Mense post, quodam die post meridiem, Dorianus Grayus in sella ampla mollique reclinatus erat, in parva bibliotheca aedium quas Dominus Henricus in ea Londinii regione quae Mayfair appellatur incolebat. Erat id conclave suo quodam genere venustissimum: parietes alte tabulis quercinis, olivaceo colore tinctis, vestiebantur; supra eas fascia diluto eburneo colore picta et lacunar opere tectorio eminenti ornatum apparebant. Pavimentum tapete laneo, colore pulveris latericii, operiebatur, cui passim imposita erant tapetia Persica longis sericis fimbriis ornata. In mensula e ligno flaventi ac nitido facta parva Clodionis statua stabat; iuxta iacebat exemplar libri qui Centum Novellae inscribitur, a Clovide Eva Margaritae Valesiae eleganter compactum atque aureis flosculis bellidis, quos regina sibi pro insigni delegerat, conspersum. In camino superposito pluteo conspiciebantur aliquot vasa fictilia magna caerulea tulipaeque versicoloribus psittacorum pennis similes; per parvas autem fenestrae tabellas vitreas plumbo inter se iunctas lumen aestivi diei Londiniensis, colore malorum Armeniacorum perfusum, in cubiculum irruebat.
Dominus Henricus nondum redierat. Consulto semper sero veniebat; nam puncto temporis adesse nihil aliud esse quam tempus furari dictitabat. Itaque adulescens nonnihil stomachabundus, languidis digitis paginas libri Manon Lescaut, imaginibus artificiose exornati, quem in uno ex librorum armariis invenerat, versabat. Sollemnis ille et aequabilis horologii, ad Ludovici quarti decimi aetatis morem facti, tictacus eum angebat. Semel atque iterum abire cogitavit.
Tandem pedum strepitum foris audivit; ianua aperta est. "Quam sero venis, Henrice!" submissa voce dixit.
"Non Henricus adest, ut vereor, domine Graye," respondit vox quaedam acuta.
Conversus ille subito surrexit. "Ignosce mihi, quaeso. Putabam…"
"Maritum meum esse putabas. Uxor tantum eius sum. Permitte ut ipsa me tibi commendem. Equidem te ex imaginibus tuis probe novi. Maritum meum septemdecim earum habere arbitror."
"Septemdecimne, Domina Henrici?"
"Sint igitur duodeviginti, si ita mavis. Quin etiam nocte quadam nuper te cum illo in theatro lyrico conspexi." Haec dicens trepido quodam risu risit, atque oculis vagis, floribus caeruleis myosotidis similibus, eum intuens stetit. Mira erat femina: vestes eius semper ita videbantur quasi irato animo excogitatae, inter tempestatem autem indutae essent. Plerumque aliquem amabat; cum tamen numquam redamaretur, inanes omnes spes retinuerat. Ornate videri studebat, sed nihil praeter neglectum assequebatur. Victoria nomen ei erat; ad sacra autem frequentanda mira quadam cupiditate ferebatur.
"In Lohengrin, ni fallor, te conspexi, domina Henrici?"
"Ita sane, in dulcissimo illo Lohengrin. Wagneri musicam ceteris omnibus antepono. Tantum enim strepitum edit, ut per totam fabulam colloqui liceat, nullo audiente quid dicamus. Magnum hoc commodum est; nonne et tibi ita videtur, domine Graye?"
Eadem iterum trepida illa risio, brevibus quasi ictibus crebro interpuncta e tenuibus labris erupit; digitis interea longum cultellum, quo chartae secantur, e testa testudinis factum versabat.
Dorianus subrisit caputque movit. "Non possum, domina Henrici, tibi assentiri. Cum musica auditur, numquam loquor, certe si bona est. Si vero mala est, officium nostrum est sermone eius strepitum obruere."
"Ah, ista una ex Henrici sententiis est, nonne, domine Graye? Semper eius sententias ab amicis audio; alia enim via eas cognoscere nequeo. Sed ne me bonam musicam contemnere arbitreris. Amo equidem, immo adoro; verum eam paulo timeo, quod animum meum nimis ad amorem excitat. Eos qui ad pianum canunt plane venerata sum; nonnumquam etiam binos simul, ut Henricus ait. Nescio quid in istis hominibus sit. Fortasse quod peregrini sunt. Omnesne peregrini sunt? Qui etiam in Anglia nati sunt, aliquanto post peregrini fiunt, nonne? Quam callide id faciunt! Quantus artibus honos! Sic ars ipsa gentium omnium communis efficitur, nonne? Numquam ad ullum convivium meum venisti, domine Graye? Venias oportet. Orchideas emere non possum, sed ad peregrinos invitandos nulli sumptui parco. Mirifice conclavia exornant. At ecce Henricus! Henrice, te quaesitum veneram ut aliquid rogarem; quid autem rogatura fuerim, prorsus oblita sum. Hic vero dominum Grayum inveni. De musica suavissime collocuti sumus. Prorsus idem sentimus; immo, ut opinor, plane contraria sentimus. Sed ille perquam iucundus fuit. Quam gaudeo quod eum vidi!"
"Mihi quoque, mea carissima, iucundissimum, plane iucundissimum," inquit Dominus Henricus; supercilia atra, lunae crescentis in modum curvata, sustulit atque utrumque iucundo risu conspexit. "Ignosce quod sero adveni, Doriane. Ad viam Wardourianam iveram, ut fragmentum quoddam veteris panni serici figuris contexti inspicerem; complures autem horas de pretio mihi fuit contendendum. Nunc homines omnium rerum pretium norunt, nullius vero dignitatem."
"Iam mihi abeundum esse vereor," exclamavit Domina Henrici, silentium molestum repentino illo ac inepto risu interrumpens. "Ducissae enim promisi me cum ea gestationem facturam esse. Vale, Domine Graye. Vale, Henrice. Cenabis, ut puto, extra domum? Ego quoque. Fortasse apud Dominam Thornburiensem te videbo."
"Fortasse, mea cara," inquit Dominus Henricus; ianuamque post illam clausit. Illa enim, avis paradisi instar quae totam noctem sub imbre versata esset, e cubiculo evolaverat, levem quendam odorem unguenti quod frangipanni vocatur relinquens. Tum ille cigarellum accendit atque in lectum sellarem se abiecit.
"Noli umquam uxorem ducere cui capilli straminei sint, Doriane," dixit, ubi aliquotiens fumum exhalaverat.
"Cur, Henrice?"
"Quod affectibus nimium indulgent."
"At mihi placent qui affectibus indulgent."
"Noli omnino uxorem ducere, Doriane. Viri uxores ducunt quod vitae taedio tenentur, mulieres maritos quod curiositate agitantur; utrique spe sua falluntur."
"Non facile, opinor, uxorem ducam, Henrice. Nimis enim amore captus sum. Haec una ex tuis sententiis est; eam ad usum vitae refero, sicut omnia quae dicis."
"Quemnam amas?" rogavit Dominus Henricus, paulisper moratus.
"Artificem scaenicam quandam," respondit Dorianus, erubescens.
Dominus Henricus umeros sustulit. "Satis vulgare hoc amoris exordium est."
"Aliter loquereris, Henrice, si eam vidisses."
"Quae est?"
"Sibylla Vane appellatur."
"Numquam de ea audivi."
"Nemo quidem; sed aliquando omnes de ea audient. Ingenium enim singulare habet."
"Mi puer, nulla femina ingenio praecellit. Feminae ad oculos delectandos natae sunt. Nihil umquam habent quod dicant, sed id ipsum iucundissime dicunt. In feminis corpus mentem vincit, ut in viris mens mores."
"Henrice, quomodo talia dicere potes?"
"Mi Doriane, verissima loquor. Nunc feminarum naturam diligenter perscrutor; itaque scire debeo. Nec tam obscura res est quam putaram. Duo enim genera feminarum tandem reperio: quae minus formosae sunt et quae fucantur. Illae utilissimae sunt. Si probitatis famam tibi comparare vis, illas tantum ad cenam deducito. Hae autem venustissimae sunt, sed unum peccant: pinguntur ut iuniores videantur. Aviae nostrae pingebantur ut argutius loqui viderentur. Olim faciei rubor arte inductus et ingenii lepos una ibant; nunc ista consuetudo interiit. Mulier, si decem annis filia sua iunior videri potest, nihil amplius optat. Quod ad sermonem pertinet, quinque tantum sunt Londinii feminae quibuscum colloqui pretium sit; duae autem ex his in honestam societatem recipi non possunt. Sed de isto tuo mirabili ingenio dic mihi: quamdiu puellam novisti?"
"Ah, Henrice, sententiae tuae me perterrent!"
"Mitte ista. Quamdiu eam novisti?"
"Tres fere hebdomadas."
"Ubi vero eam convenisti?"
"Dicam, Henrice, sed ne ob haec mihi minus faveas. Haec enim numquam evenissent, nisi te convenissem. Tu me effreno quodam desiderio incendisti omnia quae ad vitam pertinent cognoscendi. Aliquot dies postquam te primum vidi, nescio quid per venas meas palpitare videbatur. Cum vel in horto publico otiose sederem vel per viam Piccadilliensem ambularem, quemcumque praetereuntem intuebar et miro quodam furore cognoscere cupiebam qualem ille vitam degeret. Alii me mirifice alliciebant, alii horrore complebant. In ipso aere venenum quoddam exquisitum esse videbatur. Nova quaedam sentire ac pati cupiebam. Denique quadam vespera, circa horam septimam, constitui inopinatum aliquem casum fortunae experiri. Sentiebam Londinium nostrum, immane illud atque canum monstrum, innumerabili hominum multitudine, peccatoribus sordidis et peccatis splendidis refertum, ut tu aliquando dixisti, aliquid profecto mihi reservavisse. Mille res animo fingebam. Ipsum periculum me voluptate afficiebat.
"In mentem venerunt ea quae illa admirabili vespera, cum primum una cenaremus, de pulchritudine quaerenda tamquam vero vitae arcano mihi dixisti. Quid exspectarem nesciebam; egressus tamen in orientales urbis partes erravi, mox in labyrintho viarum squalidarum et platearum atrarum, omni herba carentium, errans. Circiter dimidia hora post octavam theatrum quoddam perexiguum sane atque ridiculum praeteribam, cuius ante fores flammae ex aere inflammabili alitae late ardebant et tabulae pictae nimium coloribus fulgentes fabulas propositas nuntiabant.
"Ad introitum Iudaeus quidam foedissimo vultu stabat, thorace sine manicis omnium quos umquam videram mirabilissimo indutus, deterrimum cigarum fumans. Crines eius unguento madidi in anulos torti pendebant; in medio autem sordidae camisiae ingens adamas fulgebat. 'Visne loculum scaenae propinquum, domine?' inquit ubi me conspexit; caput simul aperuit, incredibili obsequii ostentatione. Nescio quid in homine illo me delectaret, Henrice. Adeo deformis erat ut paene incredibile videretur. Ridebis profecto; ego tamen ingressus sum atque integrum nummum guineensem pro loculo iuxta scaenam numeravi. Ne hodie quidem intellego cur id fecerim; et tamen nisi fecissem—mi Henrice, nisi fecissem—maximum vitae meae amorem amissem. Video te ridere; quam crudelis es!"
"Non rideo, Doriane; saltem non te rideo. Sed noli maximum vitae tuae amorem appellare; primum potius dicito. Semper enim amaberis, semperque amorem ipsum amabis. Vehemens amor eis tantum contingit quibus nihil negotii est; haec una utilitas est quam civitati homines otiosi praestant. Noli timere; multa te adhuc venustissima manent. Hoc initium tantum est."
"Adeone levem me esse putas?" iratus exclamavit Dorianus.
"Immo vero, te nimis profundum esse puto."
"Quo modo?"
"Mi puer, qui semel tantum in vita amant, ii ipsi re vera leves sunt. Quod illi constantiam et fidem appellant, ego aut consuetudinis torporem aut imaginandi facultatis inopiam voco. Fides in rebus amatoriis idem est quod perpetua in rebus intellegendis sententiae constantia: utraque nihil aliud est quam professio se parum profecisse. Fides! Aliquando diligentissime illam excutiam. Inest ei cupiditas possidendi. Multa enim libenter abiceremus, nisi metueremus ne alius ea tolleret. Sed nolo sermonem tuum interrumpere; age, perge."
"Itaque in angusto illo ac taeterrimo loculo consederam, cum mihi ante oculos aulaeum sordide pictum immineret. Ex parte velaminis prospiciens caveam universam perlustravi. Omnia ibi vilia atque fucata erant: Cupidinibus ubique et cornibus copiae omnia scatebant, quasi libum nuptiale tertii ordinis cerneres. Supremae sedes et cavea inferior satis frequentes erant; duo autem ordines sellarum, qui scaenae propiores erant, squalidi planeque vacui apparebant, et in ea caveae parte quam honestioribus spectatoribus destinatam opinor vix quisquam sedebat. Feminae huc illuc aurantia mala et potionem e zingibere factam venditabant; nuces autem incredibili copia mandebantur."
"Prorsus igitur simile fuisse debet illis temporibus quibus Britannica ars scaenica maxime floruisse dicitur."
"Simile quidem, opinor, et plane miserabile. Iam cogitabam quidnam in illo loco agerem, cum tabulam in qua fabulae nomen scriptum erat conspexi. Quam fabulam agi credis, Henrice?"
"Fortasse Puerum Stultum, sive Mutum sed Innocentem. Talibus fabulis maiores nostri delectari solebant, ut arbitror. Quo diutius vivo, Doriane, eo certius intellego quae maioribus nostris satis bona fuerint nobis minime sufficere. In artibus, non minus quam in re publica, avi nostri semper errant."
"At illa fabula satis bona nobis quoque erat, Henrice: Romeo et Iulietta agebatur. Fateor me nonnihil offendisse, quod Shakespearii fabulam in tam misero illo theatro, speluncae prorsus simili, actum iri cogitabam; sed aliquid tamen animi mei attentionem tenebat. Constitui igitur primum actum exspectare. Musicorum autem chorus tam foedus erat, et ab adulescente quodam Iudaeo regebatur, qui ad pianum rimosum sedebat, ut paene fugerem. Tandem aulaeum sublatum est; fabula coepit.
"Romeum agebat vir crassus, annis iam provectus, superciliis subere adusto denigratis, voce rauca qua tragici histrionis sonum imitari conabatur, corpore dolii cervisiarii simili. Mercutius vix melior erat. Hunc enim histrio iocularis infimi generis repraesentabat; multa e suo ingenio interserens, tam familiariter cum spectatoribus in cavea colloquebatur quam si inter eos ipse sederet. Uterque non minus ridiculus erat quam apparatus scaenae, qui ex tabernaculo in pago posito allatus esse videbatur.
"Sed Iulietta! Henrice, finge tibi puellam vix septemdecim annos natam, ore parvo flori simili, capite Graecae statuae instar eleganti, capillis castaneis obscuris in coronas nexis, oculis violaceis, velut profundis ardoris fontibus, labris tamquam rosarum foliis. Nihil tota vita mea pulchrius conspexeram. Aliquando mihi dixisti miserationem animum tuum vix movere, at pulchritudinem, solam pulchritudinem, lacrimas tibi elicere posse. Mihi crede, Henrice, puellam vix perspicere poteram, tanta lacrimarum caligo oculos occupaverat.
"Vox autem eius! Numquam talem vocem audivi. Primo demissa erat, plenis atque mollibus sonis, qui singillatim in aures delabi videbantur. Paulatim clarior facta est, tibiae vel oboae procul auditae similis. In scaena hortensi tremulam quandam laetitiam spirabat, qualis paulo ante auroram, cum lusciniae cantant, auditur. Nonnumquam postea ardor quidam ferus in ea resonabat, qualem chordae fidium vehementer pulsae edere solent. Scis quam vehementer vox hominis animum commovere possit. Vox tua atque Sibyllae Vane duae sunt res quas numquam obliviscar. Oculis clausis utramque audio; sed utraque alia loquitur, nec scio utram sequar. Cur illam non amem? Amo equidem, Henrice. Illa mihi tota vita est. Singulis noctibus ad eam in scaena videndam redeo. Altera nocte Rosalinda est, altera Imogena. Vidi eam in tenebris sepulcri Italici morientem, dum venenum ex amantis labris haurit. Vidi eandem per silvam Ardennensem errantem, pueri venusti specie indutam, femoralibus tunicaque succincta atque galericulo eleganti. Insana apparuit, coram rege scelerato constitit, eique rutam gestandam et herbas amaras gustandas dedit. Innoxia apparuit, et manus atri livoris gracilem eius cervicem, arundinis instar flexilem, oppresserunt. Omnes aetates omnesque vestium habitus in ea vidi. Feminae communes imaginationem numquam excitant. Suo saeculo includuntur; nulla artis scaenicae maiestas eas umquam transfigurat.
"Earum ingenia non difficilius quam galeros cognoscis; semper eas reperire licet. Nihil in eis abditum aut arcanum. Mane per hortum publicum equitant, post meridiem ad potiones thearias nugantur. Semper eodem modo arrident, eademque quae mos iubet ratione se gerunt. Omnes facile perspiciuntur. Sed femina quae in scaena agit! Quam dissimilis ceteris! Henrice, cur non mihi dixisti illas solas quae in scaena agunt vere amari mereri?"
"Quod permultas earum ipse amavi, Doriane."
"Nempe foedas quasdam mulierculas, capillis fucatis facieque picta."
"Noli capillos fucatos nec pictas facies contemnere; aliquando singularis in eis venustas inest," respondit Dominus Henricus.
"Iam paenitet me tibi de Sibylla Vane narravisse."
"Tibi, Doriane, tacere non licuit. Per totam vitam mihi narrabis quidquid egeris."
"Ita, Henrice, verum esse credo. Nihil tibi celare possum. Mirum in me imperium habes. Si quando scelus committerem, ad te venirem illudque confiterer; tu me intellegeres."
"Qui tui similes sunt, radii solis sua sponte ludentes, scelera non admittunt, Doriane. Sed, quoquo modo res se habet, gratias ago pro honorifico tuo iudicio. Nunc vero dic mihi—porrige, ut bonus puer, ignis concipiendi bacillos; gratias—quae tandem tibi cum Sibylla Vane re vera consuetudo sit?"
Dorianus Grayus subito exsiluit, genis rubore perfusis, oculis ardentibus. "Henrice! Sibylla Vane mihi sacra est!"
"Ea tantum quae sacra habentur tangi digna sunt, Doriane," respondit Dominus Henricus, mira quadam tristitia vocem leniente. "Sed cur tam aegre fers? Opinor aliquando eam tuam futuram esse. Qui amat, primo se ipsum fallere solet, postremo alios; hanc rem homines amoris fabulam appellant. Certe tamen eam nosti, ut arbitror?"
"Scilicet novi. Prima nocte qua ad theatrum veni, senex ille Iudaeus post spectaculum ad locum meum accessit atque obtulit ut me post scaenam duceret eique praesentaret. Vehementer ei iratus sum; dixi enim Iuliettam abhinc complura saecula mortuam esse corpusque eius in marmoreo sepulcro Veronae iacere. Ex stupore quem in vultu eius vidi, nimis me vini Campani hausisse aut tale quid arbitratus esse videtur."
"Non miror."
"Tum me interrogavit num in actis diurnis aliquid scriberem. Ne legere quidem me talia respondi. Hoc audito valde dolere visus est; mihi autem secreto narravit omnes scaenarum spectaculorumque censores contra se coniurasse atque omnes pecunia corrumpi posse."
"Fieri sane potest ut verum dixerit; verumtamen, si ex eorum habitu iudices, plerique parvo pretio emi posse videntur."
"Ille tamen pluris eos constare putabat quam quantum solvere posset," risit Dorianus. "Iam vero lumina theatri exstinguebantur, itaque abeundum erat. Vehementer suadebat ut quasdam cigaras suas experirer; recusavi. Postridie noctu ad eum locum, ut par erat, redii. Cum me conspexit, ad terram usque caput inclinavit affirmavitque me artium patronum liberalissimum esse. Erat sane homo odiosissimus, quamquam Shakespeareum incredibili amore prosequebatur. Semel etiam mihi magna cum superbia rettulit se quinquies bonis cessisse, unius Poetae causa, quo nomine Shakespeareum appellare solebat. Id gloriae sibi esse arbitrabatur."
"Et gloria sane erat, mi Doriane, magna gloria. Plerique enim homines bonis cedunt, quod nimium pecuniae in vitae, ut ita dicam, orationem solutam impenderunt. At ob carmina patrimonium perdidisse honorificum est. Sed quando primum cum Sibylla Vane collocutus es?"
"Tertia nocte. Rosalindam agebat. Non potui quin ad eam accederem. Flores aliquot in scaenam miseram; illa me respexerat, aut mihi certe ita visum erat. Iudaeus instare pergebat; statuerat, opinor, omnino me ad eam ducere. Tandem consensi. Mirumne est quod prius eam cognoscere nolueram?"
"Non, mea quidem sententia."
"Cur, mi Henrice?"
"Alias rationem tibi reddam. Nunc de puella plura scire cupio."
"Sibylla? O, quam verecunda erat, quam mitis! Nescio quid puerile in ea est. Oculos magno quodam atque dulcissimo stupore patefecit, cum dixi quanti artem eius facerem; quanta esset vi in scaena praedita prorsus ignorare videbatur. Uterque, ut opinor, aliquantum trepidabamus. Senex ille Iudaeus in limine cubiculi histrionibus destinati, viridi colore picti sed pulvere obsiti, ridens stabat ac longis verbis utrumque nostrum laudabat; nos interea tamquam pueri alter alterum spectabamus. Semper me 'Domine' appellare contendebat; quare Sibyllae affirmare necesse fuit me nullo tali honore insignitum esse. At illa simplicissime dixit: 'Principis speciem magis praebes; te igitur Principem Venustum appellabo.'"
"Mehercule, Doriane, Sibylla illa tua quam sollerter blanditur!"
"Non eam intellegis, Henrice. Nihil aliud in me videbat nisi personam alicuius fabulae. De vita nihil novit. Cum matre habitat, muliere pallida atque labore fracta, quae prima nocte, pallio domestico purpureo ad violaceum vergente induta, Dominam Capuletiam agebat; totus eius habitus ostendit eam olim melioribus rebus usam esse."
"Hunc habitum novi; tristitiam mihi affert," submurmuravit Dominus Henricus, anulos suos contemplans.
"Iudaeus historiam vitae Sibyllae mihi narrare cupiebat; respondi me id nihil curare."
"Rectissime fecisti. In calamitatibus enim alienis semper quiddam incredibiliter sordidum inest."
"Sibylla sola mihi cordi est. Quid mea refert unde orta sit? A summo capite ad extremos pedes nihil in ea non divinum est. Omnibus vitae meae noctibus eam agentem aspicio; singulis autem noctibus mirabilior fit."
"Hac igitur de causa iam numquam apud me cenas, ut suspicor. Nescio quam fabulam amoris te occultare existimabam. Ita quidem est, sed haec a mea exspectatione aliquantum differt."
"Mi Henrice, cotidie aut prandemus aut cenamus una; quin etiam aliquotiens tecum ad spectacula musica ivi," inquit Dorianus, oculos caeruleos admiratione patefaciens.
"Semper autem tardissime advenis."
"Non possum quin Sibyllam agentem videam," exclamavit, "etiamsi uno tantum actu frui liceat. Ipsius praesentiae quasi fame laboro; cumque illam mirabilem animam cogito, quae in pusillo illo eburneo corpore latet, religioso quodam stupore compleor."
"Hac certe nocte mecum cenabis, Doriane, nonne?"
Ille caput movit. "Hac nocte Imogena est," inquit, "crastina vero Iulietta erit."
"Quando igitur Sibylla Vane est?"
"Numquam."
"Gratulor tibi."
"Quam acerbus es! Omnes magnarum fabularum heroidas una ipsa repraesentat. Plus est quam una persona. Tu quidem rides; ego vero tibi affirmo eam praestantissimo ingenio esse. Amo illam; efficere autem debeo ut ipsa me vicissim amet. Tu, qui omnia vitae arcana novisti, doce me qua ratione Sibyllam Vane ad amorem mei alliciam! Volo ut Romeo mihi invideat. Volo ut omnes qui olim amarunt et mortui sunt risum nostrum audiant ac maereant. Volo ut aura amoris nostri pulverem eorum ad sensum excitet, cineres ipsos ad dolorem suscitet. O di immortales, Henrice, quanto eam amore colo!" Haec dicens per cubiculum ultro citroque ambulabat. Rubores ardentes genas eius maculabant; incredibili animi motu rapiebatur.
Dominus Henricus eum spectabat, voluptate quadam subtili percepta. Quantum nunc differebat ab illo timido pavidoque adulescente quem in officina Basilii Hallwardi primum viderat! Natura eius tamquam flos explicata erat, floresque igneo rubore flagrantes protulerat. Ex occultis latebris Animus eius processerat; Desiderium autem ei obviam venerat.
"Quid igitur facere cogitas?" tandem interrogavit Dominus Henricus.
"Volo te et Basilium quadam nocte mecum venire atque eam in scaena videre. Quid inde futurum sit, ne minimam quidem dubitationem habeo. Utrique vobis ingenium eius agnoscendum erit. Deinde necesse est eam ex Iudaei illius manibus eripere. Tribus annis ei adstricta est, vel potius duobus annis et mensibus octo, ex hoc tempore computatis. Aliquantum pecuniae illi dandum erit, haud dubie. His rebus constitutis, theatrum aliquod in occidentali urbis parte conducam, eamque dignissimo modo in scaenam producam. Omnem orbem non minus quam me in amorem sui aget."
"Id fieri non potest, mi puer."
"Immo fiet. Non solum summam artem atque perfectissimum artis instinctum habet, sed etiam indolem propriam; tu autem saepe mihi dixisti singulares hominum indoles, non praecepta, aetatem movere."
"Bene; qua ergo nocte ibimus?"
"Videamus: hodie dies Martis est; crastinum igitur diem statuamus. Cras Iuliettam agit."
"Bene. Ad hospitium Bristolliense hora octava conveniemus; ego Basilium mecum adducam."
"Ne quaeso octava, Henrice; hora potius sexta et dimidia. Antequam aulaeum tollatur, adesse debemus. Necesse est eam in primo actu videre, ubi Romeum convenit."
"Hora sexta et dimidia! Quam importuna hora! Id perinde erit ac si carnem ad theam vespertinam apponeremus aut fabulam Anglicam legeremus. Septima potius hora esto. Nemo enim vir bene institutus ante septimam cenat. Num ipse Basilium ante id tempus videbis, an ego ad eum scribam?"
"O bonum Basilium! Iam hebdomada est ex quo eum non vidi. Non satis bene me gessi; effigiem enim meam in mirabili illa tabulae circumiecta compage, quam ipse excogitavit, ad me misit. Et quamquam pictae imagini nonnihil invideo, quod mense integro me iunior est, fateor me ea vehementer delectari. Fortasse melius erit si tu ad eum scripseris. Nolo eum solus convenire; talia enim dicit quae mihi displiceant. Bona enim consilia mihi dat."
Dominus Henricus subrisit. "Homines ea libentissime aliis largiuntur quibus ipsi maxime egent; hanc ego altissimam liberalitatem appello."
"Basilius quidem optimus omnium vir est, sed paulum, ut mihi videtur, elegantioris cultus expers. Ex quo te novi, Henrice, id tandem intellexi."
"Basilius, mi puer, quidquid in se venusti habet in opera sua confert. Quam ob rem nihil ipsi ad vitam relinquitur praeter praeiudicatas opiniones, certa praecepta et communem quandam prudentiam. Ex omnibus artificibus quos cognovi, ii soli quibuscum iucunde conversari licet mali artifices sunt. Boni artifices in operibus suis toti vivunt, atque ob eam causam, ipsi, si opera omittas, prorsus nihil habent quo delecteris. Poeta magnus, si vere magnus est, minime omnium poetice vivit; mediocres autem poetae mira venustate praediti sunt. Quo deteriores versus faciunt, eo venustiore specie ipsi apparent. Satis est aliquem libellum sonetorum mediocrium edidisse ut omnibus prorsus placeat. Carmina enim in vita peragit quae scribere nequit; illi autem carmina scribunt quae in vita efficere non audent."
"Miror num ista vera sint, Henrice," inquit Dorianus Grayus; et e magno vase operculo aureo munito, quod in mensa stabat, paulum unguenti odorati in linteolum suum instillavit. "Vera profecto sunt, si tu dicis. Iam vero abeundum est; Imogena me exspectat. Noli crastini diei oblivisci. Vale."
E cubiculo illo egrediente Doriano, Dominus Henricus palpebras graves demisit atque cogitationibus se tradidit. Pauci sane homines umquam tantum studium in eo excitaverant quantum Dorianus Grayus; et tamen ille iuvenis, quod alteram personam tam insanienti amore prosequeretur, ne minimam quidem molestiam aut invidiam in animo eius excitabat. Immo hoc ei placebat: nam adulescentem multo diligentius investigandum faciebat. Rationibus quibus naturae investigatores res explorant semper delectatus erat; ea autem quae illa scientia plerumque explorabat vilia atque nullius momenti ei videbantur. Itaque a se ipso, quasi vivi corporis membra secando, coeperat; deinde aliis hominibus idem facere perrexerat. Sola hominum vita digna videbatur quae cognosceretur; cetera omnia, si cum ea compararentur, nihili erant.
Verum est: qui vitam in illo mirae naturae conflatorio, ubi dolor et voluptas miscentur, contemplatur, is neque faciem vitreo tegumento protegere potest neque impedire quin sulphurei vapores cerebrum perturbent, mentemque portentosis imaginibus ac deformibus somniis caligine quadam obducant. Sunt venena tam subtilia ut nemo vim eorum cognoscat nisi ipse aegrotaverit; morbi quoque tam insoliti ut, si naturam eorum intellegere velis, eos pati necesse sit.
At quam magnum fructum inde reportes! Quam mirabilis tum universus mundus apparet! Miram atque inexorabilem cupiditatum rationem observare, mentem autem ipsa ratione nitentem variis affectibus coloratam contemplari; cognoscere ubi haec duo conveniant, ubi discedant, quo tempore consonent, quo dissentiant: quanta in his contemplandis voluptas! Quid referebat quanti constaret? Nullus enim animi sensus nimio umquam pretio emitur.
Intellegebat—atque hoc cogitans oculis eius fulgor voluptatis, velut in achatae fuscis lapillis, apparuit—quibusdam verbis suis, suaviter compositis atque dulci pronuntiatione prolatis, effectum esse ut animus Doriani Grayi ad candidam illam puellam se converteret atque eam velut numen adoraret. Magna ex parte suum ipsius opus adulescens erat. Eum ad maturitatem ante tempus perduxerat. Hoc certe aliquid erat. Vulgus exspectabat donec vita sua sponte arcana detegeret; paucis autem illis et electis vitae mysteria antea patebant quam velum tolleretur. Interdum hoc artem efficere contingebat, praecipue litterarum artem, quae cum affectibus animi cogitationibusque proxime versatur. Nonnumquam tamen multiplicis cuiusdam ingenii homo in artis locum succedebat eiusque partes agebat; immo ipse suo genere verum artis opus erat, quoniam ipsa quoque vita elaboratissima quaedam opera habet, non secus ac poesis, sculptura atque pictura.
Ita sane: Dorianus ante tempus maturuerat. Vere adhuc vigente iam messem suam metebat. Iuventutis ardor, iuventutis impetus in eo vigebant; iam tamen se ipsum contemplari discebat. Hoc spectaculum mirum in modum delectabat. Pulchro illo vultu pulchroque animo adulescens dignissimus erat qui admirationem moveret. Nec quicquam intererat quo tandem omnia evasura essent aut quo fato finienda essent. Similis erat alicui venustae personae in pompa aut scaenica fabula apparentis, cuius gaudia a nobis remotissima videntur, dolores autem pulchritudinis sensum commovent, cuius vulnera rosis rubris similia sunt.
Animus et corpus, corpus et animus: quam arcana utriusque natura! In animo aliquid beluinum inerat; corpus autem nonnumquam spiritali quodam lumine illustrari videbatur. Sensus ipsi nobilitari poterant, mens contra ad turpitudinem labi. Quis definiret ubi carnis impetus desineret, ubi animi inciperet? Quam tenues, quam arbitrariae erant definitiones quibus vulgares animorum indagatores utebantur! Quam difficile tamen inter diversas philosophorum sectas iudicare! Num animus umbra quaedam erat in domo peccati residens? An corpus ipsum in animo continebatur, ut Iordanus Brunus opinabatur? Spiritum a materia separari mysterium erat; utrumque coniungi non minus mysterium.
Tum cogitare coepit num aliquando animum hominis tam certa disciplina pervestigare possemus ut minutissimus quisque vitae motus nobis perspiceretur. Nunc autem semper nos ipsos falso interpretabamur, alios raro recte. Experientia nullius ad mores informandos momenti ei videbatur. Nihil aliud erat quam nomen quo homines errores suos appellarent. Praeceptores morum eam plerumque pro admonitione habuerant, vim quandam ei tribuentes qua ingenium formaretur, atque laudantes tamquam magistram quae et quid sequendum et quid fugiendum esset doceret. At experientia nullam habebat vim qua ad agendum impelleremur, haud maiorem certe quam conscientia ipsa. Unum tantum re vera probabat: qualis vita praeterita fuisset, talem futuram quoque fore; atque peccatum quod semel cum horrore admiseramus saepius postea cum voluptate nos admissuros esse.
Perspicuum ei erat nullam praeter experimentorum rationem esse viam qua motus animi certa quadam scientia explorarentur; Dorianus autem Grayus velut consulto in manus eius venerat, materiam praebens unde uberrimi fructus sperari possent. Subitus ille ac vehemens Sibyllae Vane amor non parvi erat momenti ad naturam animi investigandam. Curiositatem plurimum in eo valuisse dubium non erat, curiositatem simul et cupiditatem novas rerum affectiones experiendi; neque tamen simplex affectus erat, sed multiplex atque implicatus. Quidquid in illo amore e puerili sensuum appetitu ortum erat, id vis imaginationis ita mutaverat ut ipsi adulescenti ab omni corporis cupiditate alienissimum videretur; atque eo ipso periculosius erat. Nam cupiditates illae quibus maxime serviebamus erant quarum originem nos ipsi ignorantes perperam interpretabamur; motus autem illi minimum in nos poterant quorum naturam plane perspexeramus. Saepe evenit ut, dum alios experimento subiicere nos arbitramur, nos ipsi re vera experimento subiiciamur.
Haec eo cogitante, pulsata est ianua; minister cubicularius ingressus admonuit iam tempus esse vestes cenatorias sumendi. Ille surrexit atque in viam prospexit. Sol occidens fenestras superiores domuum ex adverso positarum rubro auro perfuderat. Vitreae tessellae velut candentis metalli laminae lucebant; caelum supra rosae iam languescentis colorem habebat. Cogitabat de iuvenili amici vita, ardenti quasi flamma purpurea, atque secum quaerebat quo tandem omnia evasura essent.
Cum dimidia fere hora post mediam noctem domum rediisset, nuntium telegraphicum in mensa vestibuli iacentem invenit. Eum aperuit: a Doriano Grayo missus erat. Nuntiabat enim Dorianus se Sibyllae Vane fidem matrimonii dedisse.