"Frustra mihi narras te iam probum futurum esse," exclamavit Dominus Henricus, digitos niveos in pelvim aeneam rubentem, aqua rosis odorata plenam, demittens. "Iam omni ex parte perfectus es. Quaeso, noli mutari."
Dorianus Grayus caput quassavit. "Minime, Henrice. Nimium multa atque horrenda in vita commisi. Plura iam non committam. Heri bene facere coepi."
"Ubi heri fuisti?"
"Ruri, Henrice. Solus in parvo deversorio manebam."
"Mi carissime," inquit Henricus subridens, "ruri quisque potest probus esse: nullae illic illecebrae sunt. Quam ob rem ii qui extra urbem habitant omni cultu carent. Neque enim facile est ad humanitatem pervenire. Duae tantum viae ad eam ducunt: altera ingenii cultu, altera morum corruptela. Rusticis neutrius rei facultas datur; itaque hebetescunt."
"Cultus atque corruptela," Dorianus verba repetivit. "Utrumque ipse aliquatenus expertus sum. Nunc vero horrendum mihi videtur ea duo simul posse consistere. Novum enim vitae exemplar mihi proposui, Henrice. Mores mutabo; immo iam mutatos esse puto."
"At nondum dixisti quid boni feceris. An plura te fecisse dixisti?" rogavit comes; qui interim in patinam fragorum rubentium, minutis seminibus distinctorum, parvam velut pyramidem congesserat, deinde saccharum candidum per cochlear conchae figuram referens et foraminibus distinctum super ea quasi nivem spargebat.
"Dicere tibi possum, Henrice; nemini alii hanc rem narrare auderem. Puellae cuidam peperci. Superbum fortasse dictum videri potest; sed quid velim intellegis. Pulcherrima erat, ac mirum in modum Sibyllae Vane similis. Hanc credo fuisse primam causam cur me ad se alliceret. Meministine Sibyllae? Quam longum tempus intercessisse videtur! Hettia quidem non erat nostri ordinis: puella rusticana erat, nihil amplius. Verumtamen vere eam amabam; certo scio me amavisse. Toto hoc Maio tam amoeno bis aut ter singulis hebdomadibus ad eam visendam properabam. Heri in parvo pomario mihi occurrit: flores malorum passim in crines eius delabebantur, ipsa ridebat. Hodie prima luce una discessuri eramus. Subito statui eam, qualem inveneram, floris instar integram relinquere."
"Novitas huius animi motus, Doriane, non mediocrem tibi voluptatem attulisse debet," interpellavit Henricus. "Sed reliquam tuam fabellam pastoriciam ipse absolvere possum: salutaria puellae monita dedisti, simulque cor eius fregisti. Hoc fuit emendationis tuae exordium."
"Quam crudelis es, Henrice! Ne ista tam dira dicas. Hettiae cor minime fractum est. Lacrimavit sane, et cetera eiusmodi; sed nulla infamia eam attigit. Potest in horto suo inter mentham calthasque degere, sicut Perdita illa."
"Et perfidum Florizellum deplorare," inquit Dominus Henricus ridens, dum in sellam se reclinaret. "Mi Doriane, mirum quam pueriles subinde animi motus te capiant. Putasne hanc puellam umquam posthac contentam futuram esse viro eiusdem condicionis? Aliquando, opinor, plaustrario aspero aut aratori late ridenti nubet. Sed quod te viderit atque amaverit, maritum spernere discet atque misera erit. Si rem ex honestatis ratione aestimem, hanc tuam praeclaram abstinentiam magni facere non possum. Etiam pro primo conatu res tenuis est. Praeterea unde scis Hettiam hoc ipso tempore in stagno molendinario, quod sidera illustrant, inter nymphaeas pulchras, Opheliae similem, non fluitare?"
"Ferre ista non possum, Henrice! Omnia in risum vertis, tum atrocissimas tragoedias ob oculos ponis. Iam paenitet me tibi rem narravisse. Quid de me dicas nihil curo: recte me fecisse scio. Misera Hettia! Cum hoc mane praedium eius equo praeterveherer, vultum eius pallidum in fenestra conspexi, instar ramuli iasmini florentis. Ne plura de ea loquamur, neu persuadere mihi coneris primum bonum factum quod post tot annos ediderim, primam tenuem mei ipsius abnegationem quam umquam expertus sim, re vera quoddam peccati genus esse. Melior fieri cupio; melior fiam. Quin mihi de te ipso aliquid narras? Quid novi in urbe? Iam complures dies ad sodalicium non accessi."
"De Basilio misero, qui tam arcane evanuit, homines etiamnunc sermocinantur."
"Iam eos hac re saturatos esse credideram," inquit Dorianus, sibi vinum infundens et superciliis leviter contractis.
"Mi puer, sex tantum hebdomades de ea locuti sunt; populus autem Britannicus tantum mentis laborem sustinere non potest, ut intra tres menses plus quam de una re sermonem habeat. Nuper tamen bene ei cessit: primum meum divortii iudicium, deinde Alani Campbelli voluntariam mortem habuit; nunc addita est arcana pictoris cuiusdam evanescentia. Praefectura vigilum Londiniensium contendit eum virum, pallio griseo longiore indutum, qui noctis mediae tramine die nono mensis Novembris Lutetiam profectus sit, Basilium miserum fuisse; vigiles autem Gallici affirmant Basilium Lutetiam omnino non pervenisse. Opinor intra quindecim fere dies nobis nuntiatum iri eum Franciscopoli visum esse. Mirum sane: quicumque evanuerit, is Franciscopoli visus esse dicitur. Iucundissima urbs esse debet, omnibus alterius vitae illecebris praedita."
"Quid tandem Basilio accidisse putas?" rogavit Dorianus, poculum vino Burgundico plenum ad lumen attollens, secum miratus qua ratione de ea re tam placide disserere posset.
"Ne minimam quidem coniecturam habeo. Si Basilius se abdere maluit, nihil ad me pertinet; si mortuus est, de eo cogitare nolo. Sola mors est quae me umquam terreat; eam exsecror."
"Quare?" languida voce rogavit iuvenis.
"Quia," respondit Henricus, capsellae odoriferae operculum auro in modum retis distinctum naribus admovens, "nostra aetate omnibus rebus superesse possumus praeter mortem. Mors atque inurbanitas duae sunt res saeculi huius undevicesimi quas nulla orationis subtilitate excusare aut dissolvere possis. Sed age, cafeam in conclavi musico sumamus. Opus est ut aliquid Chopinii mihi pulses. Vir ille, cum quo uxor mea aufugit, Chopinium egregie pulsabat. Misera Victoria! Valde eam diligebam. Domus sine illa paulo solitaria facta est. Vita coniugalis, ut verum dicam, nihil aliud est quam consuetudo, eaque mala. At homines etiam pessimarum consuetudinum amissionem dolent; fortasse earum maxime. Tam necessaria enim pars ipsius naturae nostrae fiunt."
Dorianus nihil respondit; sed a mensa surrexit et, in proximum cubiculum ingressus, ad pianum consedit, digitosque per eburneas claves albas nigrasque vagari sivit. Allata deinde cafea, pulsare destitit et, ad Henricum conversus, "Henrice," inquit, "numquamne tibi in mentem venit Basilium interfectum esse?"
Dominus Henricus oscitavit. "Basilius omnibus gratus erat, horologiumque Waterburiense semper gerebat. Quis eum interficere vellet? Non adeo acutus erat ut inimicos sibi pararet. Pingendi quidem arte mirabiliter excellebat; sed potest aliquis Velazquii instar pingere et tamen omnium hominum maxime hebes esse. Basilius sane paulo hebetior erat. Semel tantum studium meum excitavit, cum abhinc multos annos confessus est se amore tui effrenato captum esse, teque praecipuam artis suae causam atque incitamentum fuisse."
"Basilium valde diligebam," inquit Dorianus, maestitia in voce eius audita. "Sed nonne homines eum interfectum esse dicunt?"
"Nonnullae quidem ephemerides ita scribunt. Mihi autem minime veri simile videtur. Novi Lutetiae esse loca foedissima; at Basilius non is erat qui talia adiret. Curiositate carebat; id praecipuum eius vitium fuit."
"Quid diceres, Henrice, si tibi confiterer me Basilium occidisse?" rogavit iuvenis; deinde, verbis prolatis, vultum amici intentissime observavit.
"Dicerem, mi carissime, te personam gerere quam sustinere non possis. Omne scelus inurbanum est, sicut omnis inurbanitas scelus est. Non tuae indolis est, Doriane, hominem interficere. Ignosce, si hoc dicendo inanem tuam gloriam laedo; rem tamen veram esse tibi confirmo. Scelera infimae plebis propria sunt. Minime tamen idcirco eam reprehendo. Opinor enim scelus illis esse quod nobis ars est: rationem quandam insolitorum animi motuum excitandorum."
"Rationem animi motuum excitandorum? Putasne igitur eum qui semel hominem occiderit posse idem iterum facinus committere? Noli istud dicere."
"Immo, quaelibet res, si nimis saepe fiat, tandem iucunda fit," ridens exclamavit Dominus Henricus. "Hoc unum est ex maximis vitae arcanis. Crediderim tamen caedem hominis semper errorem esse. Nihil enim umquam facere decet de quo post cenam colloqui non liceat. Sed de Basilio misero satis. Utinam credere possem eum tam singularem ac fabulis dignum exitum, qualem tu suspicaris, invenisse; sed non possum. Forsitan de curru publico in Sequanam decidit, ministerque vecturas exigens rem celavit. Ita fortasse periit. Videor etiam nunc eum videre sub aquis illis hebeti virore tinctis supinum iacentem, gravibus navibus onerariis supernatantibus, herbis longis capillis eius implicatis. Nec sane opinor multum bonae picturae eum posthac editurum fuisse. His decem annis ars eius vehementer defecerat."
Dorianus alte suspiravit. Interea Dominus Henricus per conclave obambulans psittaci cuiusdam Iavensis caput demulcere coepit. Avis erat singularis, grandis, pennis cinereis, crista caudaque roseis, in pertica arundinea corpus librans. Ubi longi gracilesque Henrici digiti eam tetigerunt, palpebras rugosas, quasi squamis albis opertas, super oculos nigros vitreis similes demisit, atque ultro citroque se inclinare coepit.
"Ita vero," perrexit Henricus, cum se convertisset et sudarium e sinu prompsisset, "ars eius omnino defecerat. Aliquid amisisse mihi videbatur; exemplar quoddam summum amiserat. Postquam tu et ille arctissimi amici esse desiistis, ille egregius pictor esse desiit. Quid tandem vos disiunxit? Credo eum tibi taedio fuisse. Quod si ita est, numquam tibi ignovit. Mos enim est hominum taediosorum. Sed quid, obiter quaero, de illa mirabili tua effigie, quam pinxit, actum est? Ex quo eam absolvit, numquam, opinor, rursus vidi. Ah, memini te olim narravisse eam ad villam Selby Regium missam esse, sed in itinere aut perditam aut subreptam. Numquamne recepisti? Quam dolendum! Opus vere perfectum erat. Memini me emere voluisse; utinam emissem! Ex florentissima Basilii pingendi aetate erat. Quae postea pinxit mira quaedam erant mixtura picturae malae atque voluntatis bonae, qualis efficit ut quis pro exemplo pictoris Britannici habeatur. Num publice nuntiasti te imaginem quaerere? Debuisti."
"Oblitus sum," respondit Dorianus. "Opinor id me fecisse. Sed numquam ea mihi vere placuit. Paenitet me illi ad effigiem meam pingendam sedisse. Illius rei memoriam exsecror. Cur de ea loqueris? Illi similis erat versibus quibusdam miris, quos in fabula scaenica legi, in Hamleto, ut puto. Quomodo se habent?"
"Velut depicti maeroris imago,
Vultus cui cor deest."
"Ita; huic ipsi rei similis erat."
Dominus Henricus risit. "Si quis vitam artis ratione instituit, mens ei pro corde est," respondit, in amplam sellam demissus.
Dorianus Grayus caput quassavit, paucosque sonos lenes e clavibus elicuit. "Velut depicti maeroris imago," repetivit, "vultus cui cor deest."
Vir senior in sellam recubuit eumque oculis paene clausis intuens, post brevem moram inquit: "Sed dic mihi, Doriane: quid prodest homini, si totum mundum lucretur et perdat … quomodo illa verba pergunt? … animam suam?"
Sonus musicae subito discors factus est; Dorianus Grayus subito commotus amicum suum attonitus intuitus est. "Cur hoc me rogas, Henrice?"
"Mi carissime," inquit Dominus Henricus superciliis admiratione sublatis, "rogavi quia sperabam te mihi responsurum esse. Id unum est. Dominica superiore per hortum publicum ibam, cum prope Arcum Marmoreum turbam hominum sordido habitu circum concionatorem quendam viarium consistere conspexi. Eum praeteriens audivi hanc ipsam quaestionem ad auditores vociferantem. Res mihi sane scaenica visa est. Dies dominicus pluvius, Christianus quidam agrestis paenula contra imbrem indutus, circulus vultuum pallidorum et aegrotorum sub hiulco quodam umbraculorum tecto, ex quo imber stillabat, sententia vero mirabilis voce acuta e labiis quasi lymphatis in aerem emissa: suo genere pulcherrimum spectaculum erat. Mihi etiam in animo fuit huic vati dicere artem animam habere, hominem non habere. Vix tamen ille me, ut vereor, intellexisset."
"Noli ita loqui, Henrice. Anima res est vera atque terribilis. Emi, vendi, pro alia re permutari potest; corrumpi potest aut ad summam perfectionem perduci. Unicuique nostrum anima est. Ego scio."
"Num id, Doriane, pro certo exploratum habes?"
"Pro certo."
"Ah, ergo vana quaedam species esse debet! Quarum enim rerum nobis certissima persuasio est, eae numquam verae sunt. Hoc fidei fatum est, hoc amoris documentum. Quam gravis factus es! Ne tam severus sis. Quid nobis cum huius aetatis superstitionibus? Nos iam fidem animarum abiecimus. Aliquid mihi pulsa, Doriane; nocturnum aliquod opus pulsa; dum pulsas, submissa voce mihi narra qua arte iuventutem servaveris. Arcanum profecto aliquod habes. Ego decem tantum annis te maior sum, et iam rugis confectus, attritus, flavescens. Tu vero, Doriane, mirabilis es: numquam mihi venustior visus es quam hac nocte. Ad memoriam mihi revocas diem quo primum te vidi. Tum paulo procacior, admodum tamen verecundus, prorsusque singularis eras. Mutatus es profecto, non tamen specie. Utinam mihi arcanum tuum aperias! Ut iuventutem recuperem, nihil est in orbe terrarum quod non faciam, praeterquam ut corpus exerceam, diluculo surgam aut ad probatorum hominum mores me conformem. Iuventus! Nihil est cum illa comparandum. Ridiculum est de iuvenum inscitia loqui. Soli nunc ii quorum sententias aliqua cum reverentia audio sunt homines multo me iuniores. Mihi anteire videntur: his vita novissimum miraculum suum ostendit. Senes vero semper refello, idque ex instituto. Si eos de re heri gesta quid sentiant roges, gravissime respondent ex sententiis quae anno millesimo octingentesimo vicesimo vigebant, cum homines collariis altis utebantur, omnibus rebus credebant, nihil omnino sciebant. Quam pulchrum est quod pulsas! Miror num Chopinius hoc in insula Maiorica composuerit, mari circum villam plorante, aspergine aquae salsae in fenestras illisa. Mira sane est eius venustas, qualem fabulae habent. Quam felix res est unam saltem artem nobis superesse quae non res externas imitatur! Noli desinere; musica hac nocte mihi opus est. Tu mihi iuvenis Apollo videris, ego Marsyas tibi auscultans. Sunt mihi, Doriane, dolores mei, quos ne tu quidem cognovisti. Tragoedia senectutis non est quod homo senex est, sed quod iuvenis est. Ipse aliquando sinceritatem meam admiror. O Doriane, quam beatus es! Quam exquisitam vitam egisti! Omnibus voluptatibus large hausisti; uvas in ipso palato pressisti; nihil tibi occultatum est. Et haec omnia non plus quam sonus musicae apud te valuerunt. Nulla earum rerum te depravavit. Idem es adhuc."
"Non idem sum, Henrice."
"Immo idem es. Miror qualis reliqua vita tua futura sit. Noli eam abnegationibus corrumpere. Nunc perfectum quoddam exemplar es; noli te imperfectum reddere. Nihil nunc tibi deest. Frustra caput quassas: scis ita esse. Praeterea, Doriane, noli te ipsum fallere. Vita non voluntate aut consilio regitur. Tota vita in nervis, in fibris, in minutis cellulis paulatim formatis posita est, intra quas cogitatio latet et cupiditas somnia sua fingit. Licet tibi videaris in tuto esse et viribus pollere: tamen color fortuito in conclavi aut caelo matutino conspectus, odor quidam olim dilectus qui occultas recordationes secum ferat, versus e carmine oblivione obruto iterum lectus, aut concentus ex ea musica quam iam pulsare desieris: ex his rebus, Doriane, vitas nostras pendere affirmo. De talibus Browningius alicubi scribit; sed sensus nostri ea nobis vel sine poeta reperient. Sunt horae quibus subito ad me syringae albae odor afflatur, et tum necesse est mihi mensem vitae meae omnium mirabilissimum denuo peragere. Utinam sortem meam cum tua commutare possem, Doriane! Mundus utrumque nostrum conviciis incessit, te tamen semper adoravit; adorabit semper. Tu es species eius rei quam aetas nostra quaerit, inventam autem esse timet. Quam gaudeo te nihil umquam fecisse, nec statuam caelavisse, nec picturam pinxisse, nec quidquam praeter te ipsum in lucem edidisse! Vita ipsa ars tua fuit. Te ipsum musicis modis aptasti. Dies tui sunt tua soneta."
Dorianus a piano surrexit, manumque per capillos duxit. "Ita," submurmuravit, "vita sane exquisita fuit; sed eandem vitam, Henrice, posthac agere nolo. Ne talia de me immoderate loquaris. Non omnia de me nosti. Credo, si omnia nosses, te quoque me aversaturum esse. Rides; noli ridere."
"Cur, Doriane, pulsare desiisti? Redi ad instrumentum et nocturnum illud iterum mihi redde. Aspice lunam illam ingentem, mellis colore fulgentem, in aere fusco pendentem. Exspectat ut eam cantu demulceas; si pulsaveris, propius ad terram descendet. Non vis? Eamus igitur ad sodalicium. Iucundissima haec vespera fuit; convenit eam iucunde finire. Est in sodalicio Whiteano iuvenis quidam qui te vehementer cognoscere cupit: dominus Poolius, filius natu maximus domini Bournemouthensis. Iam fascias cervicales tuas imitatus est, meque rogavit ut eum tibi commendarem. Iuvenis est venustissimus, atque te mihi quodammodo in memoriam revocat."
"Utinam non ita sit," inquit Dorianus, maestitia oculis insidente. "Sed hac nocte fessus sum, Henrice; ad sodalicium non ibo. Iam prope undecima hora est, et mature cubitum ire cupio."
"Mane, quaeso. Numquam tam pulchre quam hac nocte pulsavisti. Mirabilis quaedam virtus in digitis tuis erat; plus animi in sonis expressisti quam umquam antea audiveram."
"Quia iam bonus fieri instituo," respondit subridens. "Iam aliquatenus mutatus sum."
"Mihi, Doriane, mutari non potes," inquit Dominus Henricus. "Tu et ego amici semper erimus."
"At me olim libro quodam velut veneno infecisti. Hoc tibi condonare non deberem. Henrice, promitte te eum librum nemini umquam commodaturum. Nocet enim."
"Mi puer, iam vere de moribus praedicare incipis. Mox velut ii qui ad meliorem vitam conversi sunt, velut concionatores religionis renovandae, circumibis, omnes a peccatis dehortans quibus ipse iam satiatus es. Multo lepidior es quam ut id facias. Praeterea nihil inde proficies. Id sumus quod sumus; id erimus quod futuri sumus. Quod autem libris animus tamquam veneno corrumpatur, fieri omnino non potest. Ars in factis gerendis nullam vim habet; omnem potius agendi cupiditatem extinguit. Praeclare sterilis est. Libri quos mundus inhonestos appellat ii sunt qui mundo suum dedecus ob oculos ponunt. Haec tota res est. Sed omittamus disputationem de litteris. Cras ad me veni. Hora undecima equitaturus sum. Una equitare possumus; deinde ad prandium te ducam apud dominam Branksomiam. Mulier est gratissima, et de aulaeis textilibus quas emere cogitat te consulere vult. Cura ut venias. An potius cum ducissula nostra prandeamus? Ait se te iam numquam videre. Fortasse Gladys te iam taedet? Ita futurum putabam. Nimia eius dicacitas iam mihi molestissima est. Quidquid erit, hora undecima hic ades."
"Num vere, Henrice, venire debeo?"
"Certe. Hortus publicus nunc amoenissimus est. Non puto syringas tam pulchre floruisse ab anno quo te primum cognovi."
"Bene. Hora undecima adero," inquit Dorianus. "Faustam tibi noctem, Henrice." Cum ad ostium pervenisset, paulisper constitit, quasi aliquid adhuc dicturus. Tum suspiravit atque egressus est.