicundae illae facies per acre atrumque gelu domos suas repetiere, iam sibi licere rati reliquam diem comedere, bibere, gaudere; qua libertate Christiana sine ullo pudore utebantur.
In convivio familiari quod eodem die apud dominum Cass celebrabatur, nemo Dunstani mentionem fecit; nemo absentem desideravit aut diuturniorem eius moram timuit. Aderant medicus Kimble eiusque uxor, avunculus scilicet atque amita Godfridi. Sermones de Natali Domini more solito habiti tandem eo pervenerunt, cum dominus Kimble ea narrabat quae, triginta ante annos nosocomia Londiniensia lustrans, ipse expertus erat, insignibusque exemplis artis medicae tum collectis narrationem exornabat.
Tum chartis ludere coeperunt. Domina Kimble, ut quotannis, saepe neglegebat eundem chartarum colorem servare; maritus autem de septima illa chartarum captione, si adversariis obvenisset, vehementer irascebatur, neque acquiescebat nisi omnes captiones denuo recognovisset, ut constaret singulas iuste et secundum ludi regulas factas esse. Inter haec omnia gravis liquoris fortis aqua temperati vaporantis odor circumferebatur.
Verum convivium Natalis Domini, quippe quod solis propinquis pateret, non erat inter omnes sollemnitates quae tum in Aedibus Rubris celebrabantur splendidissimum. Praecipua enim hospitalitatis gloria, qua dominus Cass non minus quam maiores eius ab immemorabili tempore floruerant, ex magna illa saltatione ultima anni vespera celebrari solita nascebatur.
Tum omnis honestior societas Raveloensis Tarleiensisque convenire solebat, sive veteres noti longis itineribus sulcatis inter se disiuncti erant, sive amicitia inter eos tepuerat propter lites de vitulis saeptis effugientibus ortas, sive consuetudo ex interdum exhibita superiorum erga inferiores superciliosa dignatione orta erat. Omnes hoc die se mutuo visuros atque suo cuique loco convenienter habituros esse confidebant.
Tum feminae elegantes, quae in sellis posticis equorum vehebantur, arculas vestium praemittebant, neque in iis solam vestem vespertinam recondebant. Neque enim cena una vespera finienda erat, ut in miseris quibusdam urbanorum hominum conviviis, ubi tota ciborum copia uno tempore in mensam profertur et lecti hospitibus parum sufficiunt.
In Aedibus Rubris tanta rerum ad victum pertinentium copia comparata erat quasi obsidio futura esset. Lecti autem plumis referti qui humi sterni possent tanta abundantia parati erant quanta exspectari poterat in familia quae per multas aetates anseres suos ipsa mactavisset.
Godfridus Cass ad illam novi anni vesperam stulta temerariaque cupiditate prospiciebat; cuius ardore efficiebatur ut comitem suam assidue interpellantem, Sollicitudinem, vix aurem adverteret.
«Dunstanus brevi revertetur,» inquiebat Sollicitudo; «tum magna discordia exorietur: quo munere eius malitiam redimes ut taceat?»
«Forsitan,» respondit Godfridus, «ante novi anni vesperam domum non veniet. Ego autem tum iuxta Nanciam sedebo, cum ea saltabo, atque, vel invita, benigno eius vultu aliquando fruar.»
«At pecunia alio quoque loco poscitur,» inquiebat Sollicitudo, iam voce altiore. «Quomodo eam parabis, nisi fibulam gemma adamantina ornatam quae matris tuae fuit vendideris? Quod si pecuniam non inveneris...?»
«Age, aliquid fortasse eveniet quo omnia faciliora fiant. Unum saltem gaudium prope est: Nancia aderit.»
«Quid vero, si pater tuus res eo perduxerit ut Nanciam uxorem ducere recusare cogaris, causamque recusationis palam dicere?»
«Tace tandem neque me excrucia. Iam ante oculos habeo Nanciam eo ipso vultu me intuens quo tum intuebitur, atque manum eius in mea tenere.»
Sed Sollicitudo pergere non destitit, etiam inter strepitus nataliciorum conviviorum, neque multo potu adhibito se prorsus compesci passa est.