COMMENTARII DOCTORIS IOANNIS SEWARD
(Continuantur.)
Horae duodecimae quarta pars deerat, cum humilem murum transgressi in coemeterium intravimus. Nox atra erat; interdum tamen inter gravium nubium hiatus, quae per caelum citatae ferebantur, luna lucebat. Nescio quo modo omnes conferti procedebamus, Van Helsing paulum ante nos viam monstrante. Cum ad sepulcrum prope accessissemus, Arthurum diligenter inspexi; verebar enim ne locus tam tristibus memoriis refertus eius animum perturbaret. Ille tamen se bene sustinebat. Ipsa, ut opinor, rei quam agebamus obscuritas maerori eius quodammodo levamento erat. Professor ianuam reseravit atque, cum nos variis de causis, ut par erat, haesitare videret, cunctationem nostram sustulit ipse prior ingressus. Nos ceteri secuti sumus, et ianuam clausit. Tum laternam, cuius lumen operculo celari poterat, accendit atque loculum ostendit. Arthurus dubitans processit; Van Helsing mihi dixit:
“Heri hic mecum fuisti. Eratne dominae Luciae corpus in isto loculo?”
“Erat.” Professor ad ceteros conversus dixit:
“Auditis; tamen unus est qui mihi hac in re non credat.” Instrumentum ad cochleas torquendas sumpsit atque rursus loculi operculum sustulit. Arthurus pallidissimus tacitus spectabat; remoto operculo processit. Loculum plumbeum intus esse aut nesciverat, ut apparebat, aut certe non cogitaverat. Ubi incisuram in plumbo vidit, subito rubor eius genas suffudit, sed aeque celeriter evanuit; itaque horribiliter pallidus remansit, semper tacitus. Van Helsing marginem plumbi vi reflexit; omnes inspeximus atque resilivimus.
Loculus vacuus erat!
Aliquot minuta nemo verbum fecit. Silentium Quincius Morris rupit:
“Professor, ego pro te spopondi. Mihi unum verbum tuum satis est. Alias tale quid non rogarem; neque enim te tanto dedecore afficerem ut dubitare de te viderer. Sed hic tantae rei horror omnem honoris atque dedecoris rationem superat. Tu hoc fecisti?”
“Per omnia quae sancta habeo tibi iuro me neque eam amovisse neque tetigisse. Res ita se habuit. Ante duas noctes amicus meus Seward et ego huc venimus, bono consilio, mihi crede. Hunc loculum, tum adhuc obsignatum, aperui atque vacuum, ut nunc, invenimus. Deinde exspectavimus et aliquid album per arbores venire vidimus. Postridie interdiu huc rediimus; illa hic iacebat. Nonne ita erat, amice Ioannes?”
“Ita.”
“Illa nocte opportuno tempore adfuimus. Alius puer desiderabatur; eum inter sepulcra, Deo gratias, incolumem invenimus. Heri ante solis occasum huc veni; sole enim occidente mortui viventes moveri possunt. Tota nocte hic usque ad solis ortum exspectavi, sed nihil vidi. Id eo maxime factum esse puto quod super ianuae fibulas allium imposueram, quod mortui viventes ferre non possunt, aliaque quae fugiunt. Nocte praeterita nulla mortua vivens exiit; itaque hodie ante solis occasum allium meum ceteraque sustuli. Ideo hunc loculum vacuum invenimus. Sed patienter audite. Adhuc multa mira sunt; mecum foris exspectate, ita ut neque videamini neque audiamini, et multo mirabiliora evenient. Sic”—hic operculum laternae clausit—“nunc foras.” Ianuam aperuit, et singuli ordine exiimus; ipse postremus secutus ianuam post se obseravit.
O quam recens et purus post illius cryptae terrorem nocturnus aer videbatur! Quam iucundum erat nubes per caelum festinantes aspicere atque inter eas, dum concurrunt praetereuntque, lunae fulgores modo apparentes modo evanescentes, velut gaudia et dolores vitae humanae; quam iucundum recentem aerem ducere, nulla mortis aut tabis contagione infectum; quantum nos ad humanitatem revocabat rubens ultra collem caelum videre atque procul audire obtusum illum fremitum quo magnae urbis vita indicatur! Omnes suo quisque modo graves atque animo oppressi eramus. Arthurus tacebat et, quantum videre poteram, conabatur intellegere quo mysterium tenderet quidve penitus significaret. Ipse satis patienter ferebam atque rursus paene inducebar ut dubitationem abicerem et Van Helsing sententiis assentirer. Quincius Morris ea tranquillitate praeditus erat qua vir omnia accipit, animo aequo atque intrepido, etiamsi omnia sua in discrimen adducantur. Cum fumare non posset, satis magnum tabaci frustum sibi praecidit atque mandere coepit. Van Helsing autem certum quiddam agebat. Primum e sacco massam cuiusdam rei protulit, quae crustuli tenuissimi speciem habebat et albo linteolo diligenter involuta erat; deinde tantum materiae subalbidae, farinae subactae aut glutino similis, quantum utraque manu capere posset. Crustulum minute comminuit atque manibus cum illa massa permiscuit. Hanc deinde in tenues taeniolas redactam rimis inserere coepit quae inter ianuam et lapideam sepulcri compagem erant. Quid hoc sibi vellet haud satis intellegebam; itaque, cum prope essem, quid ageret interrogavi. Arthurus quoque et Quincius, eadem cognoscendi cupiditate, accesserunt. Respondit:
“Sepulcrum ita praecludo ut mortua vivens intrare non possit.”
“Et istane materia quam imposuisti hoc efficiet?” interrogavit Quincius. “Pro deum fidem! Ludimusne hic?”
“Ita est.”
“Quid est quo uteris?” Hanc quaestionem Arthurus proposuit. Van Helsing reverenter petasum sustulit atque respondit:
“Hostia consecrata. Amstelodamo attuli. Veniam habeo.” His verbis vel qui maxime dubitabat obstupuit; singuli enim sentiebamus, cum Professorem tam gravi consilio agere videremus ut re sibi omnium sanctissima sic uteretur, diffidere ei non licere. Reverenter taciti loca nobis adsignata circa ipsum sepulcrum cepimus, ita tamen ut ab appropinquantibus cerni non possemus. Ceterorum miserebar, praesertim Arthuri. Me quidem priores adventus huic horrendae vigiliae adsuefecerant; et tamen ego, qui vel una ante hora argumenta repudiaveram, animum mihi deficere sentiebam. Numquam sepulcra tam horribili candore apparuerant; numquam cupressus aut taxus aut iuniperus ipsius funebris maestitiae speciem tam prae se tulerat; numquam arbores aut herbae tam sinistre movebantur vel susurrabant; numquam ramus tam arcano stridore sonuerat; neque umquam longinquus canum ululatus tam triste praesagium per noctem miserat.
Diu silentium obtinuit, velut ingens quoddam vacuum dolore plenum; tum Professor acutum “S-s-s!” edidit. Manu ostendit; procul inter taxorum ordines albam figuram procedere vidimus, obscuram quandam figuram albam, quae aliquid atrum ad pectus tenebat. Constitit; eodem momento radius lunae inter nubium citatarum agmina perrupit atque insigni claritate mulierem capillo nigro, sepulcralibus vestibus indutam, ostendit. Faciem cernere non poteramus; inclinata enim erat super id quod puerum flavis capillis esse videbamus. Paulum intercessit, tum brevis clamor acutusque, qualem puer dormiens edit aut canis qui ante focum iacens somniat. Iam procurrere coeperamus, sed Professoris manus monentis, quam post taxum stantis videbamus, nos continuit; deinde, nobis spectantibus, alba figura rursus processit. Iam satis prope erat ut clare videremus, et luna lucebat adhuc. Cor mihi velut gelu obriguit; Arthurum anhelantem audivi, cum Luciae Westenrae lineamenta agnovissemus. Lucia Westenra erat, sed quam mutata! Suavitas in duritiam adamanteam atque immisericordem crudelitatem conversa erat, castitas in libidinosam lasciviam. Van Helsing e latebris processit; nos quoque omnes eius nutui obsecuti processimus atque quattuor uno ordine ante sepulcri ianuam constitimus. Van Helsing laternam sustulit et operculum reduxit; luce in Luciae faciem collecta vidimus labra recenti sanguine rubere, rivumque per mentum delapsum purum sindonis funebris candorem maculavisse.
Horrore contremuimus. Lumine tremulo animadverti ne Van Helsing quidem ferream animi constantiam servavisse. Arthurus iuxta me erat; nisi brachium eius prehendissem eumque sustinuissem, cecidisset.
Ubi Lucia—sic rem quae ante nos erat appello, quia eius formam gerebat—nos vidit, irato fremitu, qualem felis necopinato deprehensa edit, recessit; deinde oculos per nos circumtulit. Oculi forma coloreque Luciae oculos referebant; sed pro puris illis mitibusque quos noveramus, Luciae oculi impuri erant et inferno igne pleni. Eo momento quidquid amoris in animo mihi reliquum erat in odium fastidiumque versum est; si tum occidenda fuisset, ego eam saeva quadam voluptate occidere potuissem. Dum nos intuetur, impia luce oculi flagraverunt atque facies libidinoso risu diffusa est. O Deus, quanto horrore me aspectus ille perfudit! Neglegenter, immitis ut daemon, puerum in terram abiecit, quem adhuc ad pectus artissime tenuerat super eum fremens, ut canis super osse fremit. Puer acute exclamavit atque ibi gemens iacuit. Tanta in eo facinore erat immanis atque frigida crudelitas ut Arthuro gemitum exprimeret; cum autem ad eum brachiis porrectis et lascivo risu accederet, ille recessit atque faciem manibus texit.
Illa tamen procedere pergebat atque languida et libidinosa venustate dixit:
“Veni ad me, Arthure. Relinque istos ceteros et ad me veni. Brachia mea tui avidissima sunt. Veni, et una quiescere poterimus. Veni, mi marite, veni!”
Erat in vocis eius sono diabolica quaedam suavitas, aliquid velut vitri percussi tinnitus, quod etiam nobis, quamquam verba ad alium dicta audiebamus, penitus in animo resonabat. Arthurus vero quasi incantatus videbatur; manibus a facie remotis brachia late pandit. Iam illa in brachia eius se conicere parabat, cum Van Helsing prosiluit atque parvum crucifixum aureum inter eos obtendit. Illa resilivit, facieque subito furore plena ac depravata, praeter eum se proripuit quasi sepulcrum intratura.
Sed uno alterove pede a ianua distans constitit, quasi vi quadam cui resisti non posset retenta. Tum se convertit; faciem eius clarus lunae fulgor, qui subito eruperat, et laternae lumen illustraverunt; neque iam lumen tremuit, adeo Professor ferream constantiam recuperaverat. Numquam tantam malignitatem frustratam in ullius vultu vidi; neque, ut spero, tale portentum cuiquam mortalium umquam rursus apparebit. Pulchritudo vultus in livorem versa est; oculi scintillas inferni ignis iacere videbantur; frons sic in rugas contracta erat ut carnis plicae Medusae serpentium spiras referrent; os pulchrum et sanguine cruentum in apertam quadratam formam diductum est, sicut in personis quibus apud Graecos Iaponesque vehementes animi motus exprimuntur. Si umquam facies mortem minata est, si aspectus occidere potuit, id tum vidimus.
Sic inter crucifixum sublatum et aditum sacra materia praeclusum dimidii minuti spatio stetit, quod aeternitas videbatur. Silentium Van Helsing rupit Arthurum interrogans:
“Responde mihi, o amice! Pergamne in opere meo?”
Arthurus in genua procubuit atque faciem manibus texit, cum responderet:
“Fac ut vis, amice; fac ut vis. Nihil umquam posthac tam horrendum esse potest”; atque ex intimo animo ingemuit. Quincius et ego eodem tempore ad eum accessimus atque brachia eius prehendimus. Crepitum clausae laternae audivimus, dum eam Van Helsing demitteret; ad sepulcrum accedens partem sacrae illius materiae quam ibi posuerat e rimis removere coepit. Omnes horrore attoniti spectavimus mulierem, cui corpus tam vere solidum erat quam nostrum cuiusque, eo recedente per angustum intervallum intrantem quo vix cultri lamina transire potuisset. Omnes recreati sumus, quasi gravi onere levati, ubi Professorem tranquillo animo taeniolas glutinis ianuae marginibus reddentem vidimus.
His confectis puerum sustulit atque dixit:
“Agite nunc, amici; nihil amplius usque ad crastinum facere possumus. Meridie funus erit; non multo post omnes huc veniemus. Qui funus comitati erunt ante horam secundam discesserint; ubi aedituus portam obseraverit, nos manebimus. Tum aliud opus erit, sed non tale quale hac nocte fuit. Hic parvulus haud graviter laesus est et cras nocte bene valebit. Eum, sicut altera nocte, ibi relinquemus ubi custodes publici eum inveniant; deinde domum.” Ad Arthurum propius accedens dixit:
“Amice Arthure, gravem dolorem perpessus es; sed postea, cum haec respicies, quam necessaria fuerint videbis. Nunc in aquis amaris es, mi fili. Cras hac hora, Deo volente, eas transieris atque e dulcibus aquis biberis; noli igitur nimium maerere. Ante id tempus non petam ut mihi ignoscas.”
Arthurus et Quincius mecum domum venerunt; in itinere invicem animos erigere conati sumus. Puerum in tuto reliqueramus, et fessi eramus; itaque omnes somno nos dedimus, alius altiore, alius leviore.
29 SEPTEMBRIS, NOCTE.—Paulo ante horam duodecimam nos tres, Arthurus, Quincius Morris et ego, ut Professorem deduceremus venimus. Mirum erat animadvertere nos omnes quasi communi consensu nigras vestes induisse. Arthurus quidem, qui in summo luctu erat, ut par erat nigris utebatur; ceteri autem naturali quodam motu idem feceramus. Ad coemeterium hora prima et dimidia pervenimus atque circumambulavimus, ita ut nos ministri non animadverterent; quare, ubi fossores opus perfecerunt et aedituus, cum omnes abiisse arbitraretur, portam obseravit, locum soli tenebamus. Van Helsing pro sacculo suo nigro saccum longum scorteum secum habebat, illi similem quo instrumenta ludi cricetici feruntur; satis gravem esse apparebat.
Postquam soli relicti sumus et extremi pedum sonitus per viam evanuerunt, taciti et quasi ex composito Professorem ad sepulcrum secuti sumus. Ianuam reseravit atque intravimus, post nos ea clausa. Tum e sacco laternam protulit et accendit, praeterea duas candelas cereas; his accensis imisque partibus liquefactis, eas aliis loculis adfixit, ut satis luminis ad opus faciendum suppeditarent. Ubi rursus Luciae loculi operculum sustulit, omnes inspeximus—Arthurus velut populi folium tremens—atque corpus ibi omni sua funebri pulchritudine iacere vidimus. Sed in corde meo nihil amoris erat, nihil praeter fastidium impurae illius rei, quae Luciae formam sine anima sumpserat. Videbam etiam Arthuri vultum, dum spectat, durescere. Mox Arthurus Van Helsing ita allocutus est:
“Estne hoc vere Luciae corpus, an daemon tantum eius formam gerens?”
“Corpus eius est, neque tamen est. Sed paulisper exspectate, et omnes eam videbitis qualis erat atque est.”
Ibi iacens Luciae simulacrum videbatur, quale per quietem ad terrorem obici solet; dentes acuti, os sanguine cruentum ac libidinosum, quod sine horrore aspici non poterat, totus denique corporis habitus, in quo nihil nisi caro, nihil animi apparebat, quasi diabolica ludificatio castitatis qua dulcis illa Lucia floruerat erant. Van Helsing, solitum rerum ordinem servans, varia quae in sacco erant promere atque ad usum parare coepit. Primum ferrum ad metalla solidanda et aliquantum plumbi ad commissuras conglutinandas protulit; deinde parvam lucernam oleariam, quae in sepulcri angulo accensa vaporem emisit caerulea flamma vehementer ardentem; tum cultros chirurgicos, quos ad manum posuit; postremo palum ligneum teretem, duos cum semisse aut tres pollices crassum et tres fere pedes longum. Altera eius extremitas igni adusta atque indurata erat atque in tenuissimam cuspidem exacuta. Deinde malleum gravem protulit, qualis domi in cella carbonaria ad frusta carbonum frangenda adhibetur. Mihi quidem, qui medicus sum, instrumentorum apparatus animum addit; haec autem Arthurum et Quincium pavore quodam affecerunt. Uterque tamen animum retinuit atque tacitus quietusque mansit.
Omnibus paratis, Van Helsing dixit:
“Antequam quidquam faciamus, hoc vobis exponere liceat; e doctrina et usu veterum omniumque eorum sumptum est qui mortuorum viventium vires investigaverunt. Ubi tales facti sunt, una cum hac mutatione accedit immortalis vitae maledictio; mori non possunt, sed aetatem post aetatem novas victimas sibi adiungere malaque mundi augere coguntur. Omnes enim qui mortuorum viventium incursibus pereunt ipsi mortui viventes fiunt et sui generis homines depraedantur. Ita circulus semper latius patet, velut circuli quos lapis in aquam coniectus excitat. Amice Arthure, si illud osculum quod nosti, antequam misera Lucia moreretur, accepisses, aut rursus nocte praeterita, cum ei brachia aperuisti, tempore procedente, ubi mortuus esses, nosferatu factus esses, ut in Europa orientali appellant; atque per omne tempus plures tales mortuos viventes effecisses, qui nos tanto horrore impleverunt. Huius carissimae dominae tam infelicis cursus vix coepit. Pueri quorum sanguinem sugit nondum multum mali acceperunt; sed si mortua vivens permanserit, magis magisque sanguinem amittent atque, eius imperio subiecti, ad eam ipsi accedent; sic ore illo scelerato sanguinem eorum hauriet. Si autem vere mortua erit, omnia cessabunt; parva in gutturibus vulnera evanescent, et ad ludos suos redibunt, quid umquam factum sit nescientes. Sed hoc omnium beatissimum est: ubi haec, quae nunc mortua vivens est, vere mortua quieverit, anima miserae dominae quam amamus rursus libera erit. Pro eo quod noctu scelera facit atque interdiu illis quasi in se receptis magis magisque corrumpitur, inter ceteros angelos locum suum obtinebit. Itaque, amice, benedicta illi erit manus quae ictum ad liberandam eam intulerit. Ego id facere paratus sum; sed estne nemo inter nos qui id maiore iure faciat? Nonne posthac dulce erit, cum noctu somnus te fugerit, haec tecum reputare: ‘Mea manus eam ad astra misit; manus eius fuit qui eam omnium maxime amavit, quamque ipsa ex omnibus, si eligere potuisset, elegisset’? Dicite mihi num talis aliquis inter nos sit.”
Omnes Arthurum aspeximus. Ipse quoque quod omnibus iam perspicuum erat intellexit, infinitam illam benignitatem qua suadebatur ut eius manus esset quae Luciam nobis restitueret, pia iam, non impia memoria recolendam. Processit atque fortiter, quamquam manus tremebat et facies nivis instar pallebat, dixit:
“O vere amice, ex intimo corde, quamvis dolore fracto, tibi gratias ago. Dic quid mihi faciendum sit, nec deficiam!” Van Helsing manum umero eius imposuit atque dixit:
“Fortis iuvenis! Unius momenti fortitudine opus est, et factum erit. Hic palus per corpus eius adigendus est. Horrenda res tibi subeunda erit, nec id tibi dissimulo; sed breve tantum tempus durabit, et postea gaudium tuum maius erit quam dolor fuit. Ex hoc tristi sepulcro tamquam a terra sublatus exibis. Sed ubi semel coeperis, deficere non debes. Hoc unum cogita: nos, veros amicos tuos, circa te adesse atque toto illo tempore pro te precari.”
“Perge,” rauca voce dixit Arthurus. “Dic quid mihi faciendum sit.”
“Hunc palum sinistra manu tene, paratus cuspidem supra cor ponere, malleum autem dextra. Deinde, ubi preces pro mortuis inceperimus—ego legam, librum hic habeo, ceteri sequentur—in Dei nomine feri, ut bene sit mortuae quam amamus et mortua vivens esse desinat.”
Arthurus palum et malleum sumpsit; ubi animum ad rem gerendam intendit, manus eius ne minimum quidem tremuerunt. Van Helsing librum missalem aperuit et recitare coepit; Quincius et ego quam optime poteramus secuti sumus. Arthurus cuspidem supra cor posuit, et ego spectans vestigium eius in carne candida impressum videre poteram. Tum omnibus viribus percussit.
Res illa in loculo se torsit, et ex apertis labris rubris foedus stridor, qui sanguinem horrore gelaret, erupit. Corpus quatiebatur, tremebat, effrenatis motibus torquebatur; dentes acuti candidique tam vehementer inter se collidebantur ut labra inciderentur, osque spuma cruenta oblineretur. Arthurus tamen numquam defecit. Thoris dei imaginem referebat, dum brachium suum firmum attollit atque demittit, palum misericordiam afferentem altius usque adigens, sanguine e corde transfixo circa eum exundante atque prosiliente. Vultus eius rigidus erat, summaque officii religio in vultu eius elucebat. Hoc spectaculum nobis animum addidit, ut voces nostrae per parvam cryptam resonare viderentur.
Tum corporis torsiones et tremores minui coeperunt; dentes inter se collidi desierunt et facies tremere desiit. Tandem immotum iacuit. Horrendum opus confectum erat.
Malleus e manu Arthuri cecidit. Vacillavit atque cecidisset nisi eum cepissemus. Magnae sudoris guttae ex eius fronte manabant, spiritumque interruptis anhelitibus ducebat. Horribili sane contentione laboraverat; nisi rationibus humana condicione maioribus ad hoc opus compulsus esset, numquam id perficere potuisset. Aliquot minuta ita eum curabamus ut ad loculum non respiceremus. Cum tandem respeximus, repentinae admirationis murmur ab alio ad alium nostrum pervasit. Tam avide intuebamur ut Arthurus, qui humi consederat, surgeret atque accederet ut ipse quoque videret; tum mira quaedam laetaque lux vultum eius perfudit omnemque horroris caliginem quae ei insederat dissipavit.
Ibi in loculo iam non impura illa res iacebat, quam tam vehementer timueramus atque odisse coeperamus ut eius perdendae munus ei qui id optimo iure sibi vindicaret tamquam privilegium concederetur, sed Lucia qualem in vita noveramus, vultu incomparabili suavitate ac puritate praedito. Erant quidem ibi, sicut in vita videramus, curae et doloris et tabis vestigia; sed haec omnia nobis cara erant, quippe quae eam qualem olim noveramus esse testarentur. Omnes ad unum sentiebamus sanctam illam quietem, quae vultum corpusque confectum velut solis lumine perfundebat, terrenum tantum indicium atque imaginem eius quietis esse quae in aeternum regnatura esset.
Van Helsing accessit atque, manu Arthuri umero imposita, ei dixit:
“Nunc igitur, amice Arthure, care iuvenis, nonne iam mihi ignovisti?”
Remissa horribili illa contentione, animi motus eruperunt; senis manum suis manibus prehendit atque ad labra admotam osculatus dixit:
“Ignovi tibi! Deus tibi benedicat, qui carissimae meae animam, mihi pacem reddidisti.” Manus Professoris umero imposuit atque capite in pectus eius demisso aliquamdiu tacitus flevit, nobis immotis stantibus. Ubi caput sustulit, Van Helsing ei dixit:
“Nunc, mi fili, eam osculari potes. Osculare mortuae labra, si vis, sicut ipsa vellet, si eligere posset. Non enim iam daemon est rictu foedo, non impura res in omnem aeternitatem; non iam diaboli mortua vivens est. Dei iam est, vere mortua; anima eius apud eum est!”
Arthurus se inclinavit eamque osculatus est; tum eum et Quincium e sepulcro emisimus. Professor et ego palum, qua parte e corpore eminebat, serra praecidimus, cuspide in corpore relicta. Deinde caput amputavimus atque os allio implevimus. Loculi plumbei commissuras glutinavimus, operculum cochleis adfiximus atque, rebus nostris collectis, discessimus. Ubi Professor ianuam obseravit, clavem Arthuro dedit.
Foris aer suavis erat, sol lucebat, aves canebant, omnisque rerum natura alio quodam sono consonare videbatur. Ubique gaudium, hilaritas, pax erant; nam ipsi, quod ad hanc unam rem attinebat, securi eramus atque gaudebamus, quamquam temperato gaudio.
Antequam abiremus, Van Helsing dixit:
“Nunc, amici, una operis nostri pars confecta est, quae nobis ipsis acerbissima fuit. Sed maius opus restat: auctorem omnis huius nostri doloris invenire atque delere. Indicia habeo quae sequi possumus; sed longum opus est atque difficile, periculosum et dolore plenum. Nonne omnes me adiuvabitis? Omnes credere didicimus, nonne ita est? Quae cum ita sint, nonne quod nobis faciendum sit videmus? Ita! Nonne etiam promittimus nos ad extremum usque perseveraturos?”
Singuli deinceps manum eius prehendimus atque promisimus. Tum, nobis abeuntibus, Professor dixit:
“Post duas noctes mecum convenietis atque hora septima apud amicum Ioannem una cenabimus. Duos alios invitabo, quos nondum nostis; paratusque ero vobis totum opus nostrum ostendere consiliaque explicare. Amice Ioannes, tu mecum domum veni; multa enim sunt de quibus deliberandum est, et me adiuvare potes. Hac nocte Amstelodamum proficiscor; cras nocte redibo. Tum magna nostra inquisitio incipiet. Sed prius multa mihi dicenda erunt, ut sciatis quid faciendum quidve timendum sit. Tum invicem fidem nostram renovabimus; horrendum enim opus nobis propositum est, et cum semel manum ad aratrum admoverimus retro cedere non debemus.”