Vespere eiusdem diei, hora octava et dimidia, Dorianus Grayus, exquisitissimo vestitu ornatus magnoque violarum Parmensium fasciculo ad pectus insignis, a ministris se inclinantibus in conclave dominae Narborough introductus est. Frons ei, nervis immodice excitatis, pulsabat, animusque vehementer aestuabat; cum tamen ad hospitae manum se inclinaret, eadem qua semper facilitate atque venustate utebatur. Fortasse nemo umquam tam securus ac sibi constans videri potest quam qui personam agere cogitur. Certe nemo, qui Dorianum Grayum illa vespera aspexisset, credidisset eum tragoediam perpessum esse qua nulla huius aetatis atrocior esset. Nemo crederet digitos illos tam belle formatos cultrum ad scelus patrandum arripuisse, nec labra illa subridentia adversus Deum atque ipsam bonitatem exclamavisse. Ipse quoque vultus sui tranquillitatem mirabatur atque ad momentum horrendam illam duplicis vitae voluptatem penitus sensit.
Convivium erat paucis hospitibus paratum, idque aliquanto festinantius a domina Narborough, muliere ingeniosissima, cui in vultu etiamnunc supererant vestigia deformitatis olim, ut Dominus Henricus dicere solebat, prorsus insignis. Uxor optima exstiterat legato cuidam nostro omnium paene taediosissimo; eumque, postquam in marmoreo monumento quod ipsa descripserat rite sepeliendum curaverat, filiabus quibusdam viris locupletibus et aliquanto provectioris aetatis in matrimonium collocatis, ad fabulas Gallicas, ad cibos Gallico more parandos atque, quotiens copia eius dabatur, ad leporem ingenii Gallici animum converterat.
Dorianum praecipue diligebat, eique semper profitebatur se gaudere quod eum, cum ipsa adulescentula esset, non cognovisset. "Scio enim, mi carissime," dicere solebat, "me tui insanissime amantem futuram fuisse atque ob te ipsum pileum meum trans molas ventorias abiecturam. Quae fortuna est quod tum ne cogitatus quidem eras! Nostri quidem pilei adeo inepte fiebant, molae autem tantopere in vento excitando occupatae erant, ut ne levissimo quidem amoris ioco cum quoquam fruerer. Sed culpa omnis Narborough erat. Adeo infirmis oculis utebatur, ut vix quidquam cerneret; neque enim ulla voluptas est maritum fallere qui nihil animadvertit."
Hospites ea nocte parum iucundi erant. Nam, ut Dorianum post ventilabrum tritum submissa voce docebat, una ex filiabus nuptis subito advenerat ut apud eam deversaretur, atque, quod etiam molestius esset, maritum secum adduxisset. "Inhumanissime hoc facit, mi carissime," susurravit. "Ego quidem singulis aestatibus, cum ex Homburgo rediero, apud eos commoror; sed vetulae ut ego interdum novo aere opus est, atque insuper illos plane ad vitam revoco. Nescis quam miseram illic vitam agant! Pura meraque vita rustica est, nullis urbanis illecebris temperata. Primo mane surgunt, quod multa habent quae faciant; mature cubitum eunt, quod paene nihil habent de quo cogitent. Inde ab Elisabethae reginae temporibus nullum in ea vicinia flagitium famam commovit; itaque omnes statim post cenam obdormiunt. Neutri eorum assidebis. Apud me sedebis meque oblectabis."
Dorianus blande aliquid laudis submurmuravit atque circum conclave oculos circumtulit. Ita sane: convivae minime delectabiles erant. Duos numquam antea viderat; ceteri erant Ernestus Harrowdenus, unus ex illis mediocribus viris mediae aetatis qui in sodaliciis Londiniensibus tam frequentes sunt, qui inimicos nullos habeant, amicis tamen suis vehementer displiceant; domina Ruxton, quadraginta septem annos nata, nimis ornate vestita, adunco naso, quae semper operam dabat ut de se turpia suspicandi occasionem praeberet, sed tam singulariter deformis erat ut, magno eius dolore, nemini quidquam mali de ea persuaderi posset; domina Erlynne, femina nullius pretii, sed nimium audax et in aliorum familiaritatem irruens, cui lingua suaviter balbutiebat, capilli autem rubro illo quem Venetum vocant colore fulgebant; domina Alicia Chapman, filia hospitae, puella incompta atque hebes, vultu illo vere Britannico qui semel visus statim excidit memoria; denique huius maritus, genis rubicundis et barba candida, qui, sicut multi eius ordinis, putabat immodica hilaritate penuriam omnium sententiarum compensari posse.
Iam paenitebat Dorianum quod venisset, cum domina Narborough, magnum illud horologium ex aere aurato, curvis nimium ambitiosis distinctum, in crepidine foci panno violaceo velata conspicata, exclamavit: "Quam foedum est Henricum Wottonium tam tarde venire! Mane ad eum nuntium temere misi, et fideliter promisit se mihi non defuturum."
Aliquantum solacii erat Henricum adfuturum esse; cumque, ostio aperto, Dorianus lentam illam ac suaviter modulantem vocem audivisset, quae etiam fictae excusationi gratiam addebat, taedium statim omne discessit.
At in cena nihil omnino edere poterat. Patina alia post aliam intacta auferebatur. Domina Narborough identidem eum increpabat: "Iniuriam facis misero Adolpho, qui totius cenae rationem tua praecipue causa excogitavit"; Henricus autem subinde in eum oculos coniciebat, silentium eius mentemque alio aversam miratus. Minister assidue vinum Campaniense poculo eius infundebat. Dorianus avide bibebat, et quo plus bibebat, eo magis sitiebat.
"Quid tibi est hodie vesperi, Doriane?" tandem Dominus Henricus, cum ferculum Gallicum e carne frigida sed prius calefacta paratum circumferretur, interrogavit. "Non es omnino tui similis."
"Ego eum amori captum esse credo," exclamavit domina Narborough, "neque mihi confiteri audere, ne invidia tangar. Rectissime facit. Certe enim invideam."
"Cara domina Narborough," subridens Dorianus submurmuravit, "iam per hebdomadam integram neminem amavi; ex quo scilicet domina Ferrol ex urbe profecta est."
"Quo pacto vos viri istius mulieris amore capi possitis!" domina natu maior exclamavit. "Prorsus intellegere nequeo."
"Propterea tantum," respondit Dominus Henricus, "quod illa te puellulam olim fuisse meminit, domina Narborough. Sola illa nobis quasi vinculum est cum brevibus tuis puellaribus tunicis."
"Minime omnium breves tunicas meas recordatur, domine Henrice. Ego autem eius optime memini Vindobonae, ante annos triginta, et quam alte tum vestem a pectore rescissam haberet."
"Etiam nunc pari liberalitate pectus ostendit," ille respondit, oleam longis digitis tollens; "cumque veste sumptuosissima induitur, velut luxuriosa pessimae fabulae Gallicae editio apparet. Mira est sane, atque inopinatis rebus referta. Pietas eius in familiam prorsus singularis est. Cum tertius maritus mortuus esset, capilli eius maerore prorsus aurei facti sunt."
"Quid tibi tandem est, Henrice!" exclamavit Dorianus.
"Ista sane explicatio quam maxime amatoria est," hospita ridens inquit. "Sed tertius maritus, domine Henrice! Num Ferrol quartus esse dicitur?"
"Prorsus, domina Narborough."
"Ne verbum quidem credo."
"Age, dominum Grayum roga. Inter amicissimos eius est."
"Verumne est, domine Graye?"
"Ita ipsa mihi asseverat, domina Narborough," respondit Dorianus. "Interrogavi eam num, sicut Margarita Navarrae regina, corda eorum aromatibus condi iussisset atque e cingulo suspensa gestaret. Negavit, quod nullus eorum cor habuisset."
"Quattuor mariti! Per fidem meam, nimium sane studii!"
"Immo nimia audacia, ut ego illi dicere soleo," inquit Dorianus.
"Ah! tam audax est ut nihil non audeat, mi carissime. Sed qualis tandem est Ferrol? Eum non novi."
"Mariti feminarum eximie formosarum inter sceleratos numerandi sunt," Dominus Henricus dixit, vinum degustans.
Domina Narborough eum ventilabro percussit. "Domine Henrice, minime miror vulgo dici te perditissimae improbitatis esse."
"At quis hoc vulgus dicit?" Henricus supercilia attollens quaesivit. "Haud dubie mundus alter. Nam mihi cum hoc mundo optime convenit."
"Omnes quos novi te improbum esse affirmant," anus caput quatiens exclamavit.
Henricus aliquot momenta severum vultum induit. "Monstrum sane est," tandem inquit, "qua licentia homines his diebus alios clam a tergo criminentur, ea dicentes quae omni ex parte vera sint!"
"Num hic umquam emendabitur?" exclamavit Dorianus, in sella procumbens.
"Spero equidem," hospita ridens respondit. "Sed si omnes dominam Ferrol tam ridicule veneramini, mihi denuo nubendum erit, ut morem sequar."
"Numquam amplius nubes, domina Narborough," Dominus Henricus interposuit. "Nimis felix fuisti. Femina iterum nubit quod primum maritum oderit; vir iterum uxorem ducit quod primam amaverit. Feminae fortunam denuo experiuntur, viri suam in discrimen adducunt."
"Narborough minime perfectus erat," exclamavit anus.
"Si perfectus fuisset, eum non amavisses, cara domina," Henricus respondit. "Feminae nos propter vitia diligunt. Si satis multa habeamus, omnia nobis condonabunt, etiam ingenia nostra. Vereor ne, his dictis, a tuis conviviis excludar, domina Narborough; sed verissimum est."
"Nimirum verissimum est, domine Henrice. Si nos feminae vos ob vitia non amaremus, ubi terrarum omnes essetis? Nullus vestrum uxorem duceret. Omnes infelices caelibes essetis. Quamquam vix quidquam in moribus vestris mutaretur: hodie enim maritati more caelibum vivunt, caelibes more maritatorum."
"Finis saeculi," submurmuravit Dominus Henricus.
"Finis orbis," hospita rettulit.
"Utinam finis orbis esset," Dorianus suspirans dixit. "Vita nihil aliud est quam magna quaedam spes frustrata."
"Ah, mi carissime," exclamavit domina Narborough, chirothecas induens, "noli mihi dicere te vitam exhausisse. Cum vir ita loquitur, apparet non ab illo vitam sed ipsum a vita exhaustum esse. Dominus Henricus improbus admodum est, atque interdum vellem me quoque talem fuisse; at tu ad bonitatem natus es: tam bonum vultum habes! Tibi uxorem bonam invenire debeo. Nonne censes, domine Henrice, dominum Grayum nubere oportere?"
"Id ipsum semper ei suadeo, domina Narborough," Dominus Henricus se inclinans dixit.
"Itaque uxorem ei idoneam quaeramus. Hac nocte Debretti librum diligenter perlegam, et omnium puellarum quae nuptiis idoneae videantur indicem componam."
"Aetates quoque earum adscribens, domina Narborough?" quaesivit Dorianus.
"Sane, aetates quoque, sed paulum castigatas. Neque tamen quidquam praecipitandum est. Cupio ut id matrimonium fiat quod ephemeris, cui Nuntius Matutinus nomen est, 'coniunctionem congruam' vocat; cupioque vos ambos felices esse."
"Quam inepte homines de felicibus coniugiis loquuntur!" exclamavit Dominus Henricus. "Cum quavis femina vir beatus esse potest, dummodo eam non amet."
"O quam Cynicus es!" exclamavit anus, sellam retro impellens atque dominae Ruxton annuens. "Mox rursus apud me cenare debes. Profecto mirabile es remedium ad vires reficiendas, multo efficacius iis quae mihi eques Andreas praescribit. Sed quos hospites convenire velis mihi dicito; convivium enim quam iucundissimum instituere cupio."
"Mihi placent viri quibus futurum est, feminae quibus praeteritum est," respondit ille. "An ita convivium muliebribus tantum stolis refertum futurum putas?"
"Metuo sane," illa ridens dixit, cum surgeret. "Ignosce mihi millies, cara domina Ruxton," adiecit; "non animadverteram te cigarellum nondum confecisse."
"Nihil est, domina Narborough. Equidem nimium fumo; in posterum me cohibere statui."
"Obsecro te, domina Ruxton, ne id feceris," inquit Dominus Henricus. "Modum servare res perniciosissima est. Satis habere tam malum est quam cenam sumere; plus quam satis habere tam bonum est quam opipare epulari."
Domina Ruxton mirabunda eum aspexit. "Aliquo postmeridiano tempore ad me venire debes, domine Henrice, atque istam sententiam exponere. Mira mihi videtur doctrina," murmuravit, dum veste longa per solum tracta ex conclavi egreditur.
"Cavete autem ne nimis diu de rebus publicis et aliorum flagitiis disputetis," domina Narborough ex limine exclamavit. "Nam si ita feceritis, nos in superiori conclavi profecto inter nos rixabimur."
Viri riserunt; Chapmanus autem a mensae extremo graviter surrexit atque ad caput mensae accessit. Dorianus sedem mutavit et iuxta dominum Henricum consedit. Chapmanus magna voce de rebus in Britanniae curia quae Communium dicitur gestis disserere coepit; adversarios cachinno irridens. Vocabulum illud, 'doctrinarius', quod animos Britannorum tanto terrore afficit, inter strepitum risus identidem audiebatur. Eadem littera initio plurium vocum repetita velut insigne eloquentiae ei erat; vexillum denique Britannicum in ipsis cogitationis fastigiis defigebat. A maioribus tradita generis sui stultitia, quam ipse hilari voce 'sanam Britannorum prudentiam' appellabat, firmissimum societatis humanae praesidium esse demonstrabatur.
Subrisit Dominus Henricus atque, ad Dorianum versus, eum intuitus est.
"Num melius te habes, mi carissime?" quaesivit. "In cena non omnino tui similis videbaris."
"Optime valeo, Henrice. Defessus sum, nihil aliud."
"Heri nocte venustissimus eras. Ducissa illa pusilla tibi prorsus devota est. Narrat se Selbiam profecturam esse."
"Promisit se die vicesimo venturam."
"Num Monmouth quoque aderit?"
"Ita vero, Henrice."
"Me ad taedium usque fatigat, tantum paene quantum uxorem suam. Illa autem ingeniosa est, immo feminae nimium ingeniosa. Caret illa nescio qua imbecillitatis gratia quam verbis definire nequeas. Pedes fictiles sunt qui auream simulacri partem pretiosam faciunt. Pedes illi pulcherrimi quidem sunt, sed minime fictiles: e porcelana candida ficti, si ita dicere placet. Per ignem transierunt; nam quidquid ignis non consumit, indurat. Multa illa experta est."
"Quamdiu nupta est?" Dorianus interrogavit.
"Aeternitatem, ut mihi dicit. Sin nobilium tabulis fidem habemus, decem iam annos. Sed decem annos cum Monmouth vivere idem est atque aeternitatem pati, superaddito etiam tempore. Qui alii aderunt?"
"Familia Willoughby, dominus Rugby cum uxore, hospita nostra, Gaufridus Cloustonus, ceteri soliti. Dominum quoque Grotrianum invitavi."
"Eum diligo," inquit Dominus Henricus. "Multis non placet; mihi tamen perquam iucundus est. Quod interdum paulo ornatius quam decet vestitur, compensat eo quod semper nimis doctus est. Exemplum sane est hominis quam maxime huius aetatis."
"Nescio num venire poterit, Henrice. Fortasse cum patre ad Montem Carolum proficisci cogetur."
"Ah! Quam molesti sunt propinqui alieni! Da operam ut adveniat. Sed, obiter, Doriane, heri nocte perquam mature discessisti. Ante undecimam abieras. Quid postea fecisti? Num statim domum redisti?"
Dorianus festinanter illum aspexit et frontem contraxit. "Minime, Henrice," tandem dixit. "Paulo ante horam tertiam demum domum perveni."
"Num in sodalium aedes ivisti?"
"Ita," respondit; tum labrum momordit. "Immo, non id dicere volui. In sodalium aedes non ivi. Per vias errabam. Quid fecerim non memini… Quam curiosus es, Henrice! Semper scire cupis quid quisque fecerit; ego semper oblivisci cupio quid ipse fecerim. Hora secunda cum dimidia redii, si tempus ipsum nosse velis. Clavem qua ianua reseratur domi reliqueram, itaque minister mihi aperire debuit. Si testimonium ad rem comprobandam desideras, illum rogare potes."
Dominus Henricus umeros subduxit. "Mi carissime, quasi mihi curae esset! Eamus in superius conclave. Vinum Xerezianum nolo, domine Chapmane, gratias ago. Aliquid tibi accidit, Doriane. Dic mihi quid sit. Hodie vesperi te ipsum non agnosco."
"Noli me curare, Henrice. Irritabilis sum atque stomachor. Cras vel perendie ad te veniam. Pro me dominae Narborough veniam deprecare. In superius conclave non ascendam; domum ibo. Domum redire necesse est."
"Bene est, Doriane. Cras te inter potionem theae fortasse videbo. Ducissa veniet."
"Conabor adesse, Henrice," inquit atque ex conclavi discessit. Dum curru ad domum suam vehebatur, sensit terrorem illum, quem iam compressum atque exstinctum esse crediderat, sibi rediisse. Henrici levissimae interrogationes animum ei ad tempus concusserant, et animi constantia etiam tum opus erat. Quaecumque periculum sibi afferre possent, ea delenda erant. Ad ipsam cogitationem horruit. Oderat vel ea manu contingere.
Nec tamen aliter fieri poterat. Id plane intellexit; postquamque ostium bibliothecae suae obseraverat, armarium occultum aperuit in quod Basilii Hallwardi pallium et peram intruserat. In foco magnus ignis ardebat. Alterum lignum superiecit. Odor vestium adustarum et corii ardentis horrendus erat. Post tres horae quadrantes demum omnia in cinerem redacta sunt. Postea languorem nauseamque sensit; atque, trochiscis quibusdam odoratis Algeriensibus in turibulo ex aere rubro pertuso accensis, manus frontemque aceto frigido moschi odore imbuto lavit.
Subito expavit. Oculi mirum in modum fulgere coeperunt, et inferius labrum nervosa quadam agitatione dentibus rodere instituit. Inter duas fenestras magnum stabat armarium Florentino opere fabricatum, ex ebeno factum, ebore caeruleoque lapide lazulio distinctum. In illud oculos defixos tenebat, quasi res esset quae simul allicere et terrere posset, quasi aliquid contineret quod ardenter expeteret et tamen paene abhorreret. Spiritus ei crebrior factus est. Furiosum quoddam desiderium eum invasit. Cigarellum accendit, deinde abiecit.
Palpebrae descendebant, ita ut longae ciliae fimbriatae paene genas contingerent; oculos tamen ab armario non avertit. Tandem e lectulo in quo recubuerat surrexit, ad armarium accessit, atque, eo reserato, occultum quendam elaterem tetigit. Loculamentum triquetrum lente prodiit. Digiti eius quasi sponte sua illuc ferebantur; quos cum immisisset, rem quandam prehendit.
Arcula erat parva Sinensis, e lacca nigra auro pulverato distincta, arte summa fabricata, lateribus flexuosarum undarum figuris ornatis, funiculis sericis ex quibus globuli crystallini et fimbriae e filis metallicis tortis pendebant. Eam aperuit. Intus erat massa viridis, cerae similis splendore, odore insolite gravi pertinacique.
Paulisper haesit, miro quodam risu prorsus immoto in vultu manente. Tum, quamquam cubiculum immoderate calidum erat, tremens se erexit et horologium respexit. Viginti minuta ad mediam noctem supererant. Arculam in locum reposuit, armarii valvas clausit atque in cubiculum dormitorium abiit.
Cum aeneae horologii voces mediam noctem in obscurum aera percuterent, Dorianus Grayus, veste humili indutus et focali circa collum involuto, tacitus e domo sua furtim exiit. In via Bondiana currum tectum duarum rotarum, equo valido iunctum, invenit. Aurigam vocavit atque submissa voce domus cuiusdam situm indicavit. Ille caput negando movit. "Nimis procul est," submurmuravit.
"Accipe hunc aureum," inquit Dorianus. "Alterum accipies si festinanter me duxeris."
"Fiat, domine," auriga respondit. "Una hora eo pervenies." Cumque Dorianus currum ascendisset, equum convertit atque ad flumen magno cursu contendit.