Per complures annos Dorianus Grayus vim illius libri effugere non potuit. Vel fortasse verius dixeris eum numquam conatum esse ut se ab ea liberaret. Non minus quam novem exemplaria primae editionis, in charta grandiori impressa, sibi Lutetia arcessivit; quae variis coloribus compingi iussit, ut aliud alii animi habitui, aliud mutabilibus eius ingenii commentis atque cupiditatibus conveniret: naturae cuius interdum paene omnem potestatem regendae amisisse videbatur.
Heros ille fabulae, mirabilis adulescens Parisiensis, in quo ingenium fabulosum atque poeticum cum studio rerum naturam ratione ac scientia investigandi tam miro modo coniunctum erat, ei quasi imago quaedam sui ipsius futurae vitae praenuntia factus est. Quin etiam totus liber res ab ipso gestas continere videbatur, antequam eas gessisset conscriptas.
Una tamen re feliciore fortuna usus est quam ille fabulae heros mirificus. Neque enim umquam expertus est, neque cur experiretur habuit, singularem illum ac paene ridiculum speculorum, metallorum levigatorum aquarumque quietarum terrorem, qui Parisiensi iuveni iam prima aetate incesserat, cum eius forma, quae quondam eximia fuisse videbatur, subito marcescere coepisset.
Extremam autem libri partem, in qua luctus desperatioque hominis, qui id ipsum perdiderat quod in aliis atque in omni rerum natura plurimi aestimaverat, vere tragico quodam, etsi paulo nimis exaggerato, dicendi genere describebantur, saeva quadam voluptate relegere solebat. Fortasse enim in omni gaudio, ut certe in omni voluptate, aliquid crudelitatis latet.
Ea namque pulchritudo singularis, quae Basilium Hallwardum multosque praeter eum adeo ceperat, nullo modo ab eo recedere videbatur. Etiam qui pessima quaeque de illo audierant — nam subinde rumores insoliti de eius vivendi ratione per Londinium serpentes in circulis nobilium sermonem praebebant — nihil tamen quod famam eius laederet credere poterant, simul atque eum aspexerant. Semper vultum praeferebat hominis qui ab omni mundi contagione purus permansisset. Homines ipsi, qui sermones impudicos iactare consueverant, ingresso Doriano conticescebant.
Erat in vultus eius castitate nescio quid quod eos tacite reprehenderet. Sola praesentia illius memoriam innocentiae quam ipsi foedaverant excitare videbatur. Mirabantur quonam modo adulescens tam venustus, tam comis, tam elegans ab illius aetatis sordibus, quae simul sordida esset et libidinosa, immunis evasisset.
Saepe, cum post longas illas arcanasque absentias, quae amicis eius, vel iis qui se amicos esse arbitrabantur, tot suspiciones movebant, domum redierat, furtim ad superius conclave obseratum ascendebat, clavem qua nunc numquam carebat ostium reserabat, atque ante pictam a Basilio Hallwardo effigiem speculum manu tenens consistebat. Nunc foedum senescentemque in tabula vultum, nunc iuvenilem nitidamque faciem quae sibi e speculo arridebat contemplabatur.
Ipsa tantae dissimilitudinis acerbitas voluptatem eius acuere solebat. In dies ardentius propriam pulchritudinem adamabat, in dies curiosius animae suae labem scrutabatur. Rimas illas foedas, quae frontem rugis aratam quasi ferro urerent aut circa os crassum libidineque deformatum serperent, summa cura, nonnumquam vero immani quodam horrendoque gaudio, examinabat; interdum dubitabat utrum peccati vestigia an senectutis deformiora essent.
Manus suas albas prope manus pictas, crassas atque turgentes, admovebat et subridebat. Deforme illud corpus membraque viribus deficientia deridebat.
Erant tamen aliquando noctes quibus, dum aut in cubiculo suo delicate odoribus perfuso insomnis iaceret, aut in sordido illius cauponulae cubiculo, haud procul a portu sitae et mala fama laborantis, quod mutato nomine vesteque dissimulata adire solebat, de anima sua a se in exitium acta cogitaret; atque miserationem sui sentiret eo acriorem quod ad se solum pertineret. Sed rara erant eiusmodi tempora.
Illa vero vitae explorandae cupiditas quam Henricus primum in eo excitaverat, cum in amici communis horto una sederent, ipso usu voluptatum crescere videbatur. Quo plura cognoscebat, eo plura cognoscere cupiebat. Insanae quaedam cupiditates eum angebant, quae quo magis pascebantur eo acrius saeviebant.
Neque tamen temerarius erat, saltem in iis quae ad societatis consuetudinem pertinebant. Semel aut bis singulis mensibus hibernis, atque singulis Mercurii diebus vesperi per eos menses quibus nobiles in urbe versari solent, splendidas aedes omnibus aperiebat; clarissimosque illius temporis musicos invitabat, quorum arte hospites mirifice oblectarentur.
Cenulae eius, quibus instruendis Henricus semper operam adiuvatricem praebebat, non minus celebrabantur propter exquisitam convivarum electionem et sollertem locorum distributionem quam propter miram mensae elegantiam. Peregrini flores ita inter se componebantur ut veluti concentum quendam formarent; stragula opere acupicto distincta et vasa antiqui operis aurea argenteaque reliquum apparatum ornabant.
Multi quidem, praesertim adulescentuli, in Doriano Grayo imaginem illius viri vel conspicere sibi videbantur vel conspicere opinabantur, quem olim Etonae aut Oxoniae discipuli animo conceperant: in quo doctrinae cultus, qui vere litterato conveniret, cum gratia, dignitate perfectisque moribus hominis inter omnes gentes versati coniungeretur.
His ille ex numero eorum esse videbatur quos Dantes poeta pulchritudinis cultu ad perfectionem contendisse memorat. Sicut Gautierus, ex iis erat quibus mundus qui oculis cernitur existeret.
Ac sane ipsam vitam primam maximamque omnium artium putabat, reliquas autem artes veluti praeparationes ad eam esse. Cultus vestimentorum, quo res natura maxime insolitae ad breve tempus omnium usu receptae fiunt, atque exquisita illa morum et habitus elegantia, qua pulchritudo omnino ad praesentem aetatem accommodari studetur, eum utique tenebant.
Vestitus eius et singulae species cultus quas temporibus variis sibi sumebat magnam habebant auctoritatem apud delicatos illos iuvenes qui in saltationibus regionis Mayfair aut prope fenestras sodalitatum in via Pall Mall conspiciebantur. Hi omnia quae Dorianus faceret imitabantur, atque etiam fortuitam illam venustatem imitari conabantur quae in cultus eius exquisitis ineptiis inerat, quas ipse nonnisi semiserio sibi adsciverat.
Nam quamquam locum illum in societate, qui simul atque ad iustam aetatem pervenerat ultro ei oblatus erat, libentissime accepit, immo vero tacitam quandam voluptatem ex eo capiebat quod sibi liceret apud sui temporis Londinenses idem aliquando esse quod apud Romanos Neronis aetate Petronius, Satiriconis auctor, fuerat, tamen intimo animo aliquid maius expetebat quam ut arbiter tantum elegantiarum haberetur, quem consulerent quomodo gemma esset gestanda, qua ratione fascia colli nectenda, aut quo gestu baculus manu tractandus.
Novam quandam vitae rationem instituere studebat, quae sua philosophia diligenter excogitata suisque certis praeceptis niteretur, quae tum demum perfectissima videretur, cum sensus ipsi ad quandam spiritalem praestantiam evecti essent.
Sensuum cultus saepe, neque sine magna causa, vituperatus est. Homines enim natura quodam horrore afficiuntur, cum cupiditates sensuumque motus se ipsis validiores esse sentiunt, atque eosdem motus cum animantibus minus perfecte constitutis sibi communes esse intellegunt.
Doriano tamen videbatur veram sensuum naturam nondum cognitam esse; sensus autem feros ac beluinos eo tantum mansisse quod homines eos aut inedia domare aut dolore exstinguere temptavissent, cum potius ad novum quemdam animi cultum conformari debuissent, cuius propria praecipuaque nota esset subtilis pulchritudinis percipiendae facultas. Dum per omnium saeculorum historiam hominum cursum mente contemplabatur, magna eum rerum amissarum desiderii vis incessit.
Quam multa abiecta erant! Quam parum inde profectum! Quot insanae voluntariaeque repudiationes, quot dirae sui cruciandi voluptatibusque renuntiandi rationes exstiterant, quarum initium timor fuerat, exitus autem multo gravior labes quam illa ficta turpitudo quam inscitia effugere conati erant! Natura ipsa mira quadam irrisione effecerat ut eremita, cuius propositum erat ab hominum convictu recedere, cum bestiis solitudinis cibum quaereret, atque feras agrestes vitae suae comites haberet.
Ita sane, ut Henricus praedixerat, novus quidam voluptatis cultus exoriturus erat, qui vitam renovaret atque ab aspera illa deformique severitate, quam Puritanam appellant et quae nostra aetate mirum in modum reviviscebat, vindicaret. Huic quidem ratio atque ingenium ministrarent; nullum tamen placitum ullamve doctrinam admitteret quae ullum vehementis experientiae genus immolari iuberet. Finis enim eius esset ipsa experientia, non fructus quos illa ferret, sive dulces sive amaros.
Nihil ei commune futurum erat neque cum ascetarum disciplina, quae sensus obtunderet, neque cum vulgari luxuria, quae eos hebetaret; sed homines doceret ut totam animi vim in singula vitae momenta converterent, quandoquidem ipsa vita nihil nisi momentum esset.
Pauci sunt nostrum qui non aliquando ante lucem experrecti sint, vel post noctem quietam somniis vacantem, qua mors ipsa paene nobis amabilis facta est, vel post noctem horrorum ac voluptatum inconditarum, cum per cerebri penetralia oberrant simulacra rebus ipsis terribiliora, plena illius vividae illius vitae quae in omnibus formis monstrosis latet, et qua ars illa quam Gothicam vocant perpetuum vigorem accepisse videtur: ars, ut quis suspicari possit, proprie eorum quorum animi nimio somniandi studio laborant.
Paulatim candidi quasi digiti per aulaea subrepunt tremereque videntur. Umbrae mutae, figuras nigras et monstruosas referentes, in angulos conclavis serpentes se abdunt et subsidunt. Foris aut avium in frondibus commotio auditur, aut hominum ad opera sua exeuntium sonitus, aut ventus e collibus delapsus circum tacitam domum suspirat et gemit, quasi dormientes excitare metuat, neque tamen abstinere possit quin somnum ipsum e purpureo antro suo evocet.
Velum post velum tenuis obscuraeque nebulae tollitur, donec formae coloresque rebus redduntur; atque auroram intuemur quae mundum ad pristinam speciem rursus effingit. Pallentibus speculis simulata vita redit. Candelae exstinctae ubi eas reliqueramus immobiles stant; iuxta iacent liber cuius folia partim tantum resecta erant, quem evolveramus, flos filo metallico firmatus quem in saltatione gestaveramus, aut epistula quam vel legere timuimus vel nimis saepe legimus. Nihil mutatum esse videtur.
Ex fictis noctis umbris vera illa vita, quam ante noveramus, nobis restituitur.
Eodem unde eam reliqueramus loco recipienda est; atque horrenda nos cogitatio invadit necesse esse ut eadem industria in idem taediosum adsuetorum officiorum orbem perpetuo redeamus. Aut fortasse effrenato desiderio tenemur ut aliquo mane, oculis apertis, mundum reperiamus nocte ipsa ad nostrum oblectamentum denuo creatum, in quo res novis figuris coloribusque fulgeant, mutatae sint vel alia occulta habeant; in quo praeteritis rebus parum aut nihil loci relinquatur, vel saltem nulla conscientia officii neque paenitentiae earum memoria supersit. Nam ipsius gaudii recordatio suam habet amaritudinem, et voluptatum memoria dolorem.
Talium mundorum inventionem atque effectionem Dorianus Grayus verum vitae finem, aut inter praecipuos eius fines, esse existimabat. Itaque dum novos iucundosque animi motus quaereret, quibus aliquid insoliti atque peregrini inesset, quod fabulis mirabilibus vim suam praecipuam praestat, saepe certas cogitandi rationes sibi sumebat quas suae naturae penitus alienas esse sciebat. Earum illecebris se tradebat; tum, postquam velut colorem earum imbiberat et curiositatem ingenii expleverat, eadem singulari neglegentia deponebat: quae cum vero ingenii ardore minime repugnabat, immo vero, ut quidam recentiores animorum investigatores arbitrantur, saepe condicio eius necessaria esse videbatur.
Rumor aliquando increbruit eum ad communionem Ecclesiae Catholicae Romanae transiturum esse; et sane ritus Romanus semper magno ei fuerat oblectamento. Sacrificium illud cotidianum, omnibus veterum gentium sacrificiis revera augustius atque tremendum, eum non minus movebat quod sensuum testimonio tam sublimiter repugnare videbatur, quam quod simplicissimis rerum elementis utebatur et perennem illam humanae tragoediae miserationem significare studebat.
Delectabatur in frigido marmoreo pavimento genua flectere sacerdotemque contemplari, qui dalmatica rigida floribus distincta indutus, candidis manibus et lento gestu velum tabernaculi amoveret; aut ostensorium gemmis ornatum, lucernae simile, in altum attolleret, in quo pallida illa hostia conspiceretur quam interdum libenter crederes vere esse panem caelestem, panem angelorum; aut vestibus Christi Passionem significantibus amictus sacram hostiam in calicem frangeret et pro peccatis suis pectus percuteret.
Thuribula fumantia, quae pueri ministri, gravibus vultibus, vestibus coccineis et operis reticulati laciniis ornati, quasi magnos aureos flores in sublime iactabant, arcana quadam vi eum alliciebant. Exiens autem nigra confessionalia mirabundus aspicere solebat, cupiebatque in obscura alicuius eorum umbra sedere atque homines feminasque audire, dum per detritam cancellorum craticulam veram vitae suae historiam submissa voce narrarent.
Numquam tamen in eum errorem incidit ut mentis incrementum publica alicuius fidei aut doctrinae professione coerceret, aut cauponam, in qua noctis unius aut paucarum horarum spatium transigi posset, pro domo perpetua haberet: praesertim nocte illa sine sideribus, cum luna tamquam parturiret.
Arcanae rerum contemplationis studium, quo res cotidianas mirabiles videri contingit, et subtilis illa legibus morum adversandi doctrina quae huic studio semper quasi comes adhaerere videtur, eum aliquamdiu moverunt; aliquamdiu etiam ad materialistarum sententias eorum qui Darwinismo in Germania studebant inclinavit. Singulari quadam voluptate hominum cogitationes cupiditatesque ad candidam aliquam cerebri cellulam aut album corporis nervum referre conabatur, miratus quam penitus animus a certis corporis condicionibus penderet, sive salubribus sive morbidis, sive communibus sive praeter naturam. Sed, ut antea de eo dictum est, nulla vitae explicandae doctrina tanti ei esse videbatur quanti ipsa vita. Quam steriles essent omnes intellectus disputationes, si ab agendo et experiundo seiungerentur, penitus sentiebat.
Sensibus non minus quam animae sua esse mysteria, quibus spiritalia quaedam patefierent, intellegebat.
Itaque modo unguentorum naturam atque conficiendi artes explorabat, olea graviter fragrantia destillans et gummata odorifera ex Oriente advecta accendens.
Nullum animi habitum esse animadvertebat cui non aliquis corporis sensuumque motus responderet. Quare arcanas earum rerum necessitudines investigare coepit: cur tus animum ad res mysticas converteret, cur ambra marina cupiditates concitaret, cur violae exstinctarum rerum amatoriarum memoriam suscitarent, cur muscus cerebrum perturbaret, cur flos champacae cogitationes quasi quodam colore inficeret. Saepe veram quandam odorum animi scientiam instituere studebat, singulorum effectus reputans: radicum suaveolentium, florum fragrantium polline refertorum, balsamorum aromaticorum, lignorum nigrorum odoratorum, nardi quae nausea afficeret, hoveniae quae homines in furorem ageret, et aloes, quae maestitiam ex animo expellere posse dicebatur.
Aliquando totum se musicae tradidit, atque in amplo conclavi cancellatis fenestris instructo, cuius lacunar minio auroque distinctum et parietes viridi velut olivae colore nitentes erant, insolitos concentus habebat. Ibi errantes Zingari e parvis citharis saevos quosdam sonos vi quadam furenti eliciebant; aut Tunetani gravibus vultibus, flavis amiculis operti, immanium testudinum nervos intentos digitis pulsabant; aut homines nigri hilari vultu tympana aenea pari ictu feriebant; aut graciles Indi capitibus mitris involutis, in stragulis coccineis accubantes, in longas fistulas arundineas aut aeneas inflabant atque serpentes ingentes cucullis turgidis horrendasque viperas cornibus praeditas fascinabant, aut fascinare se simulabant.
Interdum asperae intervallorum dissonantiae stridentesque musicae peregrinae discordiae animum eius concitabant, cum lepos Schuberti, pulchrae Chopinii maestitiae atque ipsius Beethovenii potentissimae vocum consonantiae nihil iam ad aures eius pertinerent. Ex omnibus terrarum partibus mirissima instrumenta colligebat, sive quae in sepulcris gentium exstinctarum reperiri possent, sive quae apud paucas feras gentes quae commercio cum occidentalibus populis nondum deletae erant, inveniebantur. Haec manibus tangere et eorum sonum experiri amabat.
Habebat arcana illa instrumenta quae iuruparis appellantur, apud Indos fluminis Nigri in usu, quae feminis ne aspicere quidem licet, nec iuvenibus antequam ieiunio verberibusque probati sint; habebat Peruvianorum ollas fictiles, quae avium stridores edebant, et tibias ex humanis ossibus factas, quales Alfonsus de Ovalle apud Chilenses audierat, necnon lapides iaspideos virides sonoros, qui prope Cuzconem reperiuntur atque singulari suavitate resonant.
Erant ei cucurbitae pictae calculis impletae, quae concussae crepitarent; longa Mexicana instrumenta, clarin appellata, per quae tibicen non halitum emitteret sed aerem hauriret; instrumenta aspera, ture appellata, quibus custodes gentium ad Amazonem habitantium in altissimis arboribus tota die sedentes signa darent, quorum sonus, ut fama est, ad tres usque leucas audiretur; instrumenta teponaztli appellata, duabus ligneis linguis resonantibus praedita, quae baculis gummi elastico ex suco lacteo arborum confecto oblitis pulsarentur; tintinnabula Aztecorum, iotl appellata, racemorum instar congesta; tympanum denique maximum cylindri figura, serpentium ingentium pellibus obtectum, simile ei quod Bernaldus Diaz, cum Cortesium in templum Mexicanum secutus esset, vidit, cuiusque tristem et funebrem sonum tam vividis verbis posteris descripsit.
Mirifica horum instrumentorum immanitas eum fascinabat; et insolita quadam delectatione cogitabat artem, non minus quam naturam, sua habere monstra, beluinas figuras vocibus horrendis praedita. Post aliquod tamen tempus etiam haec fastidire coepit; atque in theatro musicae, sive solus sive una cum Henrico, in suo suggestu sedens, Tannhäuserum intentissimo gaudio audiebat, in praeludioque magni illius operis tragoediam suae ipsius animae repraesentari videbat.
Quodam tempore gemmarum studio captus est, atque in saltatione personatorum classis Francicae praefectum, cui nomen Anne de Joyeuse erat, simulabat, veste quingentis sexaginta margaritis distincta indutus. Hoc studium eum per multos annos detinuit; quin etiam numquam prorsus deposuisse dici potest.
Saepe totum diem consumebat gemmas quas conquisierat in loculis suis disponendo atque identidem alio ordine componendo: chrysoberyllum oleae viridem, qui lucernae lumine rubesceret; cymophanem argenteo velut filo per medium ducto distinctum; peridotum colore pistaciae; topazios roseos aliosque luteos instar vini; carbunculos igneo cocco flagrantes, quibus stellae quattuor radiis trementes inessent; lapides cinnamomos flammae similes; spinellas aurantii aut violae colore tinctas; amethystos denique alternis rubini sapphirique quasi stratis distinctas.
Adamabat aurum solis lapidis rubescens, lunaris lapidis candorem margaritae similem, et opali lactei iridem varie fractam. Tres smaragdos ex Amstelodamo arcessiverat, magnitudine et coloris splendore plane singulares; habebat etiam gemmam caeruleo-viridem, turcicam, antiqui generis, quod de la vieille roche appellant, quam omnes gemmarum periti ei invidebant.
Mirabiles quoque de gemmis narrationes invenerat. In libro quem Alphonsus Clericalem Disciplinam inscripsit memorabatur serpens cui oculi ex veris hyacinthis essent; in historia autem fabulosa Alexandri, Emathiae victoris, narrabatur illum in valle Iordanis serpentes invenisse quibus e tergis veluti torques veri smaragdi nascerentur. In draconis cerebro, ut Philostratus tradidit, gemma quaedam inveniebatur; atque, si aureae litterae et purpurea vestis monstro ostenderentur, id magico sopore comprimi atque interfici posse.
Petrus de Bonifacio, magnus ille metallorum transmutandorum artifex, tradiderat adamantem homines invisibiles reddere, achaten Indicam homines disertos facere. Sarda iram sedabat, hyacinthus somnum evocabat, amethystus vini vapores discutiebat. Granatus daemones fugabat, hydropicus lunam colore spoliabat. Selenites cum luna crescenti crescebat et decrescenti minuebatur; meloceus autem, quo fures deprehendi credebantur, non nisi haedorum sanguine affici poterat.
Leonardus Camillus se vidisse referebat candidum lapidem e cerebro bufonis recens interfecti extractum, adversus venenum remedium certissimum. Bezoar, qui in corde cervi Arabici reperiretur, pestilentiam velut magicum remedium depellere credebatur. In nidis avium Arabicarum reperiebatur aspilates, qui, teste Democrito, gestantem ab omni ignis periculo protegeret.
Rex Taprobanae in sollemni inaugurationis pompa per urbem equitans magnum rubinum manu gestabat. Portae palatii Presbyteri Ioannis ex lapide sardio constructae esse dicebantur, in quem cornu serpentis cornuti insitum esset, ne quis venenum intro inferre posset. Supra fastigium erant duo mala aurea, quibus singuli carbunculi inclusi essent, ut interdiu aurum, noctu gemmae fulgerent.
In mira illa fabula quam Lodgeus Margaritam Americanam appellavit scriptum erat in reginae cubiculo omnium terrarum mulieres castissimas argento caelatas spectari posse, in pulcherrimis speculis chrysolithis, carbunculis, sapphiris viridibusque smaragdis confectis per ea prospicientes. Marcus Paulus Venetus viderat incolas insulae Zipangu margaritas rosaceas mortuorum ori imponere.
Monstrum quoddam marinum margaritam, quam urinator regi Perozi obtulerat, ita adamaverat ut furem eius occideret, deinde per septem lunae cursus amissum ornamentum lugeret. Cum Huni regem in magnam foveam fraude pellexissent, ille margaritam abiecit — rem Procopius narrat — nec umquam rursus inventa est, quamvis Anastasius imperator quingenta pondera nummorum aureorum ei qui eam reperisset pollicitus esset. Rex Malabariae Veneto cuidam ostenderat sertum precatorium trecentarum quattuor margaritarum, singulis gemmis singulos deos quos colebat designans.
Cum dux Valentinensis, Alexandri papae sexti filius, Ludovicum duodecimum Francorum regem convenisset, ut Brantômius refert, equus eius aureis foliis oneratus erat, et in pileo geminae rubinorum series insigniter radiabant. Carolus Angliae rex equitaverat stapedibus quadringentis viginti uno adamantibus ornatis. Ricardus secundus tunicam habuerat, triginta milibus marcarum aestimatam, lapidibus balasiis undique contextam.
Hallus narravit Henricum octavum, cum ante inaugurationem ad Turrim Londinensem proficisceretur, indutum fuisse tunica aurea opere eminentiori distincta, cuius pectorale adamantibus aliisque pretiosis lapidibus esset acupictum, colloque latum balteum magnis balasiis ornatum circumtulisse. Iacobi primi familiares in auribus smaragdos aureis filis tenerrime contextos gerebant. Eduardus secundus Petro Gavestono loricam ex auro rubro hyacinthis distinctam donavit, monile ex aureis rosis gemmis turcicis interspersis et pileolum margaritis consitum. Henricus secundus chirothecas gemmatas ad cubitum pertinentes gestabat; chirothecam autem ad accipitrem gestandum duodecim rubinis et quinquaginta duabus ingentibus margaritis orientalibus ornatam habebat. Pileus ducalis Caroli Audacis, ultimi e sua stirpe Burgundiae ducis, margaritis pirorum figuram referentibus pendebat atque sapphiris erat insignitus.
Quam delicata olim hominum vita fuerat! Quam splendida pompa, quam exquisiti ornatus! Ipsa luxus defunctorum memoria legenti mirabilis videbatur.
Tum ad acu pictas vestes et ad aulaea textilia animum convertit, quae in frigidis gentium Europae septentrionalis conclavibus pro picturis in parietibus factis adhiberi solebant. Dum rem diligenter investigat — habebat enim miram facultatem qua quicquid ad tempus arripuisset totum eius animum occuparet — vix non maestitia afficiebatur cogitans quam multa pulchra miraque tempus consumeret. Ipse certe communi illi exitio subtractus erat.
Aestas aestati succedebat; flores illi narcissi lutei saepius florebant et marcescebant, et noctes horrendae suum dedecus iterum iterumque narrabant; ille tamen idem atque immutatus manebat. Nulla hiems faciem eius laeserat, nec florem pulchritudinis eius contigerat.
Quanto aliter res ipsae corporeae interibant! Quo tandem evanuerant? Ubi erat ingens illa vestis croceo colore, in qua dii cum gigantibus pugnantes depicti erant, quam puellae fuscae in Minervae oblectamentum acu texuerant? Ubi velarium immensum, quod Nero supra Colosseum Romae tetenderat, purpureum illud velum Titanis magnitudine, cui caelum sideribus distinctum et Apollo curru equis albis, aureis habenis ductis, vectus intexti erant? Videre desiderabat miras mappas quas sacerdoti Solis acu pictas confecerant, omnibus epulis cibisque in convivio desiderari solitis exornatas; tegumentum funebre Chilperici regis trecentis apibus aureis insigne; vestes incredibili figurarum varietate distinctas, quibus Ponti episcopus indignatus erat, quippe quibus "leones, pantherae, ursi, canes, silvae, rupes, venatores, omnia denique quae pictor e natura exprimere possit" intexta essent; denique vestem quam Carolus Aurelianensis aliquando gestaverat, cuius in manicis carminis verba, a "Madame, je suis tout joyeux" incipientis, acu picta essent, modulatio autem filis aureis, et singulae notae, tum quadratae figurae, quattuor margaritis distinctae.
Legerat etiam de conclavi quod in palatio Remensi Ioannae Burgundiae reginae paratum erat, cuius parietes ornabant mille trecentae viginti una psittaci figurae acu pictae, insignibus regis decoratae, et quingentae sexaginta una papilionum imagines, quarum alae armis reginae similiter insignitae essent: totum auro contextum erat. Catharina Medicaea sibi lectum ad luctum aptum e velluto nigro exstrui iusserat, lunulis solibusque undique conspersum.
Huius lecti aulaea ex damasco texta erant, foliis sertisque in campo aureo argenteoque picta, quorum limbi margaritis acu pictis fimbriebantur. Lectus ipse in conclavi stabat cuius parietes veluto nigro incisis reginae insignibus, super argentato panno adfixis, vestiti erant. Ludovicus decimus quartus in cubiculo suo caryatidas filo aureo intextas, quindecim pedes altas, habebat. Lectus sollemnis Sobiescii Polonorum regis e pretioso panno Smyrnaeo aureo confectus erat, versibus e libro Alcorano sumptis inter gemmas turcicas opere acupicto expressis.
Fulcra eius ex argento inaurato arte caelato constabant, plurimis insignibus rotundis pictura vitrea colorata gemmisque distinctis ornata. Lectus ex Turcarum castris ante Vindobonam captus erat; sub eius tegmine auro tremulo nitente vexillum Mahometi quondam steterat.
Itaque per integrum annum pretiosissima quaeque textilia et opera acu picta undecumque colligere conabatur. Acquisivit mollissimas e Deli muslinas, palmarum foliis tenuissimis filis aureis intextis atque scarabaeorum alis versicoloribus distinctas; leves ex Dacca telas, quas ob perspicuitatem in Oriente "aerem contextum", "aquam fluentem" atque "rorem vespertinum" vocabant; pannos Iavenses figuris insolitis signatos; Sinica aulaea flava multiplici ornatu praedita; libros fulvis satinis aut sericis caeruleis tectos, liliis Francicis, avibus simulacrisque decoratos; vela opere reticulato ad modum Hungaricum facta; Siculos pannos auro intextos et rigida Hispaniae velluta; opera Georgiana nummulis aureis adfixis insignita; Iaponicas denique telas quas fukusas vocant, viridi quodam aurei coloris splendore et avibus plumis mirifice distinctis ornatas.
Praecipuo etiam amore sacras Ecclesiae vestes colebat, ut omnia fere quae ad divinum cultum pertinerent. In longis cedrinis arcis, quae per occidentalem aedium porticum dispositae erant, multa servabat rarissima ac pulcherrima exemplaria vestium quibus Sponsa Christi induitur: quae purpura, gemmis byssoque ornari debere videbatur, ut pallidum corpus macie confectum occultaret, corpus aerumnis quas ipsa quaereret exesum ac voluntariis cruciatibus vulneratum.
Habebat magnificum pluviale e serico coccineo damascoque filo aureo contexto, in quo malorum Punicorum aureorum figurae crebro repetitae floribus sex foliis ordine compositis insidebant; utrinque autem figurae fructuum pineorum minutis margaritis expressae eminebant. Fasciae sacrae, quas aurifrisia dicunt, in distinctas tabellas divisae erant, in quibus res gestas Virginis Mariae repraesentaverant; in cucullo autem eiusdem Virginis coronatio sericis variis coloribus depicta erat. Hoc opus Italicum saeculi quinti decimi erat.
Alterum pluviale e velluto viridi confectum erat, foliis acanthi in cordis figuram dispositis acu pictum, e quibus flores albi longis caulibus procedebant, singulis lineamentis argenteis filis crystallisque coloratis distinctis. Fibula, qua pluviale coniungebatur, seraphim vultum auro opere eminenti effictum ostendebat. Fasciae autem ex serico rubro aureoque in opere reticulato contextae, rotundis sanctorum martyrumque imaginibus quasi sideribus fulgebant; inter eos sanctus Sebastianus conspiciebatur.
Habebat etiam casulas e serico succini colore, alias e serico caeruleo damascoque aureo, alias e damasco luteo pannoque aureo factas, quibus Christi Passio et crucifixio effictae erant, leonibus, pavonibus aliisque symbolis acupictis interspersis; dalmaticas e satino albo atque e serico roseo damasco, tulipis, delphinis liliisque Francicis distinctas; frontalia altarium e velluto coccineo et lino caeruleo; corporalia complura, velamina calicum atque sudaria.
In arcano usu sacrarum caerimoniarum cui haec omnia inserviebant aliquid inerat quod imaginationem eius mirifice excitaret.
Hi enim thesauri, ut cetera omnia quibus pulcherrimas aedes suas impleverat, oblivionis ei instrumenta erant: his poterat saltem ad tempus a metu illo refugere, qui interdum tam magnus videbatur ut vix sustineri posset.
In conclavis solitarii semper obserati pariete, ubi multum pueritiae suae exegerat, suis ipse manibus terribilem illam effigiem suspenderat, cuius vultus in dies mutatus veram vitae suae turpitudinem proderet; ante eam autem velum purpureum auro intertextum pro aulaeo demiserat. Interdum per multas hebdomadas illuc non ibat, foedam illam imaginem oblivioni mandabat, et pristinum animi levitatem, mirabile gaudium atque ardentissimum solius vivendi studium recuperabat.
Tum subito aliqua nocte furtim domo egrediebatur et ad loca illa foeda prope campos Blue Gate dictos petebat, ibique dies continuos manebat, donec inde expelleretur. Reversus ante picturam sedebat, eam atque se ipsum interdum exsecrans; alias autem illo suae singularitatis fastu plenus, qui dimidiam peccati illecebram efficit, arcano quodam gaudio subridens monstrum deforme cui ferendum esset onus quod ipse ferre debuisset.
Aliquot annis exactis non iam diu extra Angliam commorari sustinebat. Villam apud Trouville, quam cum Henrico communem habuerat, reliquit, itemque parvam Algeriae domum albis parietibus circumdatam, ubi non semel hiemem una egerant. Ab illa imagine, quae tam magna vitae suae pars facta erat, separari oderat; metuebat etiam ne se absente quis in conclave penetrasset, quamvis firmissimis ferreis vectibus ostium muniri iussisset.
Probe sciebat, si quis effigiem videret, inde nihil certi comperturum esse. Verum erat vultum depictum, quamvis omni foeditate dedecoreque deformem, tamen adhuc manifestam ipsius similitudinem servare; sed quid ex ea cognosci poterat? Eum qui sibi hoc exprobrare conaretur irrideret. Neque enim ipse picturam pinxerat. Quid ad eum pertinere poterat quod tam turpem tamque probrosam faciem praeberet? Etiamsi omnia narraret, quis fidem haberet?
Timor tamen manebat. Interdum in ampla illa villa Nottinghamiensi versans, ubi adulescentes nobiles et elegantes, quorum maxime convictu utebatur, hospitio excipiebat, totamque viciniam luxu effrenato vitae suae atque splendoris magnitudine obstupefaciebat, subito convivas relinquebat, festinanter Londinium redibat, ut certior fieret neque ostium violatum esse neque effigiem sublatam. Quid si eam quis furatus esset? Sola cogitatio corpus eius gelido horrore perfundebat.
Tum profecto orbis terrarum arcanum eius cognosceret. Fortasse iam tum nonnulli aliquid suspicabantur.
Nam quamvis plurimos sua venustate caperet, multi non aberant qui ei diffiderent. In sodalitatem quandam in occidentali urbis parte sitam, cuius honores maiorum atque dignitas sua ei ius accessionis manifesto dabant, paene suffragiis repudiatus erat. Narrabant etiam, cum amicus eum aliquando in conclave tabaci fumo destinatum sodalitatis Churchill introduxisset, ducem Berwicensem aliumque nobilem virum significatione manifesta assurrexisse et discessisse. Postquam quintum et vicesimum annum excesserat, fabulae de eo mirabiles circumferebantur.
Fama erat eum cum nautis peregrinis in infima quadam caupona remotioris regionis Londinensis, quae Whitechapel appellatur, rixatum esse, atque cum furibus et falsis nummorum fabricatoribus consuescere eorumque artificiorum arcana novisse. Absentiae eius insolitae omnibus iam innotuerant; cum vero ad societatis conventus rediret, alii in angulis inter se susurrabant, alii praetereuntem subsannabant, alii frigidis curiosisque oculis intuebantur, quasi certum sibi propositum esset arcanum eius deprehendere.
Huiusmodi contumelias et iniurias temptatas ille, ut consentaneum erat, omnino neglegebat. Plurimorum tamen iudicio aperta eius comisque indoles, puerilis ille risus venustissimus, et infinita quasi gratia iuventutis mirabilis quae eum deserere numquam videbatur satis per se respondebant calumniis — hoc enim nomine eiusmodi rumores appellabant — quas de illo iactabant. Nonnulli tamen animadverterant quosdam qui quondam maxime cum eo familiares fuerant post aliquod tempus eius consuetudinem vitare coepisse.
Feminae quae eum olim ad insaniam usque adoraverant, eiusque causa omnem hominum reprehensionem pertulerant atque instituta societatis palam contempserant, conspecto Doriano ita interdum pallere videbantur, ut pudor aut horror eas occupavisse crederetur.
At rumores isti taciti apud multos etiam miram eius et periculosam illecebram augebant. Magnarum opum possessio securitatis ei non leve praesidium praebebat. Nam societas hominum, saltem ea quae cultior habetur, non facile quidquam in eos credit qui simul divites et venusti sunt. Natura quadam opinatur mores exteriores pluris valere quam veram morum probitatem, multoque minoris esse summae honestatis famam quam boni coqui habendi facultatem.
Nec sane solacio magno est, si de eo qui malam cenam vinumve vile tibi apposuerit audias vitam eius privatam omni crimine vacare. Ne quattuor quidem virtutes cardinales fercula paene frigida excusare possunt, ut Henricus aliquando de hac re disputans monuit; cuius sententia non omnino contemnenda videtur. Nam leges honestae societatis eaedem sunt, aut esse debent, quae leges artium. Forma in ea praecipuam omnino dignitatem habet.
Societatis convictui et caerimoniae dignitas et quaedam a veritate aliena species conveniunt; simulatio autem, quae fabulis amatoriis propria est, cum lepore et pulchritudine coniungenda est, quibus eiusmodi fabulae gratae fiunt. Num vero simulatio tam horrendum malum est? Equidem non arbitror. Via tantummodo est qua plures in nobis personas efficere possimus.
Haec certe Doriani Grayi sententia erat. Mirari solebat quam leviter animum humanum perciperent qui illud quod ego appellatur rem simplicem, perpetuam, constantem et unius naturae esse existimarent. Ei homo innumeras vitas innumerosque animi motus in se complecti videbatur, multiplex atque in varias formas divisum animal, in quo mirabiles cogitationum cupiditatumque hereditates laterent, cuius ipsam carnem dirae mortuorum aegritudines infecissent.
Per longam, nudam ac frigidam tabularum pictarum porticum villae suae rusticae vagari delectabatur, maiorum imagines contemplans quorum sanguinem suis venis contineri sciebat.
Ibi Philippus Herbertus pictus erat, quem Franciscus Osbornus in Commentariis de regnis Elizabethae et Iacobi ita descripserat: ob pulchram faciem eum aula fovisset, sed faciem illam non diu cum eo permansisse. Num igitur aliquando ipsius iuvenis Herberti vitam Dorianus agebat? Num quid occultum venenosumque semen a corpore in corpus penetraverat, donec ad ipsum pervenisset? Num obscurus quidam perditae illius venustatis sensus eum impulisset, ut in officina pictoria Basilii Hallwardi subito ac paene sine causa illam insanam precationem effunderet quae totam vitam eius commutaverat? Hic autem Antonius Sherardus eques stabat, tunica rubra auro intexta, veste superiore gemmis distincta, collari et manicis laciniosis marginibus aureis ornatus; ad pedes eius armatura ex argento nigroque metallo congesta iacebat.
Quid illius viri hereditas attulerat? Num amator ille Ioannae Neapolitanae aliquam peccati dedecorisque partem ei reliquerat? Num quae ipse faciebat nihil aliud erant quam somnia quae mortuus ille vivens efficere non ausus esset? Hinc e tabula coloribus evanescentibus Elisabetha Devereux domina subridebat, velo tenui caput tecta, margaritis pectus ornata, manicis roseis incisis vestita. Dextra florem tenebat, sinistra monile rosis albis Damascenisque opere vitreo colorato distinctum complectebatur. In mensa iuxta eam posita erant mandolina et malum.
Calcei eius parvi, in mucronem fastigiati, magnis viridibus rosis ex vitta confectis ornabantur. Vitam illius noverat et mira quae de amatoribus eius narrabantur. Num quid ingenii eius sibi insitum erat? Illi oculi ovales, palpebris gravibus obducti, curiosius eum intueri videbantur. Quid autem Georgius Willoughby, capillis pulvere candido conspersis et notulis insolitis in facie adfixis? Quam malus eius aspectus erat! Vultus ater tristisque, labra libidinosa quasi contemptu distorta.
Laciniosae tenuissimi operis manicae supra manus graciles flaventesque dependebant, quae multitudine anulorum oneratae erant. Is ex illis iuvenibus saeculi duodevicesimi erat, quos Angli macaronios vocabant propter cultum insolenter exquisitum, et prima aetate domino Ferrars amicus fuerat. Quid secundus dominus Beckenham, socius principis qui tum regis vices gerebat temporibus eius dissolutissimis, atque unus ex testibus clam celebrati matrimonii cum domina Fitzherbert? Quam superbus quam formosus apparebat, crinibus castaneis in cincinnos flexis, habitu contumaciter erecto! Quas cupiditates posteris tradiderat? Infamis a mundo habitus erat.
Luxuriosis in aedibus Carlton celebratis comissationibus praefuerat. Stella Ordinis Periscelidis in pectore eius fulgebat. Prope pendebat uxoris effigies, feminae pallidae, labris tenuibus, veste nigra indutae. Sanguis quoque eius in Doriano movebatur. Quam mira haec omnia! Mater autem ipsius, facie dominae Hamilton similis, labris udis vinoque tinctis, unde pulchritudinem suam accepisset ei patefaciebat: ab ea et suam formam et amoris erga alienam pulchritudinem ardorem hereditate acceperat. Risum ei mittebat, veste Bacchae laxe circumdata. In capillis pampini erant.
E poculo quod tenebat purpureus liquor effusus erat. Colores quibus pictor carnem imitatus erat iam obsoluerant; oculi tamen adhuc mira coloris altitudine splendoreque vigebant; quocumque se verteret illi se sequi videbantur.
At maiores homini non solum sanguinis genere, verum etiam litterarum hereditate contingunt; atque hi nonnulli propius fortasse habitu et ingenio accedunt, quorum certe vim multo manifestius sentias. Erant tempora quibus Doriano videbatur historiam omnem nihil esse nisi suae vitae commentarium, non qualem ipse rebus gestis et eventibus vixisset, sed qualem sibi imaginatio effinxisset, qualis in mente cupiditatibusque eius exstitisset.
Omnes se novisse sentiebat, illas figuras miras atque horrendas quae per mundi scaenam transissent et scelus tam mirabile atque malum tam subtilibus illecebris refertum reddidissent. Nescio quo arcano modo illorum vitas suas fuisse ei videbatur.
Heros ipse libri mirabilis, cuius tanta in Doriano fuerat vis, eadem insolita opinione quondam correptus erat.
In capite septimo narrabat quemadmodum, laurea coronatus ne fulmine percuteretur, Tiberium se esse fingens in horto Capreensi sedisset, turpes Elephantidis libros legens, dum pumiliones et pavones circum se incederent, tibicenque ministrum thuribulum agitantem derideret; deinde, quasi Caligula esset, cum aurigis viridibus tunicis indutis in stabulis comissatus esset, atque ex eburneo praesepio cum equo cui frons gemmis ornata esset cenasset; tum, Domitianum imitatus, per porticum speculis marmoreis undique instructam erravisset, torvis oculis circumspiciens num in aliqua imagine pugio appareret qui vitae suae finem allaturus esset, taedioque illo intolerabili, taedio vitae quod eos occupat quibus nihil vita denegat, aegrotans; deinde per smaragdum perlucidum cruenta circi spectacula inspexisse, ac postea lectica margaritis purpuraque ornata, quam muli argenteis soleis calceati traherent, per viam Malorum Punicorum ad Domum Auream vectum esse, acclamantibus undique hominibus Neronem Caesarem; postremo, Elagabalum agens, faciem variis pigmentis colorasse, inter feminas colum tractavisse, Lunam e Carthagine adduxisse, eamque Soli mysticis nuptiis coniunxisse.
Hoc caput fantasticum identidem Dorianus perlegebat, itemque duo proxime sequentia, in quibus, quasi in insolitis aulaeis vel arte subtilissima encaustis, figurae foedae simul ac speciosae describebantur eorum quos Vitium, Sanguis et Vitae Taedium in monstra vel in insanos converterant. Ibi Philippus Mediolani dux erat, qui uxorem occidisset, labraque mortuae veneno coccineo illinisset, ut amator osculis rem mortuam amplexus mortem hauriret; Petrus Barbus Venetus, Paulus secundus appellatus, qui tanta vanitate laborasset ut Formosi nomen assumere cupivisset, cuius tiara ducentis milibus florenorum aestimata nefando tamen scelere empta esset; Ioannes Maria Vicecomes, qui canibus venaticis homines vivos insectari solebat, cuiusque corpus necati meretrix quae eum amaverat rosis cooperuisset; Borgias equo albo insidens, cui Fratricidium tamquam comes ad latus equitaret, pallio Perotti sanguine maculato; Petrus Riarius, iuvenis cardinalis et Florentinus archiepiscopus, Sixti quarti alumnus atque deliciae, cuius libidines pulchritudini pares fuissent, qui Leonoram Aragoniam in tabernaculo e serico albo et coccineo nympharum centaurorumque figuris referto excepisset, puerumque auro obduxisset ut inter epulas Ganymedis aut Hylae personam gereret; Ezzelinus, cuius tristitia nullo nisi mortis spectaculo levari posset, qui rubrum sanguinem eo ardore concupisceret quo alii rubrum vinum, quem Daemonis filium esse rumor tulisset, qui cum ipso patre aleis certans pro anima sua eum dolo vicisset; Ioannes Baptista Cibo, qui per ludibrium Innocentii nomen sibi assumpsisset, cuius in venas languidas medicus quidam Iudaeus trium puerorum sanguinem infudisset; Sigismundus Malatesta, Isottae amator et Arimini dominus, cuius imaginem Romae quasi Dei hominumque hostis combustam esse, qui Polyxenam linteo strangulavisset et Ginevrae Estensi venenum in poculo smaragdino dedisset, atque ob nefandam libidinem templum ethnicorum more factum ad Christianum cultum erexisset; Carolus sextus, qui fratris uxorem tam effrenate amavisset ut leprosus quidam eum de imminenti insania monuisset, et cuius mens postquam aegrotasset atque in alienos motus incidisset non nisi chartis Saracenicis, Amoris, Mortis et Insaniae imaginibus depictis, mitigari posset; Grifonettus denique Baglionus, tunica arcte circumcisa, pileo gemmato, cincinnis foliis acanthi similibus, qui Astorrem una cum sponsa, Simonettum una cum puero ministro occidisset, sed tanta venustate praeditus esset ut, cum in flava Perusiae platea moribundus iaceret, etiam qui eum oderant lacrimas retinere nequirent, atque Atalanta, quae ei maledixerat, benediceret.
Omnes hi terribili quadam illecebra praediti erant. Noctu eos videre sibi videbatur; interdiu cogitationes eius conturbabant. Renatarum artium aetas mira quaedam veneficii genera noverat: galea aut taeda accensa, chirotheca acu picta aut flabello gemmato, pomo odorifero inaurato vel monili ex ambra confecto homines necabantur. Dorianus Grayus libro ipso quasi veneno imbutus erat. Nonnumquam scelus nihil aliud esse videbatur quam ratio qua pulchritudinis speciem animo conceptam ad effectum perducere posset.