Postridie mane, dum Dorianus Grayus ientaculum capiebat, Basilius Hallwardus introductus est.
"Quam gaudeo, Doriane, quod te domi tandem inveni!" gravi vultu inquit. "Heri vesperi huc veni; ministri autem dixerunt te in theatro musico esse. Id quidem fieri non posse mihi persuasum erat. Utinam tamen indicasses quo revera profectus esses! Vesperum miserrimum transegi, veritus ne huic tragoediae altera succederet. Existimo te, simul atque rem comperisti, nuntium ad me per telegraphum mittere debuisse. Ipse casu tantum cognovi, cum novissimam diurni cui titulus est Globus editionem, in sodalicio meo repertam, evolverem. Statim ad te properavi; cum autem te non invenissem, miserrimus eram. Quanto ob hanc calamitatem dolore conficiar verbis explicare non possum. Novi quam graviter te affici oporteat. Sed ubi fuisti? Num ad matrem puellae videndam abiisti? Iam paene constitueram illuc te sequi. In actis diurnis domicilium eius indicatum erat, prope viam Eustonensem, nisi fallor. Verebar tamen ne in dolorem me ingererem, quem levare non possem. Misera mulier! Quanta nunc miseria afficitur! Et filia eius unica! Quid de his omnibus dixit?"
"Mi Basili, unde id sciam?" Dorianus Grayus submurmuravit, vinum pallide flavum e delicato poculo vitreo Veneto, globoso et aureis quasi guttis ornato, sorbillans; vultu autem taedium apertissime prae se ferebat. "In theatro musico fui. Utinam et tu illuc venisses! Gwendolenam dominam, Henrici sororem, tum primum conveni. In eius suggestu sedebamus. Mulier est plane venustissima; Patti vero divina quadam voce cecinit. Noli res horrendas commemorare. De qua re nemo loquitur, ea numquam accidit. Sola enim, ut Henricus ait, rerum verbis expressio efficit ut res ipsae vere exsistant. Illud tamen addam: non erat Sibylla unica illius mulieris proles. Filium quoque habet, iuvenem, quantum audio, valde amabilem; is tamen histrio non est. Nautam eum esse puto, aut tale quiddam. Sed age, de te potius loquamur: quid agis? Quas nunc tabulas pingis?"
"Tune ad spectaculum musicum ivisti?" Hallwardus tardissime locutus est, voce quam dolor vix cohibitus intendebat. "Ad spectaculum ivisti, dum Sibylla Vane mortua in sordido aliquo hospitio iacebat? De aliis mulieribus lepore praeditis, de Patti divinitus cantante mecum disserere potes, antequam puella quam amavisti vel quietem sepulcri invenerit? Quae autem horrenda illud corpusculum candidum etiam manent!"
"Siste, Basili! Ista audire nolo!" Dorianus exclamavit, e sella exsiliens. "Ne mihi tales res narres. Quod factum est, factum est; quae praeterierunt, praeterierunt."
"Hesternum diem iam praeteritum vocas?"
"Quid ad rem pertinet quantum temporis revera intercesserit? Soli homines leves annis indigent, ut aliquem animi motum exuant. Qui sibi imperare novit, tam facile dolori finem imponere potest quam voluptatem sibi excogitare. Nolo me animi mei motibus servire. Eos in usum meum convertere, iis frui, iis imperare cupio."
"Doriane, horrendum est quod dicis! Nescio quae vis te penitus immutavit. Vultu quidem idem es ille puer admirabilis qui cotidie ad officinam meam venire solebat ut effigiem tuam pingerem. Tum autem simplex eras, ingenuus atque in alios amore plenus. Nemo in toto orbe integrior aut a vitio remotior videbatur. Nunc vero quid tibi acciderit prorsus ignoro. Sic loqueris quasi neque cor neque ullam miserationem habeas. Haec omnia Henrici auctoritate acciderunt; nunc plane intellego."
Iuvenis rubore suffusus ad fenestram processit, atque per aliquot momenta hortum intuens stetit, cuius frondes virides, radiis solis percussae, tremulo fulgore micabant. "Multum Henrico debeo, Basili," tandem inquit, "multo plus quam tibi. Tu me nihil aliud nisi inanem mei ipsius admirationem docuisti."
"Quam ob rem poenas do, Doriane; aut certe olim dabo."
"Quid velis dicere non intellego, Basili," ille, se convertens, exclamavit. "Nescio quid a me postules. Quid tandem vis?"
"Illum Dorianum Grayum volo quem olim pingebam," pictor maestus respondit.
"Basili," inquit iuvenis, ad eum accedens manumque umero eius imponens, "sero venisti. Heri, ubi audivi Sibyllam Vane sua manu mortem sibi conscivisse—"
"Sua manu mortem conscivit! Pro di immortales! Adeone certum id compertum est?" Hallwardus exclamavit, oculos ad eum pavore plenos attollens.
"Mi Basili! Num vero vulgari quodam casu periisse eam putas? Sibi ipsa mortem attulit, haud dubie."
Vir maior natu vultum manibus texit. "Quam atrox res!" submurmuravit, toto corpore contremiscens.
"Minime," respondit Dorianus Grayus, "nihil ibi atrocitatis est. Una est ex maximis huius aetatis tragoediis amatoriis. Histriones enim plerumque vitam omnium maxime communem degunt. Boni mariti fiunt, aut fideles uxores, aut aliquid eiusmodi quod taedium afferat. Intellegis quid dicam: illam civium mediocrium virtutem et reliqua eius generis taedia. Quam dissimilis erat Sibylla! Ipsa pulcherrimam vitae suae tragoediam egit. Semper heroinae partes sustinuit. Ultima nocte, qua eam in scaena vidisti, male egit, quia verum amorem cognoverat. Cum intellexisset quam fallax esset is amor, mortem obiit, qualem Iulietta ipsa obire potuisset. Iterum in artis fines transiit. Nonnihil martyris in ea reperies: mors eius omnem illam miserabilem vanitatem martyrii habet, omnem pulchritudinem frustra consumptam. Sed, ut dicebam, ne putaveris me non doluisse. Si huc heri certo tempore venisses, hora circiter quinta cum dimidia, aut hora sexta quadrante dempto, lacrimantem me invenisses. Ne Henricus quidem, qui hic erat quique ipse tristissimum nuntium attulit, quam acerbe paterer intellegebat. Gravissime dolui. Deinde dolor abiit. Eundem animi motum denuo excitare non possum; nemo potest, nisi qui in molli quodam animi affectu perpetuo volutatur. Tu vero, Basili, erga me mirum in modum iniquus es. Ad me consolandum venis; quod quidem perhumanum est. Ubi autem me consolatum invenis, irasceris. Quam vero hoc misericordis hominis proprium est!"
"In memoriam mihi revocas fabulam quam Henricus olim narravit. Quidam vir in aliorum commodis tuendis assidue versatus viginti annos exegerat, dum iniuriam quandam tollere aut legem iniquam mutare conatur; quidnam fuerit prorsus oblitus sum. Tandem voti compos factus est, et incredibili maerore oppressus. Nihil iam habebat quod ageret; paene ex taedio interiit atque inde pertinax hominum osor evasit. Praeterea, mi care Basili, si vere me solari cupis, doce potius quomodo haec oblivioni tradam, aut qua ratione rem ex artis ipsius legibus contempler. Nonne Gauterius ille de artium solacio scribere solebat? Memini me olim in officina tua libellum membrana tenui obductum fortuito sustulisse, in eoque hanc venustissimam sententiam invenisse. Neque tamen sum similis illi iuveni quem, cum Marloviae una essemus, mihi commemorasti; qui dicebat sericum flavum eo genere quod satinum appellant omnibus vitae miseriis solacio esse posse. Amo quidem res pulchras quas tangere ac manibus versare licet: veteres pannos auro intertextos, signa aerea viridi aerugine inducta, vasa nitido fuco obducta, ebora artificiose caelata, supellectilem lectissimam, luxum, magnificentiam; multum sane voluptatis ista praebent. Sed animi ille habitus ad pulchritudinem sentiendam aptus, quem ista vel pariunt vel certe patefaciunt, mihi longe pluris est."
"Vitae suae, ut Henricus ait, spectator fieri, id est ab ipsius vitae doloribus liberari. Scio te mirari quod sic ad te loquar. Nondum perspexisti quantum mutatus, quantum auctus sim. Puer adhuc scholasticus eram cum me primum cognovisti. Nunc vir sum; novos affectus, novas cogitationes, nova rerum iudicia concepi. Alius factus sum; sed ideo minus me amare non debes. Mutatus sum, sed tu amicus mihi semper esse debes. Henricum quidem summopere diligo. Scio tamen te illo meliorem esse. Non fortiorem—nimis enim vitam metuis—sed meliorem. At quam feliciter olim una vivebamus! Ne me deseras, Basili; ne mecum litiges. Talis sum qualis sum; nihil amplius addendum."
Pictor mirum in modum commotus est. Iuvenem supra modum diligebat, eiusque indoles summam in arte sua mutationem attulerat. Iam non poterat animum inducere ut eum amplius reprehenderet. Ceterum illa animi neglegentia fortasse nihil aliud erat quam affectio quaedam brevis ac mox evanitura. Tantum in eo boni, tantum egregii animi superesse videbatur.
"Age, Doriane," tandem tristi subrisu inquit, "post hunc diem de tam horrenda re tecum amplius non loquar. Hoc unum spero, ne nomen tuum in eiusmodi negotio proferatur. Hodie post meridiem de causa mortis publica quaestio habebitur. Num te citaverunt?"
Dorianus caput negavit; audito autem verbo quaestionis, molestiam vultu prodidit. In talibus rebus nescio quid rude atque plebeium ei inesse videbatur. "Nomen meum nesciunt," respondit.
"At certe illa noverat?"
"Praenomen tantum; idque nemini umquam indicavisse certo scio. Aliquando mihi dixit omnes suos studiosissime quaerere quis essem; se autem illis semper respondere me Principem Venustum appellari. Quam lepide id excogitaverat! Tu vero, Basili, imaginem Sibyllae mihi delineare debes. Aliquid eius possidere velim praeter memoriam paucorum osculorum et verborum flebilium interruptorumque."
"Conabor eius imaginem delineare, Doriane, si id tibi gratum erit. Sed tu quoque rursus mihi ad pingendum sedere debes. Sine te artem meam exercere vix possum."
"Numquam iterum tibi sedere possum, Basili. Id fieri nullo modo potest!" ille exclamavit, subito retro cedens.
Pictor attonitus eum aspexit. "Mi puer, quas istas nugas loqueris?" exclamavit. "Num tibi non placet quod de te pinxi? Ubi est effigies? Cur pluteum ante eam posuisti? Sine me eam intueri. Optimum est omnium operum quae umquam effeci. Amove, quaeso, pluteum, Doriane. Turpissimum est ministrum tuum opus meum sic occultavisse. Ipso ingressu mihi visum est conclave mutatum esse."
"Minister meus nihil in hac re fecit, Basili. Num putas me ei permittere ut conclave meum suo arbitratu disponat? Flores interdum componit; id totum est. Ego ipse pluteum posui. Nimis vehemens lux in imaginem incidebat."
"Nimis vehemens? Minime, mi amice! Locus ad picturam collocandam aptissimus est. Sine me eam videre." Haec locutus Hallwardus ad angulum conclavis contendit.
Dorianus Grayus pavore exclamavit atque inter pictorem et pluteum se coniecit. "Basili," inquit, vultu admodum pallido, "illam intueri non debes. Nolo te illam aspicere."
"Opus meum ipse non videam? Non potes serio loqui. Cur non liceat?" Hallwardus ridens interrogavit.
"Si illam inspicere conatus eris, Basili, fidem tibi meam do me, dum vivam, numquam tecum rursus collocuturum esse. Serio loquor. Causam nullam affero, neque tu ullam quaerere debes. Hoc unum memento: si pluteum tetigeris, nostra inter nos amicitia eo ipso momento finem habebit."
Hallwardus velut fulmine percussus stetit. Dorianum summa cum admiratione intuebatur: numquam antea eo modo eum viderat. Iuvenis ira paene exsanguis erat; manus in pugnos contraxerat; pupillae eius velut ignis caerulei orbes fulgebant; omnibus membris tremebat.
"Doriane!"
"Tace!"
"Quid vero accidit? Sane non inspiciam, si te invito fieri non potest," ille frigidiore aliquanto voce respondit, et aversus ad fenestram abiit. "Attamen perridiculum est me opus meum videre non posse, praesertim cum id Lutetiae proximo autumno publice ostensurus sim. Antequam id faciam, fortasse nova vernice denuo illinenda erit. Itaque aliquando certe inspicere me oportebit. Cur igitur non hodie?"
"Publice ostendere! Effigiem meam publice ostendere vis?" Dorianus Grayus exclamavit, insolito quodam horrore sensim in animum subeunte. Num orbi terrarum patefaciendum erat arcanum suum? Num homines hiantibus oculis arcanum vitae eius spectaturi erant? Id fieri non poterat. Confestim aliquid agendum erat; quid autem, ignorabat.
"Ita sane; neque existimo te repugnaturum esse. Georgius Petit omnes tabulas meas praestantissimas ad peculiarem expositionem collecturus est, in via Lutetiae quae Sèziana appellatur; ea prima Octobris hebdomade aperietur. Effigies tua uno tantum mense aberit. Facile, ut opinor, tamdiu ea carere poteris; quin etiam eo tempore procul ab urbe futurus es. Quod si semper eam post pluteum abscondis, magni certe non facis."
Dorianus Grayus manum fronte traduxit; minutae sudoris guttae ibi haerebant. Sensit se in ipso extremi periculi limine consistere. "Ante mensem mihi dixisti te numquam effigiem expositurum," exclamavit. "Cur nunc sententiam mutasti? Vos homines, qui constantiae laudem captatis, non pauciores animi vicissitudines quam ceteri patimini; hoc tantum interest, quod vestrae vicissitudines prorsus inanes esse videntur. Neque enim oblitus esse potes quam sancte mihi affirmaveris nullam omnino rem futuram esse quae te umquam ad picturam meam publice ostendendam perduceret. Idem ipsum Henrico dixisti."
Repente substitit; lumen quoddam in oculis eius emicuit. Recordatus est Henricum sibi olim dixisse, partim serio, partim per iocum: "Si vis mirabilia quaedam per horae quadrantem audire, quaere ex Basilio cur effigiem tuam publice ostendere nolit. Mihi enim causam exposuit, atque ea mihi quasi nova lux affulsit." Igitur fortasse et Basilius arcanum suum habebat. Ex eo quaerendum erat; experiretur.
"Basili," inquit, propius accedens atque in ipsam eius faciem intente respiciens, "uterque nostrum aliquid celat. Tu mihi tuum arcanum aperi, tum ego tibi meum aperiam. Qua de causa primum negasti te imaginem meam umquam publice ostensurum?"
Pictor invitus exhorruit. "Doriane, si tibi dixero, vereor ne minus me diligas; certe autem me irridebis. Neutrum ferre possem. Si iubes ne umquam iterum effigiem tuam aspiciam, acquiesco. Te ipsum enim semper habebo quem aspiciam. Si vis optimum quod umquam pinxerim opus ab omnium conspectu abditum esse, patiar. Amicitia tua mihi omni nomine atque gloria carior est."
"Immo, Basili, dicere debes," Dorianus institit. "Ius mihi esse arbitror ut sciam." Terror iam evanuerat, in eiusque locum curiositas successerat. Statuerat enim quidquid occultum in animo Basilii Hallwardi lateret explorare.
"Considamus, Doriane," pictor anxio vultu inquit. "Considamus. Sed prius ad unam quaestionem mihi responde. Num quid in illa effigie singulare animadvertisti? Aliquid quod primo forsitan te fugisset, deinde repente sese oculis tuis aperuisset?"
"Basili!" exclamavit iuvenis, manibus trementibus brachia sellae prehendens, oculis pavore dilatatis pictorem attonitus intuens.
"Intellego te animadvertisse. Nihil loquaris; exspecta dum quae dicenda habeo audias. Doriane, ex quo primum te conveni, indoles tua miram quandam in me vim exercuit. Animum meum, ingenium, vires omnes tua potestate tenebas. Tu mihi visibile illius invisibilis pulchritudinis exemplar factus es, cuius recordatio nos artifices velut somnium suavissimum assidue persequitur. Te venerabar. Omnibus quibuscum loquebaris invidebam. Solus te habere cupiebam. Tum demum felix eram cum tecum essem. Quotiens a me abesses, tamen in arte mea semper aderas…"
"Nec vero quicquam horum tibi umquam significavi. Fieri non poterat. Tu non intellexisses; ego ipse vix intellegebam. Hoc unum sciebam, me ipsam perfectionem coram conspexisse, mundumque ex eo tempore oculis meis mirabilem factum esse—nimis fortasse mirabilem. In eiusmodi enim vesana veneratione magnum periculum est, tum ne id quod colimus amittamus, tum ne id retineamus… Hebdomades hebdomadibus succedebant, et ego in dies vehementius te admirabar. Tum novum quiddam accessit. Pinxeram te Paridem, delicatis armis indutum, et Adonidem, venatorio pallio amictum et venabulo ad apros interficiendos nitido instructum. Tu, gravibus loti floribus coronatus, in prora navis Hadriani sederas atque per virides turbidasque Nili undas prospiciebas. Alibi super stagnum immotum nemoris cuiusdam Graeci te inclinaveras atque in tacito aquarum argento mirabilem vultus tui speciem contemplabaris. Omnia haec erant qualia artis opera esse debent: sui nescia, ad perfectae formae exemplar expressa, a rebus communibus longe remota."
"Tandem aliquando—diem interdum funestum fuisse puto—constitui te ipsum insigni quadam effigie exprimere, talem prorsus qualis es, non vestibus aetatum iam exstinctarum indutum, sed proprio tuo habitu, his ipsis temporibus consentaneo. Utrum haec veri exprimendi ratio causa fuerit, an mirabilis ipsa indoles tua, tum mihi sine ulla caligine aut velamine oblata, dicere non possum. Illud tamen scio: dum pingebam, minima quaeque coloris particula, tenuissimum quodque pigmenti velamen mihi videbatur animi mei secretum prodere. Timere coepi ne alii nimiam illam mei erga te venerationem deprehenderent. Plus me dixisse, Doriane, plus animi mei in tabula posuisse sentiebam quam fas erat. Tum mihi proposui numquam sinere ut imago in publicum proferretur. Tu quidem id aegre tulisti; nesciebas tamen quantum ea res ad me pertineret. Henricus, cui de illa locutus sum, me irrisit; sed id nihil curavi. Ubi pictura perfecta est, cum solus ante eam sederem, certum mihi videbatur me recte statuisse…"
"Paucis autem diebus interiectis, effigies ex officina mea sublata est. Cum a praesentiae eius intolerabili illecebra tandem liberatus essem, stultum me fuisse existimare coepi, quod in imagine quicquam animadvertere mihi visus essem praeter insignem tuam venustatem et facultatem qua ego pingere possem. Etiamnunc mihi videntur errare qui putant ardorem illum animi, quo artifex inter creandum flagrat, umquam vere in ipso opere quod facit exprimi. Ars multo magis ab ipsis rebus seiuncta est quam opinamur. Forma formam, color colorem tantum demonstrat; nihil amplius. Saepe quidem mihi videtur ars artificem multo penitius celare quam umquam patefacere. Itaque ubi ex Lutetia petitus sum ut opera mea ibi exhiberem, statui effigiem tuam primae inter tabulas loco exponere. Numquam mihi in mentem venerat te recusaturum. Nunc intelligo te recte fecisse. Imago in publicum proferenda non est. Ne mihi succenseas, Doriane, quod haec omnia tibi confessus sum. Ut aliquando Henrico dixi, talis es ut te homines venerari debeant."
Dorianus Grayus longum spiritum duxit. Color genis rediit, circa labra risus leviter erravit. Periculum iam praeterierat; in praesentia tutus erat. Neque tamen sibi temperare poterat quin infinitam quandam misericordiam erga pictorem sentiret, qui tam insolita ei confessus esset. Mirabatur quoque num ipse aliquando tanta amici alicuius indole teneri posset. Dominus Henricus mirum habebat illecebrae genus, quod ex ipso periculo nascebatur; sed nihil praeterea. Nimis ingeniosus erat nimisque acerbe irridens, quam ut quemquam vere diligere posset. Num aliquis umquam in eius vitam veniret, quem tam insolita veneratione prosequeretur? Num etiam hoc fortuna ei aliquando parabat?
"Mirum mihi videtur, Doriane," inquit Hallwardus, "te istud in imagine perspexisse. Num revera perspexisti?"
"Aliquid vidi," respondit, "quod mihi admodum mirum videbatur."
"Nunc igitur non molestum tibi erit si effigiem aspiciam?"
Dorianus capitis motu negavit. "Ne id quidem a me postules, Basili. Non possum pati ut ante imaginem illam consistas."
"Aliquando certe mihi licebit?"
"Numquam."
"Fortasse recte statuis. Nunc autem vale, Doriane. Tu solus in tota vita mea tantam in artem meam vim habuisti. Quidquid boni umquam effeci, tibi debeo. Ah, nescis quanti mihi constiterit omnia ista tibi aperire!"
"Mi Basili," respondit Dorianus, "quid tandem mihi dixisti? Nihil nisi te me plus aequo admiratum esse. Id ne laudatio quidem est."
"Neque ut laudarem dixi. Confessio fuit. Qua edita, quasi aliquid ex ipso animo meo recessisse videtur. Fortasse numquam licet iis quae colimus verba dare."
"Quam longe infra spem meam ista confessio cecidit!"
"Quid enim exspectaveras, Doriane? Num quid aliud in effigie conspexisti? Nihilne aliud erat quod videri posset?"
"Nihil aliud; nihil omnino. Cur quaeris? Sed noli, quaeso, de veneratione ista loqui. Ineptum est. Tu et ego amici sumus, Basili, atque amici semper esse debemus."
"Henricum habes," pictor tristis respondit.
"O Henricum!" Dorianus risu leni exclamavit. "Henricus dies in rebus incredibilibus dicendis, vesperas in rebus vix probabilibus faciendis consumit. Hanc ipsam vitam ducere vellem. Verumtamen, si quid mihi adversi accidisset, ad Henricum non confugissem. Ad te potius, Basili, venissem."
"Num rursus mihi ad pingendum sedebis?"
"Fieri non potest!"
"Cum recusas, totam vitam meam qua pictor sum evertis, Doriane. Nemo duas res ad perfectum pulchritudinis exemplar exactas invenit; perpauci vel unam."
"Cur ita sit explicare tibi non possum, Basili; sed numquam rursus tibi ad pingendum sedere possum. Nescio quid fatale in effigie hominis inest: vitam quandam propriam habet. Ad te tamen veniam, ut theam una bibamus. Id non minus iucundum erit."
"Tibi quidem iucundius, ut vereor," Hallwardus maeste submurmuravit. "Iam vale. Doleo me imaginem tuam ne semel quidem iterum videre posse; sed nihil in ea re mutari potest. Quid sentias satis intellego."
Cum pictor e conclavi exiret, Dorianus Grayus sibi ipse subrisit. Miser Basilius! Quam parum veram causam noverat! Quam mirum quod, cum ipse arcanum suum proferre paene coactus esset, casu fere accidisset ut amici potius arcanum extorqueret! Quam multa illa singularis confessio nunc explanabat! Absurdas pictoris invidiae commotiones, vehementissimum eius studium, laudes immoderatas, mira eius taciturnitatis intervalla: iam omnia intellegebat et misericordia movebatur. In amicitia illa, quae amoris tam ferventis colorem traxisset, aliquid tragici sibi inesse videbatur.
Suspiravit atque tintinnabulum pulsavit. Effigies quovis pretio occultanda erat. Non licebat ei iterum subire tantum periculum ne secretum deprehenderetur. Plane insanum fuerat rem illam vel unius horae spatium in conclavi reliquisse quo cuivis ex amicis suis aditus pateret.