Godfridus solito maturius surrexerat atque ientaculum sumpserat; sed in conclavi tabulis ligneis vestito morabatur, donec fratres minores cibo sumpto egressi essent. Patrem exspectabat, qui ante ientaculum cum procuratore praediorum ambulare consueverat. In Aedibus Rubris alius alia hora ientabat; dominus autem Cass omnium postremus, quippe qui famem matutinam, initio parum acrem, crescere sineret, priusquam cibum caperet.
Mensa iam per duas fere horas copiosis solidisque cibis instructa erat, cum ille tandem apparuit: vir sexaginta annorum, procerus, corpore amplo, cuius in vultu frons contracta atque oculi paulo duriores cum ore remisso atque languido pugnare videbantur.
Totus eius habitus adsiduae sui neglegentiae indicia praebebat; vestibus quoque incuriose indutus erat. Nihilo minus aliquid in ipso domino Cass conspiciebatur quo ab agricolis ceteris eius paroeciae discerneretur, quamquam illi moribus fortasse nihilo minus exculti erant. Illi enim, cum per omnem vitam nobiliores sibi vicinos esse reputavissent, humiliore quodam habitu incedere consueverant; itaque carebant illa animi fiducia illaque vocis et incessus auctoritate quae ei propria erat qui superiores suos tam procul abesse existimaret, ut nihilo plus cum iis sibi commercii esset quam cum America aut sideribus.
Dominus Cass ab ineunte aetate assuetus erat ut ab omnibus in paroecia honoraretur, utque omnes pro certo haberent eius genus, eius pocula, omnia denique quae ad eum pertinerent antiquissima simul et optima esse. Cum autem numquam cum ullis se nobilioribus familiaritatem coleret, nulla cum aliis comparatio hanc opinionem labefactabat.
Filium, ubi conclave ingressus est, obiter intuitus, «Quid hoc est?» inquit. «Nondumne ientasti?» Neque tamen alter alterum blando aliquo matutino salutationis verbo excepit; non quod alter alteri esset infensus, sed quod tener ille comitatis flos in talibus domibus, quales Aedes Rubrae erant, nasci non solet.
«Ientavi quidem, pater,» inquit Godfridus; «sed tecum colloqui cupiebam; ideo exspectavi.»
«Hem! sane,» respondit dominus, neglegenter in sellam se demittens, graviter atque quasi tussiculose verba proferens, quod loquendi genus Raveloenses velut quoddam eius dignitatis privilegium esse existimabant. Interea bubulae carnis frustum abscidit atque cani cervario, qui eum secutus introierat, ante os tenuit. «Tintinnabulum pulsa, ut cervisia mihi afferatur. Vos adulescentes de vestris voluptatibus plerumque agitis; nec cuiquam praeter vos ipsos festinandi causa est.»
Ipsius domini vita non minus otiosa erat quam filiorum. Sed ipse tamen cum aequalibus suis Raveloensibus pro certo habebat, stultitiam soli adulescentiae propriam esse, senes autem sapientiam suam perpetuo in tolerandis iuvenum ineptiis exercere, molestiam interdum aculeatis dictis levantes. Godfridus, antequam rursus loqueretur, exspectavit dum cervisia allata atque ostium clausum esset; quo temporis intervallo Fleet, canis ille cervarius, tot bubulae carnis frusta voraverat quot homini pauperi ad festum diem epulas suppeditavissent.
«Gravis quaedam, et quidem maledicta, calamitas equo Wildfire accidit,» coepit Godfridus. «Nudius tertius id factum est.»
«Quid? Num equus genua sibi fregit?» inquit dominus, haustu cervisiae facto. «Equitare te, adulescens, melius novisse putabam. Ego quidem numquam equum meum in terram praecipitavi. Quod si fecissem, mihi sane alium poscenti frustra sibilandum fuisset; nam pater meus non tam facile crumenam solvebat quam nonnulli patres, quos ego novi. Sed istis patribus mores mutandi sunt, prorsus mutandi. Propter praedia pignori obligata atque pensiones agrorum nondum persolutas tanta pecuniae inopia laboro quanta mendicus in via sedens. At stultus ille Kimble nuntiat in actis diurnis de pace agi! Tum vero res publica plane corruet; pretia praecipiti cursu cadent, nec pensiones mihi debitas umquam recuperabo, etiamsi colonorum bona universa vendero. Tum Fowler ille scelestus! Eum diutius ferre non possum. Winthropum hodie ipsum ad Coxium ire iussi. Nebulo mendax pro certo affirmaverat se mense superiore centum libras soluturum. Quia in fundo illo remoto habitat, occasionem arripit et se mihi memoria excidisse sperat.»
Haec dominus crebris intermissionibus atque velut inter tussiculas effuderat, ita tamen ut nulla intercederet mora satis longa qua Godfridus ad loquendum rursus uti posset. Intellexit patrem, audita equi Wildfire calamitate, petitionem de alio sibi emendo equo antevertere conari. Cum autem angustias pecuniarias et pensiones agrorum nondum solutas tanta vi commemorasset, verebatur ne animus eius ad ea quae ipse confiteri vellet audienda quam maxime alienus fieret. Nihilo minus, quoniam rem iam inceperat, pergere debebat.
«Multo gravius accidit quam si equus genua tantum fregisset: sude transfixus interiit,» inquit, ubi primum pater tacuit et carnem secare coepit. «Neque vero hoc agebam, ut alium mihi equum emeres. Hoc tantum dicere volebam: me iam non posse, ut constitueram, ex pretio equi Wildfire pecuniam tibi reddere. Dunseius enim ante paucos dies equum in venationem duxit, ut eum meo nomine venderet; postquam autem de centum viginti libris cum Brycio pactus erat, canes venaticos insequi coepit, saltuque quodam temerario equum continuo perdidit. Nisi id evenisset, centum libras tibi hoc ipso mane persolvissem.»
Dominus Cass cultrum et furcam deposuerat, filiumque obstupefactus intuebatur. Neque enim satis celeri erat ingenio ut probabilem aliquam causam conicere posset cur paterna atque filialis condicio tam mirum in modum inverteretur, ut filius patri centum libras numerare se velle profiteretur.
«Verum ita se habet, pater: mihi sane dolet, omnisque culpa mea est,» inquit Godfridus. «Fowler illas centum libras revera solvit; mihi ipsi tradidit, cum superiore mense aliquando illuc venissem. Dunseius autem pecuniam a me iterum atque iterum flagitavit; ego vero ei concessi, sperans me ante hoc tempus tibi summam reddere posse.»
Nondum Godfridus finem loquendi fecerat, cum patri facies ira purpureo rubore suffusa est, ita ut vix verba inveniret. «Dunseio dedisti, tu? Quamdiu tandem ita cum Dunseio coniunctus fuisti, ut cum eo de pecunia mea intervertenda consilia conferres? Num in nebulonem degeneras? Id ego nullo modo patiar. Universam istam vestram catervam simul domo expellam, aliamque uxorem ducam. Memineris autem, adulescens, praedia mea nulla hereditaria lege ita devincta esse quin de iis ad meum arbitrium statuere possim: inde ab avi mei temporibus familia Cass de praediis suis arbitratu suo statuere potest. Hoc tibi in memoria sit. Dunseio pecuniam dedisti! Quam ob rem dedisti? Mendacium aliquod subest, pro certo habeo.»
«Nihil mentior, pater,» inquit Godfridus. «Ipse quidem pecuniam meo usui numquam consumpsissem; sed Dunseius flagitando me urgebat, egoque stulte eidem tradidi. Constitueram tamen summam tibi reddere, sive ille solveret sive non solveret. Haec omnis rei ratio est. Numquam pecuniam alienam intervertere volui, neque is sum qui tale facinus committat. Tu certe numquam me quicquam fraudulenter egisse comperisti.»
«Ubi ergo est Dunseius? Quid hic stas et verba fundis? Abi, Dunseium adduc, ut iubeo; ipse rationem reddat quam ob rem pecuniam postulaverit quidve de ea fecerit. Huius rei eum paenitebit. Eum domo expellam. Id me facturum dixi, atque faciam. Non sinam eum mihi insultare. Vade et adduc.»
«Dunseius nondum rediit, pater.»
«Quid? Num ipse collum fregit?» inquit dominus, nec sine molestia, quod, si ita res se haberet, minas suas exsequi non posset.
«Minime; nihil eum laesisse credo. Equus enim mortuus inventus est, Dunseius vero pedibus discessisse videtur. Puto eum aliquando rediturum. Ubi nunc sit ignoro.»
«At cur ei pecuniam meam dare debueris, hoc mihi responde,» inquit dominus, qui, cum Dunseium ad manum non haberet, rursus in Godfridum invectus est.
«Equidem, pater, nescio,» respondit Godfridus cunctanter. Infirma sane erat haec excusatio; sed Godfridus mendacia proferre haud libenter solebat. Neque satis perspexerat nullam dissimulationem diu procedere posse, nisi mendaciis etiam ore prolatis fulciretur; itaque causas fictas, quas proferret, nondum animo paraverat.
«Nescis? Ego tibi dicam quid sit. Aliquid occultum nequiter egisti, fratremque pecunia corrupisti ne id patefaceret,» inquit dominus, ita repente et acute coniciens ut Godfridus expavesceret; nam cum animadverteret quam prope pater ad veritatem accessisset, cor ei vehementer palpitabat. Hic repentinus metus eum ad novum fraudis gradum impulit; nam in via prona vel levissimus impulsus ad progrediendum sufficit.
«Age vero, pater,» inquit ille, voce simulare conatus se nihil curare, «res exigua inter me et Dunseium intercessit, quae ad neminem praeter nos pertinet. Non est cur quis nimis curiose iuvenum ineptias perscrutetur. Nihil profecto tibi detrimenti attulisset, nisi Dunseius equum Wildfire infeliciter perdidisset. Pecuniam enim tibi reddidissem.»
«Ineptias! Phui! Iam tempus est istas ineptias finiri. Immo vero, ut scias, necesse est ut finiantur,» inquit dominus, fronte contracta oculos in filium iratos convertens. «Neque ego porro pecuniam suppeditabo quam in ista vestra facta atque ineptias profundatis. Avus meus equis stabula plena habebat, familiamque large ac laute sustentabat, temporibus etiam, quantum ex rebus gestis iudicare possum, deterioribus. Idem ego praestare possem, nisi quattuor isti desides, velut hirudines equinis corporibus adhaerentes, me exsugerent. Nimium profecto vobis omnibus indulsi; inde haec omnia. Sed iam frenos stringam, adulescens.»
Godfridus tacebat. Haud erat is cui de moribus hominum subtiliter diiudicare proclive esset; sentiebat tamen iam pridem patris indulgentiam non ex vera benevolentia proficisci. Quin etiam obscuro quodam desiderio disciplinae teneri solebat, quae suam animi imbecillitatem atque errores coerceret, voluntatemque ad meliora nitentem firmaret. Dominus autem panem carnemque properanter voravit, cervisiam pleno haustu hausit, sellam deinde a mensa avertit atque rursus loqui coepit.
«Tibi quidem tanto deterior erit condicio; scis enim te mihi operam dare debere, ut rem familiarem incolumem servemus.»
«Sane, pater, saepe me obtuli ad res tuas administrandas; sed tu, ut ipse nosti, id semper aegre tulisti, quasi ego te e tuo loco depellere vellem.»
«Neque tuum istud oblatum neque meam indignationem novi,» inquit dominus, cuius memoria quasdam tantum rerum species animo vehementer impressas servabat, quas nulla singularum rerum recordatio temperabat. «Illud certe scio: aliquando de uxore ducenda cogitare videbaris, neque ego, ut nonnulli patres facerent, impedimentum obieci. Mihi quidem haud minus placeret filiam Lammeteri tibi uxorem dari quam ullam aliam. Si id tibi vetuissem, credo te eo pertinacius perseveraturum fuisse; nunc vero, quoniam nemo contradixit, consilium mutasti. Homo es animo incerto, semper huc illuc inclinans, matrem tuam miseram imitatus. Illa numquam quidquam proprio arbitrio statuere poterat; neque sane mulieri opus est propria voluntate, modo virum habeat qui recte mariti partes agat. At tua futura uxor egregia voluntate praedita esse debebit: nam tu ipse adeo nescis quid velis, ut vix efficere possis ut utrumque crus eodem tendat. Puella tamen non dixit aperte se tibi nubere nolle, dixitne?»
«Non dixit,» respondit Godfridus, aestu totius corporis atque animi molestia laborans; «sed nubere mihi velle non puto.»
«Non putas? Cur igitur audaciam non habes ut ipsam roges? Hoc tantum scire volo: num adhuc eam uxorem ducere cupis?»
«Nulla est alia quam uxorem ducere velim,» inquit Godfridus, tergiversans.
«Bene igitur. Sin tu parum animi habes ut ipse eam petas, ego tuo nomine condicionem offeram. Lammeterus filiam suam cum familia mea coniungere, ut opinor, haud invitus volet. Puella autem illa pulchra consobrinum recusavit; neque quemquam alium video qui tibi obstare potuerit.»
«Mallem, quaeso, pater, rem adhuc integram relinqui,» inquit Godfridus, metu perculsus. «Nunc enim mihi paulo iratam esse arbitror; velimque ipse cum illa de hac re agere. Haec quisque suo consilio agere debet.»
«Age igitur, loquere cum illa, remque age, experire num tandem ad emendandam vitam animum inducere possis. Id viro faciendum est, cum de coniugio cogitat.»
«At nescio quomodo nunc de matrimonio cogitare possim, pater. Neque enim, ut opinor, tibi placebit unum ex fundis tuis mihi incolendum assignare; neque credo illam velle in his aedibus una cum omnibus fratribus meis habitare. Illa enim alia longe vitae ratione uti consuevit.»
«In his aedibus habitare nolit? Ineptias mihi ne narres. Tu modo ipsam roga,» inquit dominus, risu brevi ac despectanti edito.
«Mallem sane rem in praesentia omitti, pater,» inquit Godfridus. «Quaeso, ne verbis tuis rem maturare coneris.»
«Faciam quod mihi libuerit,» inquit dominus; «teque intellegere cogam me hic dominum esse. Alioquin hinc discede, atque alibi quaere praedium quod tibi forte de caelo delabatur. Nunc abi, Winthropoque dic ne ad Coxium eat, sed me exspectet. Equum quoque meum sterni iube. At subsiste: fac ut ille Dunseii caballus vendatur, pretiumque ad me deferas. Equos ille iam non amplius meis sumptibus alet. Quod si scis ubi lateat, ut equidem suspicor, dicere ei potes ne domum revertendi iter frustra suscipiat. Stabularii munus exerceat, eoque se alat. Non patiar ut mihi amplius oneri sit.»
«Ubi sit ignoro, pater; etiamsi scirem, non meum esset eum domo abesse iubere,» inquit Godfridus, ad ostium procedens.
«Quid malum! Noli ibi haerere atque altercari; i modo atque equum meum adduci iube,» inquit dominus, fistulam fumariam sumens.
Godfridus e conclavi egressus vix apud se statuere poterat utrum magis laetaretur quod sermo finem cepisset, neque tamen res sua in ullam novam condicionem venisset, an magis angeretur quod se adhuc altius tergiversationibus mendaciisque implicuisset. Quae autem de petenda Nancia dicta erant, novum ei metum incusserant: ne pater forte post cenam aliquid ad Lammeterum de ea re diceret, atque ita eum in illas angustias coniceret ut Nanciam, quam iam paene sibi conciliatam esse sperabat, aperte recusare cogeretur.
Ad solitum igitur perfugium recurrit, sperans fore ut fortuna, inopinato aliquo casu benigne conversa, ab eventibus molestis eum eriperet, fortasse etiam consilii ipsius dissimulationem prudentem fuisse ostenderet. Neque vero Godfridus, quod salutem suam in quodam Fortunae quasi aleae iactu ponebat, peculiari ratione antiquorum hominum morem sequi dicendus est. Fortuna enim Propitia, ut mihi videtur, dea est omnium qui, neglecta lege cui ipsi assentiuntur, arbitrio suo atque cupiditatibus obsequuntur.
Pone etiam hominem nostrorum temporum moribus politissimum in eam condicionem devenisse quam profiteri erubescat: continuo animus eius in omnes casus possibiles intenditur, quibus ab iis quae ex illa condicione certo consequi possunt liberari speret. Si sumptus suos reditibus maiores faciat, aut honestum laborem constanti animo suscipere recuset quo merces quaeritur, mox somniare incipiet fore aliquem beneficum qui sibi succurrat, aliquem stultum quem blanditiis inducere possit ut auctoritate sua ei faveat, aut aliquem denique nondum sibi obvium, cuius animus fortasse aliquando in eam sententiam adduci possit ut sibi opem ferat.
Si muneris sui officia neglexerit, necessario illam spem velut ancoram amplexabitur, fieri posse ut res quam infectam reliquerit non tanti momenti sit quanti putabatur. Si amico fidem violaverit et arcana ab eo commissa prodiderit, eandem perplexam casuum coniunctionem, quam Fortunam vocant, tamquam numen venerabitur, quippe quae spem praebeat fore ut amicus proditionem numquam resciscat.
Si artem honestam, qua vivere potest, deseruerit ut speciem honoris ac dignitatis in ea professione sequatur ad quam natura minime idoneus est, religio eius sine dubio in eo constabit ut Fortunam Propitiam colat, quam potentissimam rerum secundarum auctricem esse credet. Quod autem in hac religione tamquam malum et exsecrandum habetur, nihil aliud est quam certus ille rerum ordo quo quodque semen sui generis segetem gignit.