I. LUDI ET CERTAMINA
Puer Dakota inter silvas tamquam parvus princeps vivebat. Dum pueritia durabat, perpauca ei opera facienda erant; praecipuum negotium erat paucas simplices belli venationisque artes exercere. His exceptis, temporis sui plane dominus erat.
Quidquid a nobis pueris exigebatur, id celeriter conficiebamus; deinde ad lusus certaminaque campus patebat. Erat inter nos perpetua quaedam aemulatio. Quemadmodum patres nostri in venatione aut bello, ita nos singuli ceteros superare studebamus.
Vita quidem nostra rudis et periculis obnoxia erat, gravibus interdum calamitatibus perturbata; neque tamen quicquam impediebat quin ludis quam plenissime frueremur. Mane e tabernaculis exeuntes nesciebamus num vesperi pelles capitum nostrorum crinitae de hasta penderent! Incerta profecto vita. Cernebamus tamen hinnulos hilariter exsultantes, cum lupi cani post colles delitescentes fortasse iam parati essent ut eos membratim discerperent.
Ludi nostri ex moribus vitaque gentis conformabantur: ea tantum ludendo exercebamus quae adulti revera facturi eramus. Arcu sagittas emittere, pedibus currere, equuleis certare, luctari, natare, maiorumque facta et consuetudines imitari solebamus. Simulata proelia globulis luti virgisque salignis committebamus; pilam baculis reticulatis agebamus, apibus bellum inferebamus, sagittis ad hiemem propriis utebamur, ac per nives costis animalium vel pellibus bisontium delabebamur.
Simul atque pueri convenerant, fere in manus duas se dividebant ducesque eligebant. Tum una sagitta, quasi dux reliquarum, temere in sublime mittebatur; priusquam terram tangeret, ceterae sagittae certantium velut agmine in eam sequebantur. Quisque quo illa cursu quaque regione ferretur attente observabat suamque pari celeritate pari altitudine contendebat mittere, ut cadens primae propius quam aliorum tela iaceret.
Indecorum habebatur prius rem collineare et tum demum sagittam emittere. Id in vera venatione plerumque fieri non poterat, cum fera fere semper moveretur, venator ipse saepe equulo summa celeritate currente veheretur. Itaque ictum subitum atque sine mora factum maxime discere studebamus. Erat etiam alius sagittarum ludus aleae similis, qui viris potissimum reservabatur.
Cotidiana erant pedestria certamina. Meridie ad amoenam aliquam aquam conveniebamus; equulis potu refectis atque in pascuum unius aut duarum horarum dimissis, vestibus depositis ludos meridianos inchoabamus. Dicebat interdum puer ei quem sibi parem putabat:
«Ego quidem cursor non sum; tamen te ad quinquaginta passus provocabo.»
Qui antea in certaminibus victor fuerat, si superatus esset, excusare se solebat: «Nimis multam aquam bibi.»
Omnis aetatis pueri binis ad cursum iungebantur, ceteris suos quisque favoribus et clamoribus excitantibus.
His certaminibus absolutis equulorum cursus sequebatur. Qui velocissimi erant eligebantur, rectoribus item delectis. Si quis conscendere recusabat, omnium risu et conviciis excipiebatur.
Postremo natabamus. Puerulus interdum longae equuli caudae haerebat, dum animal, solo capite super aquam eminente, placide ludensque per flumen ferebatur. Denique equulos in laetam herbam abigebamus ipsi ad alios lusus conversi.
Ludus ille, quo pila baculis reticulatis excipitur atque impellitur, antiquior erat atque solis Dakota Sissetonibus et Santeis proprius. Alius ludus, quo pila baculis impellitur, qualem pueri albi in glacie exercent, etiam nunc in patentibus pratis apud occidentales Dakotas agitur. Ludus vero calceamentorum, quamquam nonnumquam pueris placebat, adultis potissimum destinabatur.
Certamen luti salicumque satis vehemens ac periculosum erat. Mollis argillae globus in summo flexili salicis ramo affigebatur et tanta vi excutiebatur quanta pueri alii pomum ex virga iaculantur. Cum quinquaginta vel centum ex utraque parte certarent, acerrimum fiebat proelium; sed quidquid in pueris Dakota fortitudinem excitaret, id maiores nostri salubre exercitium putabant.
Luctae studiosissimi eramus omnes. Mirum fortasse videbitur, sed complures simul luctabantur, ex utraque parte denis aut pluribus ad libitum admissis. Proelium revera erat, in quo quisque adversarium sibi deligebat. Haec lex servabatur: qui consedisset, intactus relinquebatur; qui vero intra certaminis fines staret, cuique impetum facere licebat. Manu ferire vetabatur, pedibus autem crura subducere, genu impellere ceterisque modis deicere permissum erat.
Erat hic ludus admodum laboriosus, cum eo certamine quod Americani pila pedibus pulsanda agunt plane conferendus, nec nisi robustis iuvenibus vere iucundus erat.
Inter mirabiliores ludos bellum contra silvestrium apium nidos gerebamus. Fingebamus nos in Ojibvas aut alios gentis hostes impetum facturos esse. Corporibus pictis tacite ad nidum obrepebamus; tum bellico clamore edito subito irruentes domicilium hostium evertere conabamur.
At apes semper vigilare videbantur nec umquam prorsus improvisae opprimi; nam non pauciores hostium «capillos» illae quam audaces oppugnatores occupabant! Impetu finito, simulatum de hostibus caesis saltationis genus plerumque celebrabamus.
Cum primum hoc belli genus experirer, aderant praeterea duo pueri qui nondum tale facinus temptaverant. Alter eorum adeo parvus erat ut huic expeditioni vix idoneus videretur. Erat autem nostra consuetudo, si quis hostem in acie occidisset vulneravissetve, factum magna voce nuntiare; itaque et nos idem faciebamus.
Amicus quidam meus, quem «Parvum Vulnus» appellabo, quoniam veri nominis non memini, ob staturam parvam ad nidum pervenire non potuit, nisi postquam iam pedibus fractum ac paene deletum erat et insecta tanto impetu contra nos prosilierant ut manus nostras passim fugassent. Ille tamen sine ulla gloria recedere noluit: fortiter igitur in nidum insiluit atque clamavit:
«Ego, Parvum Vulnus, bellator fortis, hodie unicum illum hostem ferocem interfeci!»
Vix haec dixerat cum velut corde transfixus ululare coepit. Tum ex maioribus unus conclamavit:
«In aquam te merge! Curre! In aquam te merge!» Lacus enim haud procul aberat. Huic consilio ille paruit.
Cum iterum convenissemus et saltationem bellicam imitando ageremus, Parvo Vulneri saltare non licebat: inter vivos non iam numerabatur; ab hostibus nostris, gentis Apium militibus, interfectus erat. Miser puer tumido vultu maestus et pudore affectus in trunco procumbente sedebat saltationemque spectabat.
Quamquam iure suo inter claros pro patria mortuos se numerare poterat, non tamen obliviscebatur se clamorem doloris edidisse; quae infirmitas ei deinceps saepe commemoranda erat.
Aliquando ludos quietiores asperioribus bellicisque intermiscebamus. Inter hos erant virgarum atque sagittarum nivali tempore mittendarum certamina. Hiemis tempore per declivia saepissime labebamur. Nec nobis erant grandes illae tabulae quibus alii bini simul vehuntur, nec vehicula nivaria; sed sex vel septem longae bisontis costae, crassioribus finibus religatae, ad omne opus satis erant. Interdum tiliae cortex, quattuor fere pedes longus, sex digitos latus, haud parva arte adhibebatur.
Alteri corticis extremo pedibus insistebamus, alterum manibus tenebamus, parte interiore lubrica foras conversa; ita incredibili celeritate per longos colles delabebamur.
Trochorum circumactorum ludus hieme nos potissimum tenebat. Trochos e ligno, cornu, ossibusve cordis effigie faciebamus, quos longo loro e pelle cervina facto verberabamus. Manubrium erat baculus circiter pedem longus, cuius extremum interdum ad cochlearis similitudinem exsculpebamus.
His trochis certabamus, binis interdum, interdum quinquagenis pueris. Quisque suum loro agitabat donec strideret; deinde unus praecedebat ceteri quasi per cursus impedimentis obiectis sequebantur. Trochus per totum cursum rotari debebat. Super nivis aggeres eum in concavo baculi sustinebamus; interdum in aera iactabamus ut viginti aut quinquaginta passus ultra in glacie vel nive plana rursus decideret. Cuius trochus diutissime circumagebatur, is vincebat.
Interdum etiam sacros saltatus ludendo imitabamur. Nobis id fere idem erat ac pueris albis sacra ecclesiastica ludendo repraesentare. Nostri autem tales ritus imitari irreligiosum esse putabant; quare clam ea spectacula agere delectabat. Sollemnia omnia attente contemplati eramus; nec sine aliqua histrionis sollertia partes ritus ita imitari poteramus ut gestus ac verba redderemus.
Veri illi saltatus diem noctemque occupabant, longo varioque ordine caerimoniarum; haud facile igitur singula ad amussim efficere poteramus. Sed pueri Indigenae ad imitationem paene nati sunt.
Ex ramis pineis in loco remoto umbraculum exstruebamus, cuius ad extremum tugurium rude stabat; id erat aedes sacrae sive conventus principis sedes. Ibi initiati omnes aderant. Ad ulteriorem partem, iuxta aditum, ianitores consistebant, quos milites vocabamus. Singulorum conventuum socii una intrabant, singuli in ordine stantes ad principem sedem versi. Dextra quisque extensa, praeeunte duce precatio fiebat; deinde locis sibi assignatis considebant.
Ritibus prioribus peractis princeps noster magnum tympanum percussit, nos autem omnes «A-ho-ho-ho!» velut assentientes diximus. Tum cantores carmen inceperunt; singulis versibus finitis eundem clamorem repetebamus. Denique ad concentum perventum est, et omnes surgentes saltare coepimus, nunc alterum pedem nunc alterum attollentes corpore leviter huc illuc moto.
Unusquisque puer medicorum sacrorum aliquem referre atque imitari conabatur. Eodem more corpora pinximus et ornavimus; pro sacculis sacris vel aves vel sciurorum pelles, interdum etiam aves vivas sciurosque striatos vivos gerebamus, pro amuletis conchulas candidas aut lapillos.
Tum initiandi magna cum caerimonia adducebantur, in lodice vel pelle bisontina collocabantur. Ante eos solum aequabamus, veterem fistulam foliis siccis pro tabaco completam ibi ponebamus. Circa eam avium variis coloribus insignium pennas disponebamus, lignum cedri gramenque odoratum pro ture incendebamus.
Postremo ii qui huic officio deligebantur bracchia quam longissime protendebant, sacculos sacros gestantes atque in novos socios dirigentes. Quater illis agitatis repente in novos socios porrigebamus, neque tamen e manibus dimittebamus. Tirones tum in faciem procumbebant velut mortui; subito cantu excitato omnes circa simulata corpora hilariter saltabamus. Puellae eos stragulis tegebant quasi sepulturae mandatos.
Ad extremum amuletis nostris quasi e morte excitatos inter spectatores ad loca sua deducebamus; tum omnium ultima saltatio supremumque convivium sequebatur.
His occasionibus saepe ego choro praeficiebar, quod multa carmina sacra memoria tenueram et imitatione satis valebam. Avia mea, praeclara sacrorum medica e sodalitate Testudinis, cum talia sacra temere imitari audisset, monebat, si quis e veris sacrorum ministris id comperisset, me gravissimas poenas daturum esse: illos enim morbo lente serpente membra mea tabefacturos esse.
Nonnumquam etiam «hominem album» agebamus. Pauca de eo cognita habebamus; sciebamus eum mercibus advectis advenire, nostros vero pelles pro iis permutare. Coloris candidi esse, capillos in capite breves, barbam autem longam habere, tunicam bracas pileumque gerere, nec interdiu pallio uti audieramus. Hanc nobis albi hominis imaginem finxeramus.
Itaque duos aut tres e nostris argilla candida inungebamus, iis pileos e cortice betulae consutos imponebamus, barbam e villo mento alligabamus, vestitum prout poteramus mutabamus. Cortex betulinus candore suo candidarum tunicarum vicem praestabat.
Merces eorum erant arena pro saccharo, silvestres fabae pro potione coffeae, folia arida pro potione herbae Sinensis, terra in pulverem trita pro pulvere tormentario, lapilli pro glandibus plumbeis, aqua pura pro perniciosa illa «aqua spirituosa». Has res pellibus sciurorum leporumque atque avium parvarum emebamus.
Cum bisontes venari simulabamus, paucos e cursoribus optimis cum aliquantula carne in patentem campum mittebamus; tum alios aeque veloces ad insequendos eos et cibum occupandum dimittebamus. Quondam hoc ludo occupati eramus, cum viri prope veram bisontium venationem agebant. Tam vicinos eos esse ignorabamus, donec in medio ludo maximum bisontem recta in nos summa vi ruentem vidimus. Ita simulata venatio in verum bisontis terrorem conversa est.
Feliciter silvae marginem prope habebamus; continuo inter frondes quasi grex pullorum campestrium evanuimus, aliis in fruticibus delitescentibus, aliis altas arbores conscendentibus.
Aquae ludis magnopere delectabamur. Si equulos non habebamus, ipsi natatu certabamus vel trabibus in ratium speciem coniunctis lacus fluminaque transibamus. Mos erat puerum timidum aut minorem aquae submergere vel in altum deportare, ut ipse pro viribus enatare conaretur.
Memini me cum socio, cum neuter nostrum septimum annum explevisset, ligno quodam instabili insidentes periculosissime flumine vectos esse. Maiores pueri nos huic infidae navi imposuerant inque rapido fluminis cursu propulerant. Quid socius meus animi passus sit nescio; ego vero nunc malo ferocissimo equulo incitato vehi quam super brevi trunco in flumine consistere eumque regere. Nec umquam intellexi quomodo illo itinere naufragium vitaverimus atque ad ripam pervenerimus.
Multas et mirabiles feras mansuefactas habebamus: catulos vulpium, ursos, lupos, lotorum animalium, hinnulos, bisontium vitulos avesque omnis generis alii pueri alebant. Mihi pro tempore alia atque alia placebant; unum tamen praecipue memini. Ursum quondam griseum mihi educandum sumpseram. Quantum ad nos duos attinebat, familiaritas iucundissima et artissima erat; sed nescio utrum ille mihi plures inimicos fecerit an ego illi. Nam quemcumque puerum me laesisse senserat, eum sine misericordia vexabat.
Ita ille propter nimiam mei curam contemnebatur, ego vero ob eius importunam defensionem odio habebar.
II. SODALES MEI
Chatanna frater meus erat, cum quo magnam primae pueritiae partem egi. Ex quo primum satis aetatis habui ut cum pueris luderem, is mihi comes familiarissimus fuit. Erat formosus puer atque amicus amantissimus. Simul ludebamus, dormiebamus, cibum sumebamus; cum autem tribus annis me maior esset, eum merito tamquam superiorem suspiciebam.
Oesedah puellula erat venustissimi ingenii, mihi consobrina, quattuor annis minor. Nullius fortasse ex sodalibus pueritiae clariorem imaginem in memoria servo quam huius parvae puellae.
Nomen ei a claro quodam sacrorum medico gentis inditum erat Makah-oesetopah-win, quod significat «Quattuor terrae angulos». Quoniam autem ipsa admodum exigua erat, nomen brevius deminutiva terminatione aptius videbatur; itaque Oesedah vulgo appellabatur.
Quamquam optimam habebat matrem, Uncheedah eam sedula magistra custosque instituebat. Quicquid avia mea puellae scitu convenire iudicaret, tenero eius animo diligenter imprimebat. Cum non in silvis cum Chatanna versabar, Oesedah domi mecum erat; ubi vesperi e ludis redieram, centum iam paratas habebat quaestiones quibus me interrogaret.
Quaedam ad res cotidianas pertinebant, aliae difficiliores erant quaestiones quae subito in promptam eius mentem incidissent. Quicquid interdiu animum eius moverat, mihi continuo narrabatur.
De nonnullis rebus me auctorem certissimum habebat atque interrogabat ut scientiam suam exiguam augeret. Saepe eam audivi sodalibus puellis praedicantem: «Hoc verum esse scio; Ohiyesa dixit!» Huius rei partim Uncheedah causa erat; nam si qua de re quaereretur quae ad virorum observationem pertinere videretur, dicebat:
«Ohiyesa id scire debet: vir enim est, ego non sum! Ex eo quaerere satius est.»
At vero ipsa de plurimis rebus quas disputabamus antea me docuerat.
Interdum simili ratione ad parvam Oesedah ego remittebar; eius explicationes pueriles semper probabam, si quid de ea re ab ipsa quaerere iussus eram, quoniam unde illi sapientia proveniret sciebam. Hoc simplici modo alter alterius magister efficiebamur.
Saepissime aliquid coram communi nostra magistra disceptabamus vel interrogati simul respondebamus, ut uter mente promptior esset appareret.
«Ad quam animalium gentem lacerta pertinet?» quodam die rogavit Uncheedah.
«Ad quadrupedum gentem!» statim exclamavi.
Oesedah, ut erat ingenio praesenti, continuo respondit:
«Ad repentium gentem pertinet.»
Indigenae quattuor in genera omnia animalia dividebant: quae quattuor pedibus ambulant; quae volant; quae pinnis natant; quae repunt.
Ego sane sententiam meam defendere conabar, lacertam ad quadrupedes pertinere, quod quattuor crura distincta haberet quibus et in terra et in aqua moveretur. At adversaria negabat eam ambulare, contendebat potius repere. Praecipuum argumentum mihi erant ipsa crura; Oesedah autem corpus eius progredientis terram contingere asseverabat. Denique lacertam ipsam invenire atque rem oculis demonstrare obtuli.
Lacerta allata, terram complanavimus cinereque leviter conspersimus ut vestigia eius perspiceremus. Tum quaesivi: «Quid proprie est repere? Quid ambulare?»
Uncheedah iudex erat; neque cunctata pronuntiavit eum ambulantem habendum esse qui cruribus sustineretur, corpore supra terram elato et nullo modo eam contingente; reptantem vero eum qui, sive crura haberet sive non, corpus per solum traheret. Audita iudicis sententia, statim adversariae meae cessisse fateor.
Alio tempore, cum similem cum Chatanna fratre controversiam haberem, Oesedah mihi auxilio venit. Avia enim interrogaverat:
«Quae avis in pullis educandis prudentissima videtur?»
Chatanna continuo exclamavit:
«Aquila!» Ego autem paulisper tacui, tot avibus mihi simul in mentem venientibus ut dubitarem; denique respondi:
«Oriolus!»
Chatanna iussus est omnia argumenta pro prudentia aquilae in educandis pullis afferre. Tum magna fiducia ita disseruit:
«Omnium avium sapientissima aquila est. Nidum in tutissimo loco, in alta rupe atque inaccessa, ponit. Pullis multam carnem recentem suppeditat; purissimo aere fruuntur. Inter magnificentissima rerum spectacula educantur, unde animos excelsos fortitudinemque concipiunt. Vident omnia animantia infra se habitare, se autem regis avium liberos esse. Pullus aquilae iam in nido animum bellatoris ostendit.
«Quod ventos imbresque tolerare coguntur, aquilae pulli robusti fiunt. Tonitruum Avem fremere, Magnum Arcanum suspirare audire assuescunt.
«Quomodo fieri potest ut aquilae pusillae non sint nobiles, cum parentes domicilium tam excelsum tamque animos ad alta excitans elegerint? Quam felices esse debent cum supra nubes se reperiunt et fulgura circum se flexuoso cursu discurrentia spectant! Quam iucundum aestate flagrante carnem recentem in frigido illo domicilio gustare! Deinde, cum ossa praedarum quibus vescuntur deorsum demittunt, lupi vulturesque sub rupe conveniunt atque reliquiis eorum aluntur.
«Hoc unum satis esset ut avibus omnibus imperare viderentur. Nonne ita est, avia?» Sic cum triumpho disputationem suam absolvit.
Primo quidem tam splendida Chatannae oratione perturbatus sum; mox tamen animum recepi, cum parva Oesedah mihi succurrisset: «Exspecta dum Ohiyesa dicat quam amoena sit orioli pulchri domus!» His dictis opportune confirmatus sic exorsus sum:
«Avia, quisnam dixit matrem blanda suavi voce praeditam liberos boni ingenii habituram esse? Ego puto oriolum talem parentem esse. Pullis et solis lucem et umbram parat. Nidum ex pulcherrimo ramo formosissimae arboris suspendit, quem lenes aurae huc illuc agitant; ille autem quem heri reperimus mollissimis rebus intus alte atque calide instructus erat, ut pulluli nondum plumati neque frigore neque pluvia vexarentur.»
Hic Chatanna sermonem interrumpens exclamavit: «Ista quidem alborum hominum sunt; quis ea curat? Aquila pullos suos ad labores perferendos, ut iuvenes bellatores, assuefacit!»
His verbis iratus Ohiyesa fratrem obiurgavit ad iudicemque provocavit, quod orationem nondum finivisset.
«At tu, Chatanna, si infans tali aeri expositus fuisses, non supervixisses! Oriolus sapientiam ostendit quod liberis domum commodam tutamque parat. Domus in alta rupe posita iniucunda esset; frigus ibi esset! Quondam montem conscendimus et ibi frigidissimum erat; quis tali in loco inter tempestates manere vellet? Quae prudentia est nidum e ramis asperis in nuda rupe construere, circa quam ossa bestiarum fetida iaceant? Patruus etiam dicit pullos aquilae paene semper fame laborare.
«Nonne audisti eum qui ex praeda ab alio capta vivit aquilae comparari? Nonne ita est, avia?
«Oriolus sub parte inferiore rami transversi nidum suspendit, ut nullus hostis ad eum accedere possit; pace pulchritudine securitate fruitur.»
Oesedah inter disputandum ad latus Ohiyesae stabat et subinde ei in aurem susurrabat. Uncheedah tum sententiam pro Ohiyesa dixit.
Quondam hieme nobis victus magnopere deficiebat. Patruus, ex quo solo sustentabamur, aegrotabat; praeterea a reliqua gente seiuncti eramus in regione ubi ferarum genus paene nullum inveniebatur. Oesedah sciurulum mansuefactum alebat, atque, cum cibum parcere coepissemus, ex sua portione aliquid illi dare perrexerat.
Tandem ad ultimam inopiam redacti, cum spes novi cibi obscura esset, avia invita proposuit ut sciurus ad cibum occideretur. Quo audito consobrina parvula lacrimans dixit:
«Cur non omnes pariter fame mori possumus? Tam cara illi sua vita est quam nobis nostra.» Haec dicens sciurum arcte complexa est. Fortunate auxilium tempestive advenit, quo animalculum servatum est.
Oesedah aliquam anni partem nobiscum habitabat. Cum ceterae puellae in familia non essent, saepe sola ludebat et multos sibi socios imaginarios fingebat. Quondam parva erat salix quam cotidie adibat atque cum ea diu colloquebatur, quorum sermonum partem postea mihi referebat. Aiebat salicem maritum suum esse, qui magica vi in arborem mutatus esset; neminem autem adultum arcani huius participem esse patiebatur.
Cum octavum annum fere agerem, socius mihi fuit puer albus captivus, a quodam Dakota in filium adoptatus. Is puellus iam tunc satis notus erat, quamquam decem aut undecim annos natus. Cum eum primum cognovi, ad superiorem partem fluminis Missouri versabamur. Ex ipso didici eum in campis captum esse atque utrumque parentem occisum.
Primo tristis solusque erat, sed mox in nova domo multa solacia invenit. Patri adoptivo nomen erat «Equulos Maculatos Servans». Is insolitum numerum pulchrorum equulorum maculis distinctiorum habere ferebatur; immo opes in equulis, tabernaculis pictis, ephippiis ornatis aliisque ornamentis congerere maxime cupiebat. Unicum filium amiserat; parvus autem albus duarum filiarum formosarum iam iuvenum frater adoptivus factus est.
Ita apud iuvenes bellatores satis gratiosus erat. Nec diu cunctatus mores Dakota suscepit et linguam nostram brevi didicit.
Memini satis clare quid de prima eius bellica expeditione audiverim. Vix sedecim annos natus agmini contra Gros-Ventres Mandanosque proficiscenti interfuit. Patruus narrabat eum fortiter dimicasse donec talo vulneratus esset; tum flens supplicavit ut in locum tutum reduceretur. Feliciter pater adoptivus, sua vita in discrimen adducta, accurrit atque eum eripuit.
«Indigena albus» vocabatur. Capilli eius longissimi creverunt, faciem capillosque coloribus ita obducebat ut nemo eum album hominem esse suspicaretur.
Aliquando puer ille cum bellatore Dakota alea certabat. Cum tali ludo peritus esset, omnia ab adversario lucratus erat. Tum orta est controversia. Bellator vehementer iratus est, cum comperisset socium callide data opera eum fraudavisse. Nostri tum etiam in alea summa fide utebantur.
Puer se tantum amicitiarum causa quoddam artificium ostendisse affirmavit; paene tamen vita poenas dedit. Bellator indignatus iam arcum tetenderat ut captivum sagittaret, cum tertius quidam se interposuit et puerum servavit. Ille continuo dolum exposuit; et ut se honestum aleatorem ostenderet, omnia quae vicerat adversario restituit.
In medio tumultu senex «Equulos Maculatos Servans» per turbam maxime commotus irrupit. Filium album occisum esse putaverat. Ubi quid actum esset intellexit, bellatori laeso equulum dedit, «ut nulla», inquit, «inter eum et filium meum umbra maneat».
Vere quodam patruus Chatannam ad Canadiensis negotiatoris stationem prope flumen Assiniboine duxit, ubi pelles in pulverem pyrium aliasque merces commutare solebat. Cum rediit, frater meus cum eo non aderat!
Primo animo multo deteriora quam revera acciderant finxi. Res autem sic se habebat: Canadensis quidam, cum quo patruus frequenter mercatus erat, sex filias habebat, filium nullum. Ubi puerum pulchrum et ingeniosum conspexit, continuo eum sibi adoptandum obtulit.
«Filium in familia non habeo», inquit, «et hunc tamquam meum filium habebo. His in regionibus assidue merces ago; eum igitur bis aut ter quotannis videre poteritis».
Addidit puerum adoptatum mutuam eorum amicitiam firmiorem redditurum esse. Denique de re constitutum est. Chatanna primo invitus erat; sed cum parentes tutoresque nostros obsequi doceremur, cedere coactus est.
Mihi vero gravissimum vulnus animi fuit; diu nulla consolatione leniri potui. Uncheedah dolorem meum ex animo communicabat. Dicebat institutionem hominis albi suis pueris minime convenire; quin etiam filium suum tantopere hortabatur ut Chatannam repetitum iret, ut ille se proximo ad stationem adventu puerum reducturum esse promitteret.
At negotiator callidus erat: statim in aliam terrae partem commigravit; neque ego Chatannam meum, pueritiae sodalem, umquam postea vidi! Comperimus postea eum adolevisse uxoremque duxisse; sed die quodam saeva nivis procella errans viam amisit et frigore periit.
Consobrina quoque parva mecum annis posterioribus scholam frequentavit; sed intra parietes inclusam vitam ferre non poterat. Quamquam laeta videbatur, mutatione ad interiorem domus vitam gravissime vexata est, sicut multis de nostris accidit, atque sex mensibus postquam in Civitates Foederatas redieramus mortua est.
III. PUER VENATOR
Non nimium dixero si vitam venatoris indigenae miris illecebris plenam fuisse affirmavero. Ubi primum obscurum silvestris domicilii sui aspectum post tergum reliquerat, mens eius, nulla disciplina instituta, innumeris naturae pulchritudinibus viribusque penitus capiebatur. Nec tamen, quantumvis venationis studio teneretur, umquam oblitus est quam magnum a latente hoste aut bestia feroci sibi periculum immineret.
Puer Dakota ad venandum natus videbatur. Omnis motus, omnis gressus quandam innatam dignitatem simulque altissimam cautelam ostendebat. Pes eius molli calceamento tectus haud secus ac felis mollis planta sine strepitu terram contingebat; oculi nigri fulgentes quidquid in conspectum venisset perquirebant. Nulla avis, ne sciurus quidem striatus, aciem illorum effugiebat.
Vix trium annorum aetatem excesseram, cum quodam mane ante tabernaculum e pellibus bisontinis factum, parvo arcu sagittisque instructus, inter arbores suspicerem. Subito magnum me cepit animalia persequendi interficiendique desiderium. Tum avis supra caput meum evolavit; altera mox oculos meos allexit, in ramo vento agitato se librans. Cetera omnia oblitus sum; eo ipso momento primum venatoris gradum feceram.
Pueri qui in patentibus campis alebantur non multo minus ab eis qui inter silvas crescebant differebant quam urbani a rusticis pueris. Campestres venationis angustiores fines habebant et naturae cognitione minus exculti erant. Equitandi plerumque periti erant, sed corporis exercitatione universa pueris Dakota silvestribus multo inferiores.
Venatio nostra pro tempore anni naturaque regionis, in qua tunc habitabamus, mutabatur. Telum praecipuum arcus sagittaeque erant; si fortuna favebat, unus fortasse ex sodalibus cultrum gerebat. Antiquitus cultri securiculaeque ex ossibus aut lapidibus acutis fiebant.
Ad ignem concitandum silice utebamur et ligno arido atque spongioso et altero lapide ad silicem percutiendum. Alia ratio erat ut complures pueri in orbem considentes duo arida molliaque ligna vicissim confricarent, donec flamma oriretur.
Saepe una venabamur, quamquam non raro puer solus in silvam egrediebatur neque minore voluptate fruebatur. Praeda plerumque aviculae erant, lepores, sciuri, tetraones. Piscatio quoque magnam partem temporis occupabat. Vix umquam rivulum stagnumve praeteribamus quin piscium vestigia quaereremus; ubi adessent, aliquos capere fere semper poteramus. Lineas piscatorias e cannabe silvestri, nervis animalium aut pilis equinis faciebamus.
Pisces modo hamis capiebamus, modo laqueis aut hastis, modo sagittis transfigebamus. Autumno leni virgae titillatione ad summam aquam eos alliciebamus et repente eiciebamus. Interdum rivulis aggeres obiciebamus, maioresque pisces in corbem saligneum ad id comparatum compellebamus.
Pars venandi erat nova atque insolita in silvis reperire. Levissima vitae signa explorabamus: si avis folia e solo ungulis rasisset, vel ursus radicem ad prandium matutinum eruisset, consistebamus coniectantes quanto ante tempore id factum esset. Si arborem vetustam et magnam cortice scalptam videramus, ursum aut lotorum animalium familiam ibi habitare coniciebamus. Tum non propius quam necesse erat accedebamus, rem autem domi postea nuntiabamus.
Vestigium cervi antiquum statim acrem controversiam movebat, num mas an femina fuisset. Plerumque meridie conveniebamus, praedam mutuo comparabamus atque notas proprias cuiusque animalis occisi observabamus. Non sola venatio erat, sed cum studio morum animalium coniuncta. Quid quisque cepisset accurate numerabamus; ita discere poteramus quis inter pueros sagittandi peritissimus esset.
Piget me confiteri nos avibus parum misericordes fuisse; ova saepe et pullos rapiebamus. Ego et frater Chatanna quondam in avibus aucupandis haud iucundum casum experti sumus. Aestate anatum anserumque pullos manibus capere solebamus; hoc facientes forte gruum nidum invenimus, quo invento mire gavisi sumus.
Iam autem media aestate pulli duo satis magni erant et a nido aliquantum aberant; duas etiam grues adultas in paludoso proximo loco animadvertimus. Sed cum tempus pennarum mutandarum esset, eas ex palude in siccum egredi ausuras esse non putabamus. Pullos igitur persequi coepimus; illi autem cursu celeres erant, multaque mora eos assecuti sumus.
Interea parentes pullorum clamorem audiverant et auxilio advenerant; nos ipsos persequebantur, dum nos pullos insequimur. Vere periculosum fuit certamen! Denique validis arcubus nostris in proxima cum iratis gruibus pugna superiores fuimus; sed deinceps gruum nidos vix umquam invadere ausi sumus. Fere omnes aves, si ova pullive auferuntur, aliquam vim opponunt; raro tamen hominem sine metu impetunt.
Pro avibus cuiusque generis arbores magnas scandere solebamus; noctuarum autem pullos petere numquam temptabamus, nisi humi inveniebantur. Noctua praesertim quae magno ululatu clamat hac in re periculosa est. Quondam cum picum alis flaventibus e cavo arboris extrahere conarer, bracchium in profundo angustoque cavo ita contortum haesit ut sine cultro educere non possem. Longe autem a domo aberamus et unicus comes meus consobrinus erat surdus idemque mutus.
Quinquaginta fere pedes supra terram in arbore pendebam, in situ molestissimo; amplius hora ibi exspectare coactus sum, priusquam ille cultro allato me denique liberaret.
Insidiae quibus animalcula capiebamus rudes quidem erant, sed saepe efficiebant quod volebamus. Modium fere involucrorum seminum acutis spinis horrentium colligebamus et in angustam leporis semitam spargebamus. Mane lepusculus in ipso vestigio quietus sedebat nec progredi poterat, quoniam illae spinae pedibus adhaeserant.
Alio modo lepores tetraonesque capiebamus. Ex pilis equinis contortis laqueum faciebamus, quem in flexilis arboris tenerae summo ramo arctissime alligabamus; deinde arbore ad vestigium deflexa, re bene composita, nodum solubilem adligabamus. Lepus caput in laqueum inserens nodum trahit; arbor repente resiliens eum in sublime rapit. Haec utilis ratio est: animal enim alte suspensum ab aliis periculis tutum pendet.
Inter omnes venationes sciurorum striatorum certamen fortasse iucundissimum erat. Hos quidem toto anno capiebamus, sed maxime Martio mense venabamur. Primo tepore sciuri striati per crustam nivis foramina aperiunt et post hiemem primum se ostendunt. Aliquando quinquaginta simul conveniunt quasi ad amicorum conventiculum; id prima luce usque ad tertiam fere horam diei accidit.
Haec cum aliis naturae arcanis edocti, sagittas capitibus obtusis instructas ad expeditionem in sciuros striatos mature parabamus.
Seni plerumque aut duodeni, interdum quindeni, per greges venatum ibamus, ut appareret quis plurimos cepisset. Pridie vesperi pueros aliquos elegimus qui sciurorum striatorum vocem per avenae silvestris fistulas imitari scirent; hi singuli multas secum fistulas sumebant.
Eo anni tempore crusta nivis pueros commode sustinebat. Prima luce omnes ad locum statutum conveniebant, singuli deinde greges diversis itineribus ibant, constituto antea solis loco quo denuo convenirent.
Prima mea talis venatio etiam nunc bene memoriae haeret. Martius erat dies serenus ac rigidus; sol nondum supra longinquarum arborum cacumina apparuerat, cum per silvam umbris plenam festinabamus. Mox ad locum devenimus ubi multa animalculorum vestigia conspiciebantur. Tum quisque arborem elegit post quam se absconderet. Qui sciurulos vocaturus erat trunco insedit quam quietissime et vocem eorum reddere coepit.
Brevi levium pedum crepitum super duram nivem audivimus; sciurulos undique adventantes conspeximus. Alii consistebant et quasi exploraturi arborem truncumve scandebant, incerti unde vox exiret; alii inter se cursitabant.
Paucis momentis ille vocis imitator sciurulis undique obsessus erat. Quidam per totum corpus eius cursitabant, alii sub ipso transibant, alii arborem cui innitebatur ascendebant. Quisque nostrum immobilis mansit, donec dux signum dedit; tum ingens clamor exortus est et animalcula fugientia per varias arbores sursum cucurrerunt.
Ibi certamen sagittarum incepit. Misellae bestiolae nullam sibi fugae spem relictam intellegere videbantur; iterum atque iterum arboribus descendere et a telis puerorum fugere conabantur. At celerrime caedebantur; si complures ad terram delabi temptabant, puer arborem amplexus vehementer clamabat ut rursus eas sursum terreret.
Quisque sagittas ad truncum arboris dirigebat, ut repercussae ad ipsum redirent; alioquin omnibus emissis inermis maneret, aliusque sua arbore iam purgata veniret et praedam eius auferret. Quare aemulatio acerrima erat. Interdum sciurulus desperatione adactus ex summa arbore desiliebat ut effugeret; id puero cui elapsus esset ludibrio, forti vero bestiolae gloriae ducebatur.
Postquam omnes aut occisi aut effugerant, alium locum petebamus atque eo usque ludum continuabamus, donec sol altior factus sciuruli vocem imitantibus iam respondere nollent.
In apertis campis aliud venandi genus exercebamus, minus alacre. Parva animalia sub terra habitantia, canes etiam campestres, laqueis ex pilis equinis et chordis arcuum captabamus; nonnulla telis feriebamus. Quondam puerulus laqueum ad foramen posuit atque aliquantum remotus humi procubuit, funiculi extremum tenens.
Mox aliquid moveri sensit, traxit, immanemque serpentem crepitaculo praeditum extraxit; inde usque ad hunc diem «Qui serpentem crepitantem cepit» appellatur. Saepe puero ob talem eventum nomen novum imponebatur. Alio tempore in silva ludentes vestigium hinnuli offendimus; eum secuti dormientem cepimus, sed cum se explicare conaretur unum puerum calcitravit, qui etiamnum «Ab hinnulo calcitratus» nominatur.
Pars necessaria institutionis nostrae erat, cum venaremur, cibum nobis ipsis parare discere. Plerique quidem Indigenae iecur quasdamque magnarum ferarum partes crudas edunt; pisces tamen nec aves crudas comedunt, nec ranas anguillasve gustant. In venationibus puerilibus saepe tam longe a castris processimus ut ignem accenderemus et partem praedae ibi assaremus.
Plerumque carnem in baculo super prunas torrebamus; interdum ante apertam flammam assabamus. Optime vero pisces avesque sub favilla magni ignis coquuntur. Piscem modo e flumine aut lacu extractum accipimus, bonum ignem in arena facimus, tum in arenacea favilla locum fodimus atque illum penitus sepelimus. Idem in ave facimus, sed plumas prius madefacimus. Ubi coctus est, squamae vel plumae cum cute tota detrahuntur; caro suavissima omnem suum umorem saporemque retinet.
Carne vescentes eam particulatim detrahebamus, ossibus intactis relictis.
Habebant etiam nostri rationem carnem sine ollis vel lebetibus coquendi. Magnum ventriculi frustum diligentissime lavabatur, extremis religatis, tum inter quattuor sudes humi fixas suspendebatur aqua frigida impletum. Caro in hoc novo vase ponebatur et, lapidibus ignitis in aquam immissis, coquebatur.
Chatanna peritus venator erat. Voces cervae hinnulique mirifice imitari poterat, tenui corticis betulini lamina inter duos baculos applanatos interposita. Quodam mane cervae hinnulique vestigia invenimus, qui vix una hora ante transierant; rore enim levi herba deterso apparebat recentem fuisse transitum.
«Quid agemus?» quaesivi. «Num ad tabernaculum redeamus atque patruum rogemus ut sclopetum afferat?»
«Minime vero!» exclamavit Chatanna. «Nonne olim nostri sine sclopetis cervos bisontesque occidebant? In hunc locum apertum eam alliciemus; dum stupet, laqueum meum in eius collum inicere potero.»
Vix per pauca momenta vocem imitatus erat, cum hinnula e densa silva prosiluit ante nosque constitit, pictura ipsa formosior. Tum ego vocavi; illa aures tabaci foliis similes ad me convertit, Chatanna autem laqueum proiecit. Uno clamore edito in sublime prosiluit, paene puerum venatorem ad terram deiciens. Saepius violenter resiliebat, sed tandem ad arborem proximam perduximus et firmiter alligavimus.
«Nunc», inquit frater, «feras quas mansuefecimus adduc et vide quid agant.»
Tum ille ursum nigrum satis magnum ex parte mansuefactum habebat; mihi vulpecula rufa erat et fidus Ohitika, id est Fortis. Chagoo ursum et Wanahon vulpem vinculis solvi; Ohitika autem surrexit et cauda cum quadam gravitate mota me salutavit.
«Venite», inquam, «vos tres: credo nos aliquid invenisse quod vobis videre placeat.»
Quae verba intellexisse videbantur: Chagoo utrisque pedibus anterioribus funem suum trahere coepit, Wanahon vero teneram arborem cui alligatus erat radicitus effodere conabatur.
Priusquam ad apertam silvae partem pervenimus, iam laetum Ohitikae latratum audivimus; duae autem ferae ita concurrerunt meque per frutices traxerunt ut vix sequerer. Chagoo mox cautissimus factus tam lente incedebat quasi surculi acuti plantas ei pungerent; Wanahon rostro ad terram demisso per arbores furtim serpere videbatur.
Denique in apertum locum processimus, ubi coram tribus illis nebulonibus innocens hinnula stabat. Illo vario agmine conspecto plane contremuit. Duos autem nebulones humanos, opinor, non minus horrendos quam ceteros tres arbitrabatur. Chagoo eam partim mirans partim contumaciter intuebatur; Wanahon tamquam radicibus fixus immotus stabat, quomodo ad eam perveniret secum meditans. Ohitika vero, bonus ille Ohitika, interdum per iocum tantum latrabat neque in misellam bestiam impetum facere volebat.
Repente hinnula in sublime vehementer exsiluit, deinde formosum caput ad terram demisit.
«Ohiyesa, hinnula mortua est», exclamavit Chatanna. «Volueram eam servare!»
«Turpe factum!» ego quoque dixi.
Quinque nos rei circa corpusculum iners constitimus. Omnes magnopere paenitere videbamur; etiam in oculis Chagoo pudor ac dolor apparebant. Ohitika duos ingentes suspiratus edidit, tum paulo longius reverenter discessit. duae ingentes lacrimae Chatannae longa nigraque cilia paulatim madefaciebant; mihi autem tempus videbatur vultum abscondendi, ne me ille intueretur.