I. Vita in silvis
September mensis omnibus Indigenis autumnalis venationis tempus in memoriam revocat. Unius huiusmodi expeditionis, quae multarum quasi exemplum est, adhuc memini. Nostra manus ad septentrionalem occidentalemque Montis Testudinis partem pervenerat; tota enim aestate bisontes in regione Fluminis Murini, inter illum montem et superiorem Missurium, persecuti eramus.
Cum tabernacula nostra in coni formam erecta per margines densae silvae, qua devexum montis latus vestiebatur, passim consurgerent, prospectus infra iacens oculos hominum silvestrium mire delectabat. Campi flaventes lenibus collibus undulati bisontium gregibus quasi maculis interstincti erant. Ad ripas rivulorum e montibus decurrentium multi quoque cervi magni vagabantur; hi mane vesperique plerumque apparebant, interdiu autem, cum calor ingrueret, in silvam recedebant. Cervi minores quoque abundabant, truttae per omnes rivos natabant. Hic atque illic castores industrii aquarum cursus aggeribus intercluserant.
In interioribus silvae recessibus lacus multis insulis distincti erant, ubi alces, cervi maiores minoresque atque ursi magna copia degebant. Aves aquaticae ingentibus gregibus eo convenire solebant: grues, cycni, mergi et alia innumerabilia minora genera. Silvam quoque volucrum multitudo variarum implebat. Ibi perdix silvestris quam maxime alis strepitum edebat, avis nocturna quam Angli whippoorwill vocant alacriter cantabat, et noctu bubo ululans dominabatur.
Mihi puero illa solitudo verum paradisum videbatur, terra rerum omnium abundans. Quamquam cultioris vitae deliciis carebamus, omnia tamen naturae commoda, opportunitates voluptatesque nobis suppetebant. Neque deerat animus quo felicitate nostra frueremur, quamvis pericula undique laterent. Re vera beata quadam ignorantia vivebamus, ne suspicantes quidem ullam esse vitam nostra potiorem.
Simul ac venatio silvestris coepta est, instituta quibus regeretur statim valuerunt. Tabernaculum ubi consilium habebatur iam non erat. Prima cuiusque diei luce ignis venatorius excitabatur, ad quem omnes viri fortes convenire ac rationem sui reddere debebant. Qui antequam expediti ad venandum exirent non adfuisset, ludibriis omnium vexabatur. Fere ante solis ortum venatores proficiscebantur; quem autem praeco primum cervum umeris impositum in castra rettulisse renuntiabat, eum reliqui non sine invidia admirabantur.
Dies Fumosus, senex ille fabularum narrator, castrorum praeco delectus erat, atque ipse nuntia pronuntiabat. Cena peracta, vocem eius valentissimam inter tabernacula silvae resonantem audiebamus. Tum virum nominabat cui mandaretur ut postridie prima luce ignem accenderet. Tunica e pelle cervina, laciniis pendulis ornata, formam corporis eius egregiam pulchre ostendebat.
Vix viri cotidie sub arboribus evanuerant, cum pueri omnes foras proruebamus, specie quidem ludis certaminibusque occupati, re autem quis maxime acuto oculo quidque observaret inter nos acriter contendentes. Procedente autem die, diligentius usque omnes circumspiciebamus. Subito puer unus summa voce acutissimum «Vuu-cuhuu!» tollebat, quo cervum iam adferri significabat. Confestim ceteri clamorem excipiebant, singuli cupientes ante alios nuntium ferre.
Iam Wacoota virum strenuum conspiciebamus, cervi magni pondere paene incurvatum, quem umeris gestabat. Tunica eius cervina, fimbriis ornata, sanguinis guttis conspersa erat. More recepto cervum ante socrus tabernaculum abiecit, inde ad suum habitaculum erecto animo incessit. Ad paterni tabernaculi ostium paulisper stetit, tam rectus quam pinus, deinde introiit.
Si vero ursus adferebatur, centum interdum pluresve pueruli silvam vocibus personare faciebant: «Vah! vah! vah! Vah! vah! vah! Lepus Albus, vir fortis, ursum reportat! Vah! vah! vah!»
Huiusmodi plausus modulati toto die reddebantur, dum ferae in castra conveherentur. Demum ad vesperam venatores omnes domum redierant; laetitia et absoluta animi tranquillitas regnabant, qualem apud homines albos ne rebus quidem secundissimis umquam observavi. Viri otiosi discumbebant ac fumum trahebant; mulieres cenam impigre parabant carnesque curabant.
Ex optimis venationis fructibus carnem coquebant Magnoque Arcano cum sollemnibus caerimoniis offerebant. Hoc convivium sacrum, quod ipsi medicinae convivium dicebamus, habebatur. Quin etiam mulieres, cum ollam ferventem deponerent aut assam cervinam carnem suaviter olentem ad mensam ferrent, prius submissa voce precabantur: «O Magnum Arcanum, tu quoque hac cervina carne vescere ac nobis propitius esse perge!» Haec erat communis nostra ante cibum precatio.
Cum primum silvas intrassemus, omnia prospere nobis successerant. Nihil omnino ex consueto vitae genere desiderabatur. Cervorum, alcium atque magnorum cervorum caedes paulisper intermittere oportuit, quoniam tanta carnis copia suppetebat ut plura nobis supervacanea essent. Solum venari pergebamus animalia quorum pelles quaerebantur, ut ursos, castores, martes lutrasque.
Quotiens autem tam feliciter omnibus rebus abundabamus, viri fortes animum ad alia opera vertere solebant, maxime iuvenes ardentes, qui rem aliquam memoratu dignam efficere cupiebant.
Talibus temporibus numquam deerant sacerdotes seu vates, quorum munus erat futura prospicere, singulis proprium Magni Arcani interpretem consulentibus. Hunc ritum homines albi «medicinam facere» appellant. His sacerdotibus iuvenes, quos belli desiderium urgebat, significabant se in hostium fines proficisci cupere. Nec multo post somnium, vaticinium aut visio, quibus profectio approbaretur, exoptata afferebatur.
Signum tale iuvenes nostri brevi acceperunt; per complures dies omnia festinatione et motu plena fuerunt. Die statuto, prima luce, cantus bellatorum et feminarum lamenta audivimus, quibus ultimum inter se vale dicebant. Qui bello idonei erant, duce viro exercitato, Hotanka seniore sive Corvo Magna Voce, in fines gentis Gros Ventre profecti sunt.
Prudentiores quidem seniores huius consilii aliquid improbarant: regio enim per quam vagabamur non nostra erat, atque veri terrae domini nos quovis tempore in ius vocare poterant. Ut rem aperte dicam, in alienos fines intruseramus. Quam ob causam qui maturiore iudicio utebantur domi manere malebant atque eam, quam possent, gloriam defendendis domiciliis familiisque parare.
At iuvenes tam cupiditate rerum gerendarum et periculorum flagraverant, ut eas alibi necessario quaerere vellent.
Ex eo ipso mane quo iuvenes sub ductu senis belli sacerdotis, Corvi Magna Voce, discesserunt, matres, sorores et puellae quibus carissimi erant dies anxiae numerabant. Dies Fumosus aliquando mane maturius surgebat et pro nepote absente carmen fortis animi canebat. Etiamnunc mihi videor rauca illa et fracta voce senem per silvam canentem audire. Diu postea vagus populus noster pace integra fructus est, nullis malis aut perturbationibus vexatus.
Venatores nostri saepe cervum vel cervum maiorem vel ursum afferebant, ut caro recens suppeteret; lacus amoenissimi pisces avesque aquaticas praebebant quibus ciborum varietas augeretur. Eorum aquae quietae, autumno progrediente, foliorum mutantium varios colores referebant.
Tum, quantum memini, prope eum locum castra posueramus qui «Cor Montis Testudinis» appellabatur. Hoc nomen Indigenae apte summo montis vertici, in coni formam surgenti, indiderant. Duobus mensibus castra nostra non longe ab eo vertice manserunt, atque viri ex suo numero aliquem crebro ad cacumen ascendere iubebant.
Inter nos et expeditionem bellicam convenerat ut circa eundem locum maneremus; redeuntes autem fumum pro signo emitterent, cui nos e summo colle alio fumo responderemus.
Die quodam, cum ad ripam lacus magni complures insulas continentis consedissemus, alcium vestigia reperta sunt. Viri igitur ratibus illuc transierunt, sclopeta silice ignem excitantia secum ferentes, sperantes se duas aut tres feras inventuros. Nos pueruli, ut solebamus, in litore harenoso ludebamus, cum aliquid quod radicem ingentis arboris referre videbatur ad nos fluitans conspeximus. Sed diligentius inspecto errorem intelleximus.
Caput erat alcis immanis, quae ut vitam servaret natabat! Eius fortuna erat quod nullus virorum in castris remanserat.
Nos pueruli ex instituto nostro statim quasi pulli gallinarum campestrium in herba procera dispersi latebras petivimus. Ego, quamquam nondum octavum aetatis annum excesseram, nervum arcus tentavi et sagittam omnium acutissimam optimamque paratam composui. Cor mihi vehementer saliebat, dum animal deformi quidem specie sed formidabili magnitudine ad litus propius accedebat. Paulisper dubitavi num ex latebris prosilirem primumque ubi harenam tetigisset clamorem bellicum emitterem.
Tum placuit quiescere et puerile meum telum in eam conicere; hoc unum tantum me angebat, quod fera sagittam verisimiliter secum ablatura erat, mihique una ex optimis peritura.
«Sed», mecum reputabam, «praedicabo me omnium puerorum minimum fuisse cuius sagittam alces umquam secum abstulerit.» Id satis erat. Me totum contraxi ad prosiliendum paratus. Ubi longipes illa belua madefacta ex aqua enisa est et guttas e prolixis pilis excussit, subito consurrexi; nonnullae aquae guttae in faciem meam inciderunt. Sagittam acutissimam, omnibus quas habebam viribus, inter costas eminentes immisi, deinde clamorem bellicum edidi.
Alces tam exiguum telum vix curare visa est, sed nostris stridentibus clamoribus vehementer perterrita, longis cruribus confestim effugit, atque intra unum fere minutum ex oculis evanuit.
Iam folia arborum cadere coeperant, et pruinae graves noctes frigidissimas reddebant. Cogebamur fateri brevem illius regionis aestatem nobis valedixisse. Nos tamen laeti hilarique animo manebamus; nam alimentorum magna copia erat, neque ullum infortunium intra tres fere menses peregrinationum nostrarum nobis acciderat.
Aliquando Dies Fumosus e venatione cotidiana trepidus rediit. Signum enim viderat, fumum scilicet. Neque ex ea parte apparuerat quam diligenter explorabamus: ab oriente surrexerat. Viri diu deliberaverunt et ex fumi qualitate moraque statuerunt illum ex incendio fortuito ortum esse.
Praeterea coniecerunt non a Sioux, quippe qui extra proprios fines essent, sed a bellatoribus gentis Ojibway ignem excitatum esse. Hi enim ad fistulas accendendas igniculos artificiosos adhibere et postea neglegenter abicere solebant. Apparuisse quoque videbatur eos aliquamdiu ignem exstinguere conatos esse.
Concilium decrevit ut nostri diligentissima custodia defenderentur. Cotidie explorator eligebatur qui in partem unde fumus visus erat proficisceretur. Placuit ne quis duodecim diebus sclopeto uteretur. Signa inter viros consueta denuo diligenter repetita sunt. Mulieres ipsae senesque eo processerunt ut circa tabernacula fossulas ad usum paratas effoderent, quibus si subito impetum hostes fecissent protegerentur.
Neque tamen explorator Ojibway, si castra nostra conspexisset, ex consueta eorum specie suspicatus esset Sioux de hostibus appropinquantibus iam certiores factos esse. Nocte custodes paulo extra castra constituebantur, ita exercitati ut in tenebris videndo cum bubone vel fele certare possent.
Duodecim tamen dies praeterierunt, nulla re quae hostium Ojibway vicinitatem indicaret cognita; ideo excubiae ad tutelam institutae remissae sunt. Nec multo post, primo mane, insolitus clamor bellicus nos e somno excitavit. Ego, etsi adhuc puer, prosilui et foras currere parabam, ut doctus eram; sed pia avia me deorsum retraxit signo dato ut humi pronus iacerem. Aures intendebam tacitus immobilisque.
In ipsis castris silentium erat; haud longe autem acerrime pugnabatur. Vocem Diei Fumosi praeconis clare audire poteram, qui ira commotus clamitabat. «Vuu! vuu!» periculi signum erat; et mihi ipsius sanguinis pulsum paene audire videbar.
Propius propiusque pugna accedebat, mulieres interim etiam tranquilliores fieri videbantur. Tandem Sioux impetu maximo facto hostes in fugam verterunt; fragor clamorum exortus est. Heu vero! amicus meus et magister, Dies Fumosus senex, iam conticuerat: sagitta Ojibway ei cor transfixerat.
Victores quidem evasimus, sed duos viros, Diem Fumosum et Gruem Albam, amisimus. Hoc casu, etsi vix inopinato, caelum pacis nostrae obscuratum est. Castra carminibus victoriae et simul propinquorum interfectorum eiulatibus implebantur. Matres iuvenum qui in expeditionem bellicam abierant anxietatem iam dissimulare non poterant.
Mane quodam gelido, iam enim Octobris finis appropinquabat, insolens cantus unius bellatoris auditus est. Continuo incredibilis perturbatio tota castra invasit. Quid id significaret omnibus sole ipso clarius erat: omnes qui in bellum profecti erant perierant, uno excepto, cuius flebile carmen comitum fatum nuntiabat. Solus ille superstes Aquila Calva erat.
Totus vicus luctu concussus est: nam inter Indigenas non minus dolor quam gaudium communis omnium est. Anus, ubicumque tum stabant, misere eiulabant ac subinde laudes bellatorum mortuorum canebant. Uxores haud procul a tabernaculis secedebant ibique aperte lamentabantur; virgines autem longius ab castris vagabantur, ne quis earum dolorem videret. Senes quoque plorantibus canentibusque sese adiungebant.
Externa specie omnium minime commoti bellatores videbantur; lacrimas enim in hostico effundere debebant, ut acerbiorem vindictam pararent. Hi in tabernaculis taciti sedebant, vultu ad constantiam composito motus animi occultare conantes; nec tamen id fortasse praestitissent, nisi herba fumifera eis levamen attulisset.
Ubi primus ille doloris ictus paulum remiserat, vestitus lugubris sumebatur. Apud homines silvestres signa externa luctus etiam quam apud cultiores vehementiora sunt. Lugens vestimenta bona omnia abicit et vilibus miserisque contentus est. Stragula in duas partes secantur, capilli ad brevem longitudinem tondentur. Saepe mater filii amantissima bracchia aut crura sibi vulneribus incidit; soror vel uxor iuvenis omnem pulcherrimam comam abscindit seque laboribus voluntariis deformat.
Patres fratresque facies atrabant atque sordidissimis tantum vestibus utebantur. Talis erat populus noster, postquam autumnus serenus evanuerat et hiemis adversaeque fortunae frigida umbra super nos ceciderat. «Pati nobis necesse est», dicebant; «Magnum Arcanum offensum est.»
II. Castra hiberna
Cum annos circiter duodecim natus essem, hiemem ad Flumen Murinum, ad occidentem Montis Testudinis, traduximus. Ex hiemibus quas meminerim erat frigore acerrima; idem seniores gentis nostrae iudicabant. Superiore aestate in ea Missurii parte bisontes abundaverant; itaque nostri multos fasciculos carnis bisontis siccatae paraverant atque variis locis defoderant, unde eos, si opus esset, repetere possent.
Per fluminis ripas cervi caudis nigris insignes et cervi maiores frequentes erant; in apertis campis ursi grisei immanes inveniebantur. Fames igitur minime timenda esse videbatur, atque ibi hiemare nostri decreverunt. Re tamen hiems durissima evasit.
Nives ingentes ceciderunt, frigora intensissima fuerunt. Nix tanta altitudine iacebat ut venari difficillimum esset; pars maxima bisontium trans Missurium migraverat, quo persequi longius erat quam ut possemus. Nonnulli tamen greges minores circa nos dispersi remanserant; ideo caro recens adhuc reperiri poterat, sed non sine summa difficultate.
Equulis uti omnino non licebat. Viri calceis nivalibus latis venabantur usque post Lunam Oculorum Dolentium, quam mense Martio numeramus. Tum magna nive resoluta crusta superne concreta est, quae vix hominis pondus sustineret. Eo tempore nostri bisontes canibus trahentibus venari coeperunt, quod raro fieri solebat.
Trahae ex costis bisontium et teneris caryae ramis construebantur; partes quibus super nivem labebantur corio crudo religabantur, parte pilosa deorsum conversa. Ita per crustam glacialem lenissime labebantur. Soli viri corporis levioris traheis vehebantur. Cum exploratores bisontes apparuisse rettulerant, quisque iugum canum paratum habebat. Omnes imperio custodum parebant et tectis locis ad gregem accedebant, donec ad spatium unde impetum facere possent pervenissent.
Viri arcus sagittasque gestabant, pauci etiam sclopeta. Illae beluae praegrandes per nivem altam celeriter fugere non poterant. Omnes ducem sequebantur, una semita angusta pedibus oppressa. Canes cum ductoribus utrinque mox assecuti sunt, venatoresque complures bisontes occiderunt.
Memini venatores nocte iam provecta redisse. Viri in ordinem singuli incedebant oneribus bene gravati, canes autem singulos dominos sequebantur haud leviore sarcina portata. Homines pariter et bestiae pruina toti albuerant.
Nos pueri reditum eorum impatienter exspectaveramus. Simul ac apparuerunt, sibilus quo bisontium venatio celebrabatur auditus est; mox omnes vici pueruli vocibus illud insolens carmen prosecuti sunt, canibus quoque qui domi relicti erant choro adiunctis. Viri calceis e pelle bisontis factis, quorum pili intus erant, et eiusdem animalis pellibus induti, domum fessi fameque confecti advenerunt.
Saepe homines falso existimant canem in castris Indigenarum inutilem esse societatis membrum. At in vita silvestri res prorsus aliter se habet. Inter domesticas bestias eum utilissimum reperimus, praecipue cum necessitas urgeret.
In iisdem castris res perquam ridicula accidit, quam etiamnunc circa ignes Sioux narrare solent. Die quodam viri calceis nivalibus venantes bisontibus tam prope accesserunt ut impetum facere possent. Cursu celeriter ferri non poterant; sed neque beluae immanes celeriter effugere valebant. Multae interfectae sunt. Cum grex in campum apertum evasisset, unus bison substitit et tandem humi procubuit. Tres viri qui illum persequebantur mox adfuerunt.
Animal graviter vulneratum erat, nondum tamen mortuum.
«A tergo adrepam atque cultro confodiam», inquit Wamedee; «non licet nobis hic manere dum moriatur.» Ceteri assensi sunt. Wamedee non praecipuae fortitudinis vir habebatur; cultellum tamen eduxit et dentibus tenuit. Tum a tergo beluae appropinquavit et repente in dorsum eius insiluit.
Bison, ingenti timore correptus, in pedes se extulit. Cultellus Wamedee in terram cecidit, ipse autem longis villis tenaciter haesit. Vix enim in gibbo bisontis firmiter insidebat; desilire nullo modo poterat, itaque quam firmissime potuit in dorso manere debuit.
«Properate! properate! Sagittas mittite! sagittas mittite!» ululabat, dum bestia per altam nivem insano impetu saliebat calcitrabatque. Faciem eius, ut comites narrabant, pallor mortis occupaverat, sed duo amici risum continere non poterant. Ille sagittas in beluam mitti etiam atque etiam flagitabat; ubi vero arcus intendebant, exclamabat: «Nolite iaculari! Nolite iaculari! Me occidetis!» Postremo belua cum equite suo procubuit; at duo Wamedee comites quoque ceciderunt, risu exhausti. Ex eo die timidus omnibus ludibrio fuit.
Eadem illa venatione Mato dux a bisonte interfectus est. Res ita accidit. Bestiam vulneraverat sed non ad mortem; itaque procul exstans duas alias sagittas in eam immisit. Tum bison furens in ipsum impetum fecit. Mato fugiens altero calceo nivali in cumulo nivis haesit, quo impeditus tempestive se expedire non potuit. Taurus cornibus eum transfixit atque occidit. Rivus ubi id evenit etiamnunc Rivus Matonis nominatur.
Paulo a nostris castris aberat vicus e trabibus ligneis constructus, quem Galli Canadenses mixti sanguinis incolebant; sed duo vici nullo fere commercio inter se utebantur. Circa Lunam Difficultatis, quae Ianuario respondet, quosdam vicinorum mores insolitos primum cognovimus. Media nocte per totum eorum vicum crepitum sclopetorum audivimus. Nonnulli existimantes eos oppugnari illuc ad auxilium ferendum cucurrerunt; mirati autem acceperunt his sonitibus novi anni ortum celebrari.
Nostris viris minnewakan, id est «aqua spirituum», bibenda oblata est, indeque domum velut mente capti stultique redierunt. Magnis vocibus loquebantur et reliquam noctem canebant. Tandem princeps noster summus iuvenibus imperavit ut illos viros vincirent atque in tabernaculum separatum includerent. Tum demum solvi iussit «cum malus spiritus ab eis discessisset».
Postridie nostros omnes ad saltationem hominum mixti sanguinis invitaverunt. Ante hoc tempus numquam audiveram annum novum media hieme incipere. Nos semper annum cum hieme desinere, novum autem cum nova veris vita oriri putaveramus.
Tum primum ad saltationem hominum alborum in domo trabibus constructa ductus sum. Nihil umquam vidi quod caput magis verteret. Vir quidam in angulo sedebat, tabulam chordis instructam arcu assidue radens; interim pede pavimentum tundebat atque subinde exclamabat. Ubi voce insonabat, saltatores velocius moveri videbantur.
Viri una cum mulieribus saltabant, quod nos Indigenae numquam facimus; cumque ille in angulo clamabat, feminas circumagebant. Mihi satis inurbanum videbatur, cum extra domum cum aliis pueris stans per rimulas inter trabes introspicerem. Aliquando iuvenis et puella inter se versi in medio solo saltabant. Verebar ne in tabulis asperis calceos suos omnino detererent; post pauca tamen momenta aliud par eos excepit.
Tum senex comis longis crispisque, pileum ex pelle vulpis factum gerens solus in medio conclavi saltavit, tam celeriter pede calceato pavimentum tundens ut nihil simile umquam viderim. Inter suos primarius esse videbatur. Saltatione perfecta, princeps ille senex ducem nostrum summum in medium pavimentum invitavit; Indigena magno clamore edito una cum eo bibit.
Post haec viri adeo ebrii et clamosi facti sunt ut visum sit pueros ad castra remittere satius esse.
In hoc loco magnos lapides harenaceos repperimus, qui velut amplae domus hominis albi eminere videbantur. In iis cavitates erant conclavibus similes, in quibus nos ludebamus. Die quodam inter ludendum ossa ingentis ursi invenimus. Eum saucium illuc ad mortem exspectandam se recepisse manifestum erat, nam complures sagittae in specu solo iacebant.
Res eius anni maxime animos concitans fuit impetus quo Gros Ventres nos adorti sunt, cum vere castra in planitiem editam post flumen sitam transferremus. Tum carnis satis superque habebamus, omnesque laeti erant. Herba iam pullulare coeperat, equulique pinguescebant.
Nocte quadam saltatio bellica instituta est. Nonnulli iuvenes nostri in fines Gros Ventre irrumpere constituerant; sed apparebat illos quoque de nobis cogitavisse. Universi rei bellicae apparatui summo studio intererant.
«Patrue, num tu quoque proficisceris?» cupidissime quaesivi.
«Non», longa suspiria ducens respondit; «hoc anni tempus omnium minime aptum est ad bellandum. Satis multas pugnas aestate habebimus, quandoquidem venando in eorum fines invasuri sumus», addidit.
Nox serena et iucunda erat. Tympani bellici sonitum ululatus coyotorum, luporum campestrium ex altera Fluminis Murini ripa respondebant. Ipse in turba stans viros qui gloriam quaesituri erant observabam. «Utinam satis grandis essem! Profecto cum hac manu proficiscerer», animo dicebam. Amicus meus Tatanka inter profecturos erat. Multis annis maior me erat et mihi heros videbatur. Cum ceteris saltantem usque prope mediam noctem spectavi.
Deinde ad nostrum tabernaculum redii, me pelle bisontis circumvolvi et mox somno oppressus sum.
Repente magnis bellatorum clamoribus experrectus sum: «Vuu! vuu! hai-ai! hai-ai! U ve do! U ve do!» In pedes exsilui, arcum sagittasque corripui et e tabernaculo velut amens clamitans prorupi.
«Consiste! consiste!» Uncheedah exclamavit, meque longis capillis apprehendit.
Iam Gros Ventres castra nostra undique circumdederant, sagittarum glandiumque imbres in medium iacientes. Mulieres fossas effodiebant in quas infantes suos demitterent.
Patruus meus prima acie pugnabat. Sioux impetum fortissime sustinebant, quamquam complures e nostris iam ceciderant. Multi hostes in campo tabernaculis circumiecto interfecti sunt. Tandem Sioux equulos suos adepti, duce Oyemakasan patruo meo, contra impetum fecerunt; hostium aciem in duas partes sciderunt atque Gros Ventres fugaverunt.
Amicus meus Tatanka occisus erat. Unam ex eius aquilae pennis mihi sumpsi, statuens eam tum gestare cum primum ipse in hostium fines proficiscerer. Quidvis dare paratus eram, modo Gros Ventres ulcisci liceret, quod amicum interfecerant. Cantus bellici, mortuorum lamenta, canum ululatus ferre non poteram. Brevi post haec castra movimus atque ad alias regiones profecti sumus.
III. Messes silvestres
Cum nostri in Minnesotensi regione degerent, magna pars victus quem natura ipsa praebebat ex oryza silvestri constabat, quae per universam illam terram copiose crescebat. Circum ripas et per innumeros lacus «Terrae Caerulearum Aquarum» hoc frumenti genus nascebatur; quin immo nonnulli illis temporibus campi lacustres amplitudine et fertilitate cum triticeis agris, quibus hodie Minnesota tam pulchre exornatur, comparari poterant.
Qui oryzam silvestrem colligebant quindecim vel viginti familiarum greges ad singulos lacus conveniebant, pro magnitudine messis. Nonnulli quidem Indigenae eo tempore in campis patentibus bisontes persequebantur; plures autem ad lacus ire malebant, ut oryzam legerent, piscarentur, bacas colligerent cervosque venarentur. Inter frumenta aves aquaticae abundabant; neque profecto ullum erat anni tempus hoc iucundius.
Locus castris plerumque delectus erat amoenus, arborum umbra et aura refrigerante ex aquis spirante. Etsi tabernacula, quantum fieri poterat, in editioribus locis ad prospectum liberum erigebant, ipsam tamen vitam in cymbis placidas aquas percurrentibus agebant. Felicissimae fortasse erant virgines, quae binae ternaeve toto die cymbis vehebantur atque, ubi oryzam colligere taedebat, in ipsis naviculis sedentes acu laborabant.
Hae virgines diversas avium aquatilium voces imitari discebant, ut inter se signis convenirent. Anus quoque atque pueri sua signa adhibebant; ita, etsi omnes vicani in densa oryzae segete e conspectu evanescebant, congressum inter se constituere poterant, nullo nominatim vocato. Id iuvenibus quibus cum certis virginibus convenire cordi erat magno commodo fuit; multae enim semitae navales per segetem patebant.
Mensis Augustus messi destinabatur. Ante eam plurima convivia piscium, anatum et carnis cervinae celebrabantur atque «Principi Aquarum» dona offerebantur, ne quis tempore messis submersus periret. Per multos dies convivia et sacrificia iterabantur, dum viri feminaeque e betularum cortice cymbas parabant: in eam enim occasionem paene singulis familiae membris navicula opus erat. Bacae caeruleae et bacae quas huckleberries vocant ante oryzae messem iam lectae erant.
Neque aberant conventus qui castra messorum exhilararent: virginum convivia, saltationes, atque semel iterumve cymbarum certamina, quibus non solum viri sed feminae quoque ac puellae intererant.
Statuto die cymbae omnes ad litus deferebantur atque precationibus placatoriisque donis oblatis in aquam demittebantur. Singulae familiae suam messis partem occupabant et culmos in manipulos modicae magnitudinis alligabant, quos per paucos dies ita stare sinebant. Deinde rursus lacum intrabant, binis hominibus in singulis cymbis occupatis. Alter remum agebat; qui in prora sedebat spicas singulorum manipulorum leniter ad se trahebat levique virga aliquotiens percutiebat.
Ita grana oryzae in cymbae fundum cadebant. Eadem ratione segetem ultro citroque transibant, donec totam confecissent.
Haec messis pars erat omnium iucundissima atque facillima. Verus labor tum demum incipiebat cum oryzam ad edendum praeparabant. Imprimis omnino siccanda erat. Super pelles bisontium, tegetes aut interdum crassioris palustris herbae stratum dispergebant, ut sole exsiccaretur. Si tempus urgebat, tabulatum ligneum exstruebant, cui primum herbae virentis certam crassitudinem, tum oryzam superponebant; subter autem ignem accendebant, caventes ne herba flammam conciperet.
Tota oryza collecta atque siccata, glumas detrahere incipiebant. Foveam rotundam circiter duos pedes profundam et eiusdem diametri effodiebant. Grana deinde super ignem calefacta, adhuc ferventia, in foveam fundebantur. Iuvenis quidam pedibus prius ablutus novisque calceis indutus ea pedibus calcabat, donec omnes glumae deciderent. Tum feminae super pellem ea fundebant ipsamque agitabant, ut vento paleae separarentur. Pars oryzae antequam excorticaretur calore ad colorem fuscum torrebatur.
Per tempus glumarum deterendarum praemia iuvenibus proponebantur qui quam celerrime atque optime id praestitissent. Nonnumquam viginti vel quinquaginta iuvenes in foveis illis pedibus quasi saltantes laborabant.
Virgines verecundae pulchros calceos iuvenibus sibi dilectis afferebant, rogantes ut pro se oryzam calcarent. Cotidie conventus laeti celebrabantur, quos fortasse «conventum ad glumas deterendas» appellare liceat; certe summam ex iis voluptatem omnes capiebamus. Puellae etiam multa edulia optima afferebant.
Ubi oryza ad mensam prorsus parata erat, de ea condenda statuendum fuit. Singulae familiae in locis occultis cellas subterraneas effodiebant, quas herba sicca et arborum cortice diligenter sternere solebant. Ibi quantum supererat alimentorum ad futuras necessitates deponebant. Nostri callidissimi erant ad omnia vestigia conditi cibi delenda. Saepe super ipsum tumulum ignem faciebant.
Quantum oryzae commode portari poterat in parfleches, id est thecis e corio crudo factis, condebatur, nobisque ad vicum redeuntibus deferebatur.
Re diligenter perpensa, Indigenas silvestres imprudenter futura neglegere nemo iure dixerit. Nihil perire patiebantur, totaque aestate et autumno assidue laborabant ut hiemis asperitati victum pararent. Omne bacarum genus studiose colligebatur et sole siccabatur.
Cerasa etiam silvestria cum ipsis nucleis conterebantur, deinde in placentas parvas redacta siccabantur, ut iusculis adhiberentur aut carni contusae et pinguedini miscerentur, unde cibus apud Indigenas magnopere expetitus fieret.
In campis patentibus, Iulio Augustoque, mulieres radices teepsinna baculis acutis effodere solebant, earumque multos saccos impletos siccabant et reponebant. Teepsinna radix est cuiusdam plantae quae praecipue in locis arenosis editioribus crescit. Feculenta est sed firma, sapore aliquantum dulci, atque corpus multum alit. Adulta radix duos vel tres pollices longa est, cortice fusco eodem fere colore ac cortex arboris tenerae. Cruda aut elixa edi potest; praeter tempus quo primum effoditur, semper sicca custoditur.
Aliud quoque radicis genus in modica copia colligebatur; radix silvestris erat, dulci sapore et tuberi batatae similis, quod in locis depressis ad fluminum alveos reperiebatur.
Matrona prisca magnopere studebat ut mensam variis cibis sapidis instrueret; quin etiam, ut hoc assequeretur, mures campestres et ondatras, mures aquaticos maiores, depraedabatur. Mus parvus plura egregia ciborum genera sibi in hiemem colligit; inter quae faba silvestris est, cuius saporem nulla faba domestica quam unquam gustavi superat. Cellarium eius sub tumulo peculiari plerumque latet, quem imperitus ab acervo formicarum dignoscere nequeat.
Subter varias cellulas habet, in quas aestatis fructus indefesse congerit.
Felix est si acutus feminae Indigenae oculus latebras eius non deprehendit. Circa Septembrem, cum femina per campos iter faceret, interdum eam subito consistere et circa suspectum tumulum saltare videres. Tandem calcis pondere quaedam terrae pars cedit; tum illa gaudens subsidit, ut misero muri fructus laborum eripiat.
Diversa fabarum genera in diversis cellulis servantur; illam tamen quae oomenechah dicitur maxime quaerit. Hanc fabam sapidam mus ipse amat, quippe cuius plus quam ullius alterius colligit. Ibi quoque interdum invenitur alba quasi stella manakcahkcah, radix lilii silvestris, quae et ad medicinam et ad cibum utilis est.
Dum nostri oryzam silvestrem colligunt, aliam plantam in caenoso lacuum stagnorumque fundo nascentem diligentissime quaerunt. Bulbus albus est, communis cepae fere magnitudine. Hunc ondatrae, mures aquatici maiores, in domunculis suis ad ripam recondunt, in quibus saepe tantum plantae psinchinchah reperitur quantum mensura frumentaria Anglica, bushel dicta, capit, interdum etiam plus. Tum nobis videbatur omnia circa nos homini silvestri prodesse; ita certe existimabamus.
Iam commemoravi quantas occasiones amantium congressibus oryzae campi praeberent. Indigenarum procandi mores multis rebus singulares sunt; at qui cotidianam eorum vitam diligenter perspexerit rationem quandam et sapientiam in amoris officiis ac verecundia deprehendet. Nullum ibi erat urbanum in conclavi amantium colloquium; vita enim magna ex parte sub caelo gerebatur, quod iuvenibus valde commodum erat.
Inter gentes vagantes, ubi feminae totius domus rerum curam habent, officia domestica inter omnes dividuntur. Saepe lignum aquamque comportare virginibus mandatur, unde fons et silva fiunt velut amoris certaminum campus. Si aqua proxima longe a castris abest, eo melius.
Interdum etiam ligna omnino non suppetunt; tum puellas per latissimos campos dispersas cerneres, bisontium stercora arida ad focum colligentes.
Hac ratione iuvenes Indigenae virgines gentis suae ad preces amoris audiendas allicere conantur. Simul ac e bello vel venatione redit, iuvenis calceos aculeis hystricis exornatos et tibialia eodem artificio picta induit, optimamque pellem umeris circumdat. Comam longam nitidamque penicillo ex hystricis cauda facto pectit et gramine odorato foliisve aspergit, deinde in duas comas plexas dividit, quas pelle lutrae vel alio ornamento exornat.
Si bello claruit, unam alteramve aquilae pennam addit.
Si equitare mavult, equulum suum optimum adducit. In nudum tergum insilit, parte tantum pallii pro sella subiecta, extremumque funis circa collum equi ligati tenet. Solis corporis motibus equum regit. Astuti illi equuli ipsam rei rationem intellegere videntur, atque saepe venustis incessibus et perfecta oboedientia puellae oculos ad se convertunt.
Iuvenes plerumque pallia supra caput educunt, angusto tantum foramine relicto per quod prospiciant. Interdum puellae quoque idem faciunt, maxime cum amor coram aliis petitur.
Virgo e fonte rediens ab iuvene convenitur, qui in ipsa via consistit. Si properat aut colloqui nolit, eum praeterit; sin autem sistere et audire velit, vas aqua plenum quod portat in terram deponit.
Saepissime primo congressu puella quisnam amator sit ignorat. Neque enim ille continuo nomen suum profert, sed secundum congressum exspectat. Interdum faciem eius omnino non videt; tum ante proximam congressionem quis sit qualisque forma investigare conatur. Si petitorem indignum iudicat, cum custode sua procedit atque rem illico finitam habet.
Aliquando duae puellae simul procedunt; eo casu duo quoque iuvenes obviam ire debent.
Sunt quoque nocturni amantium congressus, vel prima noctis parte in extrema corona saltationum aliorumque publicorum conventuum, vel postquam omnes dormire existimantur. Hi sunt congressus clandestini. Iuvenis paxillos tabernaculi post dilectae suae locum clam evellere potest atque per noctem cum ea colloqui. Magna sane sollertia ei opus est ut id nemine sentiente perficiat; nam avia, quae puellam custodit, auribus totis vigilare solet.
Fugae amantium mutuo consensu factae non raro contingunt. Multae sunt causae cur virgo vel iuvenis nuptias differat. Aliquando alterutrius aut utriusque superbia id efficit. Nobili genere nati publice nubunt et in eorum honorem multa dona distribuuntur. Virgo fortasse pluribus virginum conviviis ante nuptias interesse cupit. Iuvenis autem aut pauper est aut aliam gloriam antequam mulieri se tradat consequi desiderat.
Interdum iuvenis ita virginem deperit ut in quascumque regiones eam sequatur, etiam postquam eorum turmae pro anni tempore discesserunt. Unum huiusmodi casum novi. Patah Tankah remotam quandam patrui mei cognatam diu petiverat. Parentes puellae aliquid ei obicere videbantur, quamquam ipsa libenter consentiebat.
Castra magna ad autumnalem venationem divisa erant: patrui mei turma in unam partem, familia autem iuvenis in contrariam abiit. Post tres dies itineris locum venationi idoneum invenimus atque castra posuimus. Vespere quodam iuvenem aliquis conspexit. Ille dilectam suam totum hoc tempus secutus erat, sub divo dormiens, etsi noctes iam pruinosas ac frigidas habebamus. Cotidie eam furtim conveniebat et puella ei cibum afferebat; ipse tamen ad tabernaculum accedere recusabat.
Tandem cognati puellae cesserunt, atque illa cum amatore ad eius gentis turmam rediit.
Cum vitam secundum naturam ageremus, multa carmina bellica, sacra, venatoria et amatoria canebantur. Interdum pauca verba, interdum nulla canebantur, sed ex sola vocis inflexione sensus omnibus patebat. Ex quo saepe mecum reputavi etiam mutas bestias suam quandam linguam habere.
Tibia Sioux, instrumentum musicum rude, eo consilio fabricabatur ut virginum aures molles etiam in multam noctem permoveret. Etiamnunc ante oculos mihi apparent duo iuvenes, capitibus pellibus velatis, e quarum plicis pars tantum tibiae manu caelatae, chotanka appellatae, eminebat. Videre mihi videor virgines omnes furtim capita ad audiendum convertentes. Nunc etiam alterius cantum querulum atque amatorium, qualem olim canebat, mihi audire videor:
«Hai-ai-ai! Hai-ai-ai! a-ahai-ai!» (Hoc est carminis exordium.)
«Audi! de illo audies — De illo qui te diligit! Virgo, de illo audies — De illo qui te diligit, te diligit! Audi! iam mox proficiscetur Hostes maiorum tuorum quaesiturus!»
Wasula puella foras exire cupit, sed nullam causam idoneam invenit. Itaque favillas foculi commovet, fumumque supervacuum intra tabernaculum excitans causam invenit cur foras exeat atque velamenta tabernaculi componat. Diu duo illa operimenti cacumina, quasi aures acutae, cum longis perticis aptat: ventus enim incertus esse videtur.
Tandem chotanka audiri desinit. Paulo post iuvenis velut umbra ad latus puellae apparet.
«Ergo tu es?» illa quaerit.
«Estne avia tua intus?» ille rogat.
«Quam fortis vir es, qui anum metuas! Liberi sumus; late patet terra. Abire possumus, deinde cum tempestas sedata erit redire.»
«Ho», respondit, «non illam timeo, neque quid ex fuga nuptiali sequatur; nihil omnino timeo nisi ne nos alter ab altera separemur!»
Puella paulisper in tabernaculum redit, tum rursus tacite egressa «Nunc», exclamat, «in silvam aut in campum! Tua sum!» Ambo in tenebris evanescunt.
IV. Congressus in campis
Aliquando ad flumen Souris sive Murinum, quod Assiniboini amni tributarium est, castra habebamus. Bisontes adhuc innumerabiles erant, itaque omnibus rebus abundabamus. Vespere quodam explorator rediit nuntians agmen militum Civitatum Foederatarum appropinquare. Haec fama, ut par erat, magnam apud nostros sollicitudinem excitavit.
Statim concilium habitum est, in quo explorator diligentissime interrogatus est. Nondum re decreta, alter e campis explorator advenit. Ille agmen pro militibus habitum nihil aliud esse affirmavit quam Canadensium plaustra.
Cum nuntii tam multum inter se discreparent, consultius visum est alios cursores mittere qui agmen diligentius explorarent et qualis esset certo cognoscerent. Hi mox redierunt confirmantes Canadenses adesse. «Nullum enim», inquiunt, «metallum lucidum in agmine apparet, quod solis radios reflectat. Singulae res breviores sunt, qualia plaustra equulis tracta, non longa illa vehicula quattuor rotis instructa quae quattuor vel sex muli militibus trahere solent.
«Neque bisontes sunt, neque equites cum mulis sarcinariis esse possunt: singulae enim figurae nimis longae sunt. Praeterea militum agmen plerumque dux cum custodibus praecedit; duces minores quoque ab agmine seiuncti ad latus equitant.»
Ex his animadversionibus conclusum est nobis mox obviam futuros esse bois brûlés, quo nomine Galli homines mixti sanguinis appellant, fortasse propter colorem vultus. Alii eos a «silvis combustis» ita vocari dicunt, quas lignatores post se relinquere soleant. Duabus vel tribus horis post, solis occasu, auribus nostris peculiarem quendam sonum discernere coepimus, quo plaustrorum eorum agmen semper comitabatur.
Similis erat multarum bestiarum grunnitibus stridoribusque: rotae enim omnes et reliquae vehiculorum partes ex ligno fiebant. Canes nostri laetis latratibus discordem illum concentum augebant.
Paulum a nostris castris in prato consederunt, equulosque gravia plaustra trahentes in circulum agi iusserunt, perticis plaustrorum introrsum versis. Ita quasi vallum efficiebatur, praesidium inter itinera vagabunda periculis obnoxia solitum ac necessarium. Intra hunc circulum tentoria posuerunt, mox multos ignes hilari lumine accenderunt. Famuli, quos garcons vocabant, equulos ad potandum raptim agebant, dum flagella crepitabant et impatientia maledicta passim fundebantur.
Princeps noster et praecipui bellatores cum advenis breviter collocuti sunt, utraque pars intellexit alteram bellum minime parare.
Postquam dona, quae foedus pacis sollemniter sequuntur, mutata conspeximus, in utrisque castris hospitalia amicorum convivia celebrata sunt. Bois brûlés iam diu a castello vel mercatorum statione aberant, accideratque ut vasculum eorum liquoris ardentis, quo carere numquam solebant, paene exhaustum esset. Paucos cyathos reliquos aquae compluribus magnis lebetibus plenis miscuerant; ut vero ullus sapor acer relinqueretur, piperis ardentis et gentianae aliquid addendum fuit.
Hoc potu viri nostri excepti sunt; cumque duo aut tres mixti sanguinis ebrios se esse simularent, nostri strenui idem facere coeperunt. Clamoribus cantibusque noctem intolerabilem reddiderunt usque post mediam noctem; tum paulatim tumultus conquievit et utraque castra alto somno oppressa visa sunt.
Repente ingens sclopeti fragor dormientes excitavit, mox plures crepitus rapidissime succedebant, omnes ex castris bois brûlés venientes. Quilibet Sioux continuo in pedes armatus prosiluit, multi ad equulos festinaverunt. Unum tamen de sclopetorum intempestivo sono valde notandum erat: omnia sclopeta in caelum conversa erant! Unus e senioribus nostris, qui Canadensium consuetudines ceteris melius noverat, maxima voce nuntiavit:
«Dormiant omnes! Haec quam audistis sonituum series natum puerum nuntiat! Mos illorum est puerum recens natum pulvere tormentario in mundum inducere!»
Rursus in castris vicinis tranquillitas restituta est, aliquantisperque noctis quies integra mansit. Vix tamen somno gravi redieramus, cum iterum crepitibus sclopetorum et clamore bellatorum violenter expergefacti sumus. Hoc tempore compertum est prope omnes equulos, nostros pariter ac vicinorum, a furibus alienae gentis clam abactos esse.
Scelesti illi homines artis suae peritissimi erant; ita enim consilium exsecuti erant ut paene sub oculis hostium impune rem perficerent. Nisi invicta Canis Tardi superstitio obstetisset, omnino successissent. Nunc tamen magnam nobis curam et molestiam attulerunt, sed, cum per totum diem acriter insequeremur, mixti sanguinis auxilio equos tandem recepimus.
Canis Tardus ex iis Indigenis erat qui summa sui admiratione inflati medicorum sacrorum sibi laudem ingentem adscribunt, cum nihil umquam prospere gesserint, ideoque molestias sibi supervacaneas et ludibria concitant. Unam tamen virtutem huiusmodi homines apud silvestres pariter ac apud ceteras gentes semper possident: pertinacissimam sui iactationem neque ullis casibus fractam perseverantiam.
Ita felix ignorantia Canem Tardum semper hilarum servabat; quin etiam ex assiduis aliorum cavillationibus et irrisionibus nescio quid voluptatis capere videbatur.
Vespera ante illum casum magnifice praedicaverat Canis Tardus se in somnis malo omine admonitum esse: omnes gentis equulos conspexerat subito effugatos atque in occidentem abactos.
«Quis vero», omnes aiebant, «de Canis Tardi somnio curat? Nullus ex vere magnis sacerdotibus talia visa habuit!»
Ita parva nostra societas, quamvis superstitioni dedita, nullum peculiare periculum exspectabat. Revera, cum primus explorator milites adesse nuntiavisset, nonnulli animi vacillantes inter se dixerant:
«Fortasse tamen misellus Canis Tardus vera dixit; nos autem semper nimis libenter eum irridemus.»
Sed hic timor simul ac laeti Canadenses venerunt evanuit, senexque solus de suo monitu cogitans relictus est.
Ille vero somnio suo fidelis permansit. Dum reliqui epulis et ficto potu ardenti hilariter fruebantur, ipse sua sponte excubias agebat. Postremo, ceteris omnibus somno victis, complures laqueos disruptos et abiectos e diversis materiis, ex corio, pilis bisontium equorumque, collegit. Eos innumeris nodis in unum funem varium coniunxit atque produxit, alteramque extremitatem circa collum veteris equi bellici religavit, alteram ad manus suae articulum.
Non intra tabernaculum, ut solitus erat, cubavit, sed pelle bisontis involutus in tabernaculi umbra procubuit. Inde vigilavit donec luna post occidentis horizontem occidit. Ubi primum diluculi canities in oriente apparuit, rem quasi canem inter equulos religatos vagantem oculis deprehendit. At diligentius intuens motus eius minime naturales esse intellexit.
«Toka abe do! Toka abe do!» id est «Hostis! hostis!» Canis Tardus exclamavit. Clamore bellico edito in intrusum prosiluit; ille autem consurgens in ipsius Canis Tardi equum bellicum insiluit. Iam impedimentum quo equus retentus erat et funem senis vatis absciderat.
Sioux arcum intendit ut sagittam emitteret, sed sero. Hostis celeriter post equum se occultavit atque ex loco sub pectore beluae sagitta mortifera Canem Tardum in pectus vulneravit. Tum equum rursus conscendit et citatissimo cursu socios, qui iam fugerant, secutus est.
Dum fortes Sioux clamori respondent atque prope senem audacissimum hostes persequentes praetercurrunt, qui plerosque equulos solutos iam abegerant, ille haec exclamavit:
«Ego Canis Tardus fortis, qui totiens in acie vobis viam patefeci, nunc in regionem spirituum viam patefacturus sum!»
Haec locutus senex exspiravit. Sioux, amicis mixti sanguinis adiuti, fures persecuti sunt; tandem Nigri Pedes gravi poena sanguinem miseri senis luerunt.
Illo mane pulcherrimo natura universa nitere atque ridere videbatur; Sioux autem mortem hominis lugebant qui pleraque vitae parte risui ludibrioque expositus fuerat. Intellexerant quantam fortitudinem Canis Tardus in ultimo hoc casu ostendisset, eiusque memoria ab universa gente honore habita est.
V. Iter casibus plenum
Triginta fere anni iam effluxerunt ex quo longissimum illud iter novos venationis campos quaerentes ab Assiniboini flumine ad superiorem Missurium fecimus. Bisontes, qui olim inter haec duo flumina abundaverant, solitas sedes iam vitare coeperant, propter ingentem Canadensium mixti sanguinis multitudinem quae in illas regiones confluebat. Tum quoque primi venatores Angli advenerant, qui tam indiscriminatim ferae multitudini stragem inferre solebant ut greges gravissime vastarentur.
Illa animalia, quasi mente praedita, adventum hominum pallidorum Indigenis vere praenuntiabant.
Ut ante conieceramus, per campos immensos lente itinerantes perpaucas feras invenimus. Tantum antiloparum greges, interdum avium aquaticarum agmina occurrebant, hic atque illic tauro bisontis solitario sine consilio errante. Initio manus nostra parva erat; sed procedentes cum aliquot occidentis Sioux et Assiniboinorum turmis, nobis arta cognatione coniunctis, convenimus.
Cotidie castra solvebantur et spatium inter decem et viginti miliaria Anglica conficiebamus. Quis fortasse quaerat quomodo tantus commeatus in motu appareret. Sola vehicula erant rudia illa trahendi instrumenta quae equuli et canes Esquimaux magni ducebant. Duabus tantum perticis constabant, utrimque corpori animalis affixis et extrema parte post tergum per terram tractis. Inter perticas paulo supra solum magna corbis pendebat, in qua sarcinae collocabantur atque infantes, interdum etiam anicula impotens, tuto quiescebant.
Pleraque nostra supellex equulis onerariis portabatur; Indigena autem ad sarcinas componendas et celeritate et sollertia omnes alios superat.
Agmen paene mille passuum longitudinem habebat; primum ibant senes bellatores aliquot pedibus incedentes, qui fistulam refertam portabant et quando et ubi consisteremus decernebant. Die quodam aestu vehementi feminae, quarum erat familiam itinerantem curare, multa incommoda perpessae sunt. Canes onerarii praesertim regere difficillimi erant; siti enim excruciati in aquam cum ipsis sarcinis irruebant.
Mulierum obiurgationes, seniorum carmina et iuvenum cultu nimis elegantium clamores tantum tumultum efficiebant, ut agmen non tam iter facientium quam oppidi ambulantis speciem praeberet.
Hoc nostrum iter nonnullis casibus vehementer animos excitantibus insigne fuit. Patruus meus cum parva manu a multitudine se disiunxerat et ad meridiem profectus erat, ut singulis fere aestatibus facere solebat, aliquam ultionis occasionem in homines albos quaereret pro malis quae familiae nostrae intulerant. Hac vice inter castellum Totten et castellum Berthold in Dakota Septentrionali militum agmen offendit.
Nescio quo pacto septem illi Indigenae medio die milites, dum prandebant, improvisos aggressi sunt atque totum apparatum commeatumque eorum occupaverunt, inter quae mulos paene omnes et equum unum album, una cum iis cibariis quae secum auferre libuit. Dubium non est quin milites in castello narraverint magnam Indigenarum manum se aggressam esse, immo fortasse nonnullos ob insignem «fortem defensionem» gradibus maioribus donatos esse! Sed res ita prorsus gesta est ut exposui.
Patruus equum album domum retulit; mulos autem Hispanicos egregios reliqui inter se diviserunt. Inter spolia erant complures panes fermento subacti, quos numquam antea videram; mira nobis res videbantur. Aguyape tachangu eos vocabamus, id est «panem pulmonum», propter mollem spongiosamque naturam.
Etsi manus bellica tot tropaeis ornata rediens saltationibus et magno gaudio celebrari solet, hoc tempore vix quicquam tale factum est. Causa erat quod hostes paene nihil restitissent; adde antiquam opinionem nostrorum nullum decus esse albos vincere, qui non nisi coacti pugnarent. Si vera pugna commissa esset et aliqui e nostris cecidissent, maior fuisset ardor animorum.
In hoc ipso itinere venator quidam una sagitta tres antilopas transfixit. Fortasse haec narratio incredibilis videatur, sed ego rem verissimam esse affirmare possum. Non solus aderat; qui cum eo fuerunt fide digni testes sunt. Animalia in paeninsulam palustrem coacta erant, ubi arcte congregata effugere fere non valebant.
Complures cultellis atque sagittis interfectae sunt. Vir autem nomine Pes Canus, corpore amplo staturaque procerus et venator singulari peritia, unam sagittam per tria animalia traiecit. Neque haec res sola virium magnitudine perficitur; sollertia quoque maxima requiritur.
Prope flumen casus tristissimus unum ex optimis iuvenibus nostris nobis eripuit. Excepto patruo, nemo tum erat quem maiori admiratione prosequerer. Miro quodam modo, ut mihi videbatur, nomen Christianum gerebat: vulgo Iacobus vocabatur. Quomodo nomen adeo insolens et mihi nihil significans accepisset non cognovi nisi postquam in Civitates Foederatas redii.
Pater eius a quodam ex primis missionariis ad fidem conversus erat, ante cladem Minnesotensem anni MDCCCLXII, puerque Iacobus baptizatus erat. Silvarum peritissimus incola ac venator egregius erat, vereque mihi heros videbatur. E septem illis unus fuit qui milites albos improvisos aggressi atque in fugam egerant.
Calamitas hoc modo orta est. Iacobus duos mulos bonos militibus eripuerat; mox Canadenses quosdam mixti sanguinis convenimus qui illos commutare magnopere cupiebant. Iuvenis tamen commutationem recusavit, nullo modo pulchris mulis carere volens. Unus e mixtis pertinaciter animalia illa, sive iure sive iniuria, adipisci cupiebat. Itaque Iacobum ad cenam invitavit et potum ardentem ei obtulit, sed iuvenis Indigena bibere recusavit.
Vir mixti sanguinis recusationem illam iniuriam sibi illatam esse simulavit. Sclopetum corripuit et hospitem suum uno ictu interfecit.
Paucis momentis omnis regio incredibili paene tumultu concussa est. Omnes Indigenae adulti, feminae aeque ac viri, in castra bois brûlés invadere atque interfectorem occidere cupiebant. Clamor feminarum lugentium et carmina funebria tumultum iam intolerabilem augebant.
Tum nostri numero decuplo Canadenses superabant. Illi intra circulum plaustrorum facto se ad extremam defensionem parabant. Colles circum castra parva positi bellatoribus completi erant, qui signo ducis dato irruptionem facturi erant.
Seniores tamen in concilio disceptabant quid ab advenis exigendum esset. Placuit interfectorem nobis tradi debere, ut secundum leges camporum puniretur. Quodsi eum tradere recusassent, constitutum erat ignem circa castra eorum excitare, ut equos in fugam coniceremus vel saltem hostium animos divideremus; interim nostri subito impetum facturi erant.
Tum subito pellis cervina alba nuper subacta in medio Canadensium vico in altum sublata est: signum erat colloquii pacifici. Unus ex eis inermis ad tabernaculum concilii accessit, nutibus colloquium pacis postulans. Admissus est ad seniores adhuc deliberantes, et interfectorem se tradere paratos esse pollicitus est. Aliud quoque consilium proposuit, ut malefactor omnibus possessionibus suis spoliatus ea parentibus occisi iuvenis cederet.
Parentes in deliberatione quae secuta est nullo modo sententiam dicere passi sunt; quippe qui propter dolorem in ea causa idonei iudices haberi non possent. Tandem consilium decrevit hominis vitam servandam esse, sed ignominiae causa palam verberibus eum affici et cuncta quae haberet parentibus mortui tradere oportere. Sententia ad effectum perducta est.
Apud gentem nostram vagantem leges quaedam non scriptae vitam publicam regebant. Erat consilium, erant custodes legum, erat magistratus cui rerum exsequendarum potestas mandabatur, nec is semper princeps erat: aliquis ex tribu ad certum dierum numerum eligebatur. Sapientes quoque seniores semper ad tabernaculum concilii aderant, qui si quid facinoris, quod raro eveniebat, patratum esset iudices agebant.
Hoc simplicissimum rei publicae genus exiguis bacillis, quinque fere pollices longis, sustentabatur. Centum ferme bacilli erant, quos custodes sive milites singulis quibusdam diebus distribuebant numerumque eorum diligenter tenebant. Qui unum accepisset, intra quinque vel decem dies cum onere cibariorum reddere debebat; quodsi ultra statutum tempus retinuisset, custodes bellatorem neglegentem ad reddendam rationem vocabant.
Si parere noluisset, illi venire poterant atque tabernaculum eius destruere vel arma auferre. Ubi omnes bacilli restituti erant, aliis viris iterum tradebantur. Ita tabernaculum in quo concilium habebatur alimentis instruebatur.
Mos erat ut nemo tabernaculum alterius evertere posset nisi qui ipse in bello claruisset. Haec erat necessaria condicio ad munus custodis publici obtinendum. Iidem custodes venationi quoque praeesse debebant, ne alii cibo abundarent, alii egerent. Nemini licebat solum suo arbitratu venari.
Exploratores ferarum greges diligenter observabant, inventumque gregem statim concilio nuntiabant; tum tempus atque ratio venationis publice promulgabantur.
Bene memini quo modo praeco bisontes appropinquare nuntiaverit. Credibile habebatur, si pueruli senem dum circumeundo praeconis munere fungitur supplantare potuissent, venationem prosperam futuram esse; quo saepius caderet, eo felicior captura foret! Signum bisontium erat sibilus peculiaris. Simul ac praeco apparebat, pueri omnes sibilantes post misellum senem agmine magno currebant. Ille, ut par erat, eos vitare conabatur, sed plerumque celeriores erant.
Duo erant exploratorum genera, unum venationi, alterum bello destinatum. Quodam quidem sensu omnes Indigenae exploratores erant; nonnulli tamen specialiter ad certum tempus deligebantur. Indigena singulis diebus venari poterat praeter venationem communem institutam, sed quovis tempore poenae obnoxius erat. Si bisontem solitarium vel cervum occideret nec gregem turbaret, id ei permittebatur; minores quoque feras persequi licebat.
In tanta urbe mobili, sic gubernata, incommoda ac vera interdum egestas facile nascebantur, cum totus populus ingens e venatione cotidiana penderet. Quapropter semper alii in greges minores dividi cupiebant, ut victum facilius liberiusque reperirent. Nihilominus sapientes Dakotae nonnumquam magnas turmas, quarum singulae inter duo et quinque milia hominum continebant, congregabant, qui per aliquot menses una castra ponebant iterque faciebant.
Patet tantam multitudinem rebus vitae necessariis alere minime facile fuisse; at contra hostes talis conventus magnitudinem verebantur. Magistratus gentis vagae igitur quantum possent unitatem servare conabantur, custodesque omnibus viribus retinere studebant eos qui clam se subducere destinabant.
Interdum tamen et turmis singulis et ipsis familiis merito permittebatur ut a reliquis se separarent, quo uberiorem victum invenirent. Maxime propter hanc alimentorum difficultatem Indigenae numquam oppida perpetua condiderunt neque in gentem longe potentiorem coalescere potuerunt.
Clades quaedam multis abhinc generationibus accepta apud nostros adhuc memorabatur. Turma quaedam nimia libertate ferocique insolentia efferebatur; eo usque processit ut imperiis communis magistratus consulto non pareret. Custodibus mandatum est ut eius ducem gravissime punirent; reliqui autem eum defenderunt atque custodibus restiterunt. Hi tamen satis virium habebant ut auctoritatem suam tuerentur, atque inde factum est ut tota illa turma funditus deleretur.
Die quodam, cum superiorem Missurii ripam sequentes iter faceremus, ingens tumultus in prima agminis parte exortus esse videbatur, adeo ut suspicaremur nostros a bellatoribus gentis Corvorum vel aliarum illius regionis hostilium gentium oppugnari. Periculo non obstante, feminae quoque et infantes ad viros festinabant, quotquot scilicet tunc a venatione liberi erant.
Bellatores plerique, ut solebant, venatum aberant; tantummodo pueri grandiores et senes cum mulieribus, sarcinis familiaribus et parvulis iter faciebant.
Cum loco pugnae appropinquaremus, clamores graves ac sonitus sclopetorum audivimus; sed agmen nostrum longo spatio dispersum erat, atque antequam perveniremus res tota transacta est. Ursus griseus immanis erat qui solus progressui aliquot centum Indigenarum obstare ausus fuerat.
Seniores consilii, qui paulum ante agmen ire solebant, primi urso obvii fuerant; is fortasse primo tantummodo agmine viso deceptus eos tam temere provocaverat.
Inter hos consiliarios, principes bellatoresque veteres quorum ardor ad fortitudinem ostentandam olim excitatus iam pridem deferbuerat et qui nunc quietis consiliis pro communi bono dabant operam, duo erant veteres praeclarissimi duces bellici. Uterque hastam suam bellicam adhuc secum portabat, corio cervino ornate picta involutam.
Cum ursus audacter in eos tenderet, duo senes continuo pallia abiecerunt: id indicio erat adhuc intus manere generosum militarem animum et promptam virtutem. Hastis correptis ambo in beluam saevissimam prosiluerunt, decem fere pedes inter se distantes.
Ut exspectaverant, belua formidabilis posterioribus pedibus sese extulit ac ferociter fremens, faucibus latissime apertis, in eos processit. Oculos in virum ad sinistram stantem defixit, qui hasta sublata impetum excipere parabat; at una valida pedis anterioris plaga hasta eius ad terram excussa est. Eodem momento alter e dextra latus ursi hasta vulneravit alteque transfixit.
Ursus gemitum humano haud absimilem edidit et hastam tam violenter apprehendit ut eius dominus humi proiceretur. Dum belua hastam ex corpore extrahit, prior vir, hasta sua iam recepta, alterum latus perfodit. Tum ursus in eum conversus senem deiecit iterumque hastam corpori infixam evellere conatus est.
Iam omnes canes et viri advenerant. Sagittae multae glandiumque pluvia in durissimum ursi corium coniectae sunt. Verisimile tamen est bestiam duos oppugnatores occisuram fuisse, nisi canes parvi celeresque calcibus eius iugiter inhaerentes eumque vexantes impedimento fuissent. Tandem ictus sclopeti mortifer eam prostravit.
Senes graviter contusi laceratique erant; uterque tamen convaluit, atque ex illo die magnificis nominibus appellati sunt: «Qui cum Urso Pugnavit» et «Qui Ursum Griseum Vicit».