I. Hakadah, «Postremus miserandus»
Quis puer, si liberissimam vitae rationem quae in terris reperiatur cogitet, non vel aliquantisper indigena esse velit? Mihi quidem illa vita obtigit. Singulis diebus vera erat venatio; verae quoque ferae erant quas persequeremur. Interdum in abditas silvas, ubi nemo nos interpellare posset, secedentes saltationem sacram instituebamus; ibi pueri maiores gentis nostrae agebant: Taurum Fortem, Cervum Stantem, Accipitrem Excelsum, Ursum Arcanum ceterosque.
Coloribus facies corporaque pingebant, patres avosque ad minima usque imitabantur, idque summa cum fide; rem enim ipsam ab infantia cotidie ante oculos habuerant.
Neque tantum imitandi arte pollebamus; naturae etiam studiosissimi eramus. Animalium mores non aliter cognoscebamus quam vos libros vestros discitis. Viros gentis nostrae observabamus, ludentes eorum personas gerebamus, postea vero vitam ad eorum exemplum instituere conabamur.
Nulli mortalium quinque sensibus rectius utuntur quam pueri in solitudinibus educati. Naribus non minus quam auribus oculisque valebamus; eadem in tactu atque gustu erat subtilitas. Nusquam memoria magis quam in vita silvestri excolitur; etiamnunc intellego quantum primae illi disciplinae debeam.
Equidem quo tempore primum lucem aspexerim meminisse non possum; fratres tamen mei rem saepe magno cum risu commemorabant. Mos enim apud Sioux erat ut, puero nato, frater eius in aquam desiliret vel, si hiems esset, nudus in nive volutaretur. Quod si adhuc tam parvus erat ut neutrum per se facere posset, aqua super eum effundebatur; si infanti soror erat, illa quoque immergebatur.
Significabatur novum bellatorem in castra advenisse, cuius fratres sororesque fortitudinis aliquod specimen darent.
Mihi vero parum prospere evenit ut natu minimus essem quinque liberorum, qui paulo postquam natus sum matre orbati sunt. Itaque nomen ignominiosum «Hakadah» ferre debebam, quod «Postremum miserandum» significat, donec honestius ac dignius rebus gestis mihi quaesivissem. Ceteri liberi paene pro ludicro me habebant.
Mater mea, quae inter Sioux Lacus Spirituum et eos qui Frondicolae dicebantur omnium formosissima habebatur, graviter aegrotabat. Quidam ex sacrorum medicis, qui ei assidebant, dixit: «Alter vir sacris artibus praeditus in lucem editus est; sed mater mori debet. Quare nomen ei sit Medicina Arcana.» Tum unus ex astantibus festinanter intercessit; nam eodem iam nomine fratrem alterutrius parentis appellari dixit. Sic interim Hakadah tantummodo vocatus sum.
Mater mea formosissima, quam Sioux interdum «Semideam» appellabant, omnem, ut ferebatur, generis Caucasici speciem vultu referebat, praeter capillos uberrimos nigerrimosque atque oculos eiusdem coloris. Illa, cum in lecto morti iam proxima iaceret, me ad pectus arcte pressit, tum socrui suae pauca susurravit: «Hunc puerum tibi tamquam tuum trado. Matri meae eum committere non possum: negleget enim, et profecto morietur.»
Mulier, cui haec dicebantur, statura mediocri minor erat, quamquam iam annos sexaginta nata mira pro aetate agilitate praedita, nec minore bonitate quam prudentia. Recte mater mea de matre sua iudicaverat: nam illa anus, paulo post filiae mortem adveniens, Hakadah sine matre nimis parvum esse ad vitam tolerandam affirmavit. Se eum custodituram pollicebatur, donec moreretur; deinde in sepulcro matris eius deposituram.
Altera vero avia mea hoc consilium tamquam nefarium vehementer improbavit, nec me illi tradere voluit.
Infans, ut mos erat, in cunis portatilibus collocabatur, quae ex tabula querna duos pedes cum dimidio longa, sesquipedem lata constabant. Unius lateri saccus opere acu picto egregie ornatus clavis capitibus aeneis affixus erat; anterior pars patebat, sed loris e pelle cervina hinc inde traiectis constringebatur. Supra brachia infantis arcus ligneus imminebat, utraque extremitate tabulae firmiter alligatus, ne, si cunae decidissent, caput vultusque laederentur.
Ex hoc arcu crepundia mira pendebant: fila ex ossiculis artificiose sculptis atque ungulis cervorum composita, quae motis infantis manibus crepitabant.
In his cunis erectis primis vitae mensibus maximam temporis partem vivebam, ludebam, dormiebam. Sive ad perticam tentorii reclinabar, sive ex arboris ramo suspendebar, dum avia ligna caedebat, sive eius dorso ferebar, sive cum altero infante suis cunis incluso utrinque ad latera equuli ad pondus aequandum dependebam, semper tamen in lectulo meo querno eram.
Avia haec, iam per sexaginta annos labores aerumnasque perpessa, admirationi erat puellis gentis nostrae. Non minore studio Hakadah fovebat quam olim filium primogenitum, patrem meum, in ulnis complexa fuerat. Quidquid infanti carissimo praestari debet, id summa cum sollertia pietateque faciebat. Vestimenta mea pauca et calceolos e molli pelle concinnatos ipsa eleganter parabat. Omnes dicebant me, etiamsi mater viveret, diligentius curari non potuisse.
Uncheedah — ita aviam appellabamus — cantu maxime valebat. Cum Hakadah interdum ante tempus expergiscebatur, solebat carmen ei huiusmodi canere:
Dormi, dormi, puer mi; longe absunt Ojibvae, longe absunt. Dormi, dormi, puer; te ad hostem luce para, luce para. Ignavi pugnam committere non audent ante lucem, ante lucem. Dormi, parvule, dum nox manet; fortis surge, fortis surge!
Feminae Dakotae ligna e silvis caedere atque comportare solebant, et reliquos fere omnes castrorum labores graviores obibant. Necessitate id fiebat, cum viri interdiu feras persequi deberent. Saepissime me avia in eiusmodi itinera secum ferebat. Dum autem ipsa laborabat, cunas meas ex vite silvestri vel ramo flexili suspendere consueverat, ut vel levissimo vento huc illuc moverentur.
Narrabat mihi postea, cum iam ea aetate essem ut res animadverterem, me cum avibus et sciuris rufis sermones longissimos nescio qua lingua habere visum esse. Semel in cunis, quae quinque aut sex pedibus a terra suspensae erant, obdormiveram, cum Uncheedah aliquantum aberat, betulae corticem ad lintrem faciendam colligens. Sciurus autem in arcu cunarum sedere commodum duxerat, ibique nucem caryae rodebat, donec micis cibi in me deiectis somnum mihi rupit.
Adeone adventum eius aegre tuli ut confestim in alium ramum se proriperet, unde iram in me cum magno strepitu effundere coepit. Ego nihilo secius tam clare repugnabam ut Uncheedah mox auxilio veniret et importunum hospitem abigere cogeret. Saepe etiam aves, cum in silvis essem, cunis meis insidere solebant.
Cibus quo alerer benignae nutrici initio multam curam attulit. Oryzam palustrem coxit, percolavit, liquoreque e carne cervina selecta decocta admixto mihi dedit. Carnem quoque cervinam aridam tam diligenter contudit ut paene farina fieret, eamque in aqua diu maceravit, donec sucus alens eliceretur. Huic liquori maizium prius tostum deinde contusum immiscuit. Ex hac oryza palustri, carne cervina contusa maizioque composita sorbitio praecipuum mihi alimentum fuit.
Mox tamen dentes mihi prodierunt, multo maturius quam infantibus albae gentis fieri solet. Tum bona nutrix ciborum maiorem mihi varietatem praebuit; equidem iam ipse dentibus meis quidquid edebam comminuebam.
Cum e cunis excessissem, ut avia narrabat, paene statim ambulare coepi. Tum animum meum ad naturae res intendere instituit. Quotiens cantum alicuius avis audiebam, cuius esset mihi explicabat, his fere verbis:
«Hakadah, audi Shechokam (turdum pectore rufo) feminam suam vocantem; aliquid boni ad edendum modo se invenisse dicit.» Aut: «Ausculta Oopehanskam (turdum); uxori suae parvulae canit. Quam suavissime nunc canere conabitur.» Vesperi autem, cum caprimulgus haud longius ab nostro in silvis tentorio quam quantum lapis mitti posset strenue canere inciperet, mihi dicebat:
«Sile! Fortasse speculator ex Ojibvis adest!»
Aliquando autem, cum media nocte experrectus essem, dicebat:
«Noli flere! Hinakaga (noctua) e summa arbore te observat.»
Itaque caput plerumque operiebam; nam aviae monitis sine ulla dubitatione credebam, quae mihi de hac ave terribilem opinionem impresserat. Inter fabulas suas haec erat: puerulum quendam prope tentorium stantem matremque magno clamore appellantem Hinakaga subito e tenebris devolans arripuerat atque inter arborum ramos sustulerat. Notum porro erat exploratores indigenas, cum in expeditione bellica essent, noctuarum ululatum saepius imitari.
Hunc sonum interdum confestim dirae caedes secutae erant. Quam ob rem utile atque prudens esse videbatur illius vocis sonum iam teneris puerorum animis imprimere.
Pueri nostri ita instituebantur ut noctu vix umquam diu flerent. Quod in vita tam periculis exposita utile prorsus atque necessarium erat. Me infantem avia, ut ipsa dicebat, cum avibus sopire et cum avibus excitare solebat, donec assuetudo fieret. Nec sine consilio hoc faciebat. Indigena enim semper mane surgere debet. Primum venator primo diluculo feras facilius invenit.
Deinde gentes aliae, si bello se committunt, plerumque prima luce impetum faciunt. Etiam cum nostri nullam itineris festinationem habent, ante lucem surgere malunt, ut frigidiore aere viam faciant et fortasse ab hostibus non conspiciantur.
Iam parvulo mihi silentium et sermonis parcitas inculcabantur. Haec enim in indole indigenae instituenda inter praecipua habebantur. Venatori pariter atque bellatori prorsus necessaria putabantur, patientiaeque ac sui moderandi fundamenta esse credebantur. Habent quidem nostri tempora quibus iocis ac laetitia effusa indulgent; sed plerumque gravitas atque modestia servantur.
Denique infantia mea plena erat rebus memorabilibus atque ipsis vitae verae rudimentis. Iam audaciae amor mihi velut in aurem susurrabatur; aquilae pluma, quam bellator insigne virtutis gerebat, oculos meos iam allexerat. Quodam die, cum solus relictus essem, vix biennis, ornamentum capitis bellicum patrui mei sumpsi, omnesque ex eo aquilae plumas evulsi, quibus et canem meum et me ipsum exornarem. Tam mature vita quae me circumdabat animum meum formaverat, ut omnia quae a me postulabat iam summo studio praestare cuperem.
II. Primae aerumnae
Inter primas pueritiae meae casibus plenae memorias illud iter est quod ad latus equuli pendens feci. Ipse quidem in tota ea re nihil agebam. Consobrina mihi parvula in saccum coniecta ex cornu sellae, qua nostri utebantur, suspensa erat; sed nisi alterum pondus ex adverso oppositum esset, sella in dorso equuli manere non poterat.
Itaque ego quoque alteri sacco inclusus sum, ut meo pondere et sellam et puellam in aequilibrio continerem. Nec quicquam recusabam: nam cum parvula illa consobrina ludum iucundissimum agebam, nunc vultum occultans, nunc ostendens. Tandem ad ingentem nivis aggerem pervenimus, in quo miser equulus haesit atque procumbere coepit. Tum vero res haud ita iucunda fuit!
Hoc erat quibusdam matribus expeditum ac simplex genus liberos per hiemem iter facientes portandi. Quantumvis saeviret frigus, qui in sacco pellibus intus munito iacebat satis commode plerumque habebat; sic saltem mihi tum videbatur. Omnibus fere itinerum generibus, quamvis incertis, quibus nostri utebantur, assueveram; et, cum iam puer essem, non minus libenter quam quisquam alius traha a canibus ducta vehebar.
Traha autem hoc modo fiebat. Lora e corio crudo perticis tentorii firmiter alligabantur; perticae vero utrinque animali aptabantur, quasi inter geminos temones staret, ita ut earum extrema humi traherentur. Et equuli et canes maiores ad onera vehenda adhibebantur; hac ratione non modo impedimenta, sed etiam parvuli liberi portabantur.
Huiusmodi iter pueris aestate tantum fieri poterat. Et quoniam canibus non semper confidere licebat, parvuli interdum in periculum adducebantur. Nam ubi agmen canum longo itinere, aestu atque onerum pondere paene exanimatum, aquam tandem conspexerat, ilico omnium officiorum obliviscebatur.
Nonnulli, mulieribus frustra clamantibus, cum oneribus suis in rivum refrigerantem natando irruebant; atque ita mihi non semel balneum, quamvis invito, subeundum fuit.
Paulo amplius quattuor annos natus eram, cum in Minnesota res illa accidit quae «caedes Siouxiana» appellata est. In communi perturbatione in Columbiam Britannicam fugimus; cuius itineris memoria omnibus nostris etiamnunc vividissima manet. Par boum iugo iunctorum et plaustrum ad ligna vehenda ex cuiusdam agricolae albi fundo sumpta ad nos allata sunt, quibus in fuga uteremur.
Quanta me laetitia cepit, cum audivi nos illis bestiis sapientis quasi vultus iunctis, in plaustro tam egregie picto, vectum iri! Novum illud vehiculum mihi paene animal vivum, quattuor cruribus praeditum, videbatur; idque eo magis, cum, unguento quo axes illinebantur absumpto, rotae iter facientes velut porcelli stridere coeperunt.
Pueri multam in eo oblectationem reperiebant, quod ex alto plaustro desiliebant, dum boves lento gradu procedebant. Fratres mei maiores brevi ea arte peritissimi facti sunt. Tandem ipse quoque animum addidi ut eundem ludum experirer. Persuasum mihi erat eos prius in rotam pedem ponere; itaque pedem calceolo pelliceo indutum caute rotae imposui. Heu me miserum! Priusquam quid accidisset intellegere possem, sub rotas decideram; nisi vicinus, qui proxime a tergo iter faciebat, adfuisset, sequens quoque iugum me opprimere potuisset.
Haec mihi prima fuit experientia vehiculi hominum cultiorum. Quotquot maledicta noveram in iugum albi hominis conieci, mecumque constitui satis mihi esse traham a canibus ductam. Gaudebam etiam quod ab ea gente discedebamus quae plaustrum illud, quo paene vitam amiseram, fabricata erat; neque mihi tum in mentem veniebat me ipsum solum in culpa fuisse. Nullis postea precibus adduci potui ut in illud plaustrum rursus conscenderem, laetatusque sum cum tandem ad flumen Missurium relictum est.
Aestate quae «caedem Minnesotensem» secuta est, Sibley, dux militaris, nostros etiam trans hoc flumen persecutus est. Missurius autem inter fallacissima terrarum flumina numeratur. Ne navigium quidem huius aetatis egregie instructum in incerto eius impetu semper tutum est. Nos tamen in cymbis e pellibus bisontium confectis, tam rotundis ut dolia viderentur, transire coacti sumus!
Washechu, id est homines albi, magno numero cum ingentibus tormentis bellicis appropinquabant. Dum plerique viri nostri eos pugnando morabantur, ut tempus fugae daretur, mulieres senesque cymbas subitarias exstruere atque instruere properabant, costis e ramis salicis additis quibus firmarentur. Aliae cymbae a binis ternisve viris aut mulieribus, qui per aquam natabant, trahebantur; alias equuli ducebant. Difficile sane erat efficere ne inverterentur, cum pueros sibi consulere nequientes et pauca quae possidebamus impedimenta portarent.
In fuga nos parvuli aut sellis loris alligabamur aut ante maiorem natu sedentem continebamur. Dum noctu longa itinera conficiebamus, ut milites effugeremus, somni inopia atque alimentorum penuria laborabamus. Cibum raptim sumebamus, interdum etiam in ipsa sella. Neque aquam ubique inveniebamus; quam secum homines in saccis ex ventriculorum tunicis aut ex membrana quae animalium corda cingit exsiccata factis portabant.
Iam necessario in fines gentium nobis infestarum transibamus, a quibus paene cotidie noctuque vexabamur. Sola summa vigilantia nos incolumes servavit.
Quodam die, cum iam haud procul a finibus Britannicis abessemus, alius nobis hostis occurrit: incendium per campos gramineos late serpens. Undique flammis circumsepti eramus. Statim alium ignem excitavimus; quo facto e periculo vitae erepti sumus.
Inter ea quae proxima hieme maxime animum concusserunt fuit tempestas nivosa, quae nos huc illuc errantes subito oppressit. Passim familiae in nive procubuerunt, iis locis delectis ubi nix minus facile in aggeres coacervari videretur. Diem noctemque sub nive iacuimus. Patruus meus perticam longam iuxta nos defixit, qua cognosceremus quando procella desisset. Pelles bisontium nobis abunde suppetebant, nixque ipsa calorem retinebat; sed eius pondus grave erat.
Interposito tempore nix ita concrevit et circa corpora nostra cavata est, ut, quantum in tantis malis fieri poterat, satis commode iaceremus.
Postero die tempestas sedata est, et magnum bisontium agmen paene super nos constitisse deprehendimus. Nive effossa e latebris evasimus; aliquot bisontes occidimus, ignem accendimus, bonoque prandio laeti refecti sumus.
Iam igitur et exul et matre orbatus eram; neque tamen infelix mihi videbar. In assiduis migrationibus non pauca nobis iucunda contingebant, totidem fere aerumnae casusque adversi. Interdum rerum omnium copia, interdum egestas erat; aliquotiens etiam a morte vix effugimus. In vita silvestri primum ver omnium anni temporum difficillimum est; fames enim paene semper illo tempore grassabatur.
Indigenae patientia atque studio suorum insignes sunt; tam arcta inter eos caritas viget, quantam apud nullum populum quem civilem vocant maiorem esse cognovi. Quod nisi ita esset, aliquas ex his gentibus carnibus humanis vesci solitas fuisse credo. Constat albos homines interdum, ne fame perirent, socios suos occidisse atque comedisse; Indigenas autem numquam!
Ubi cibi penuria urgebat, adulti saepe sibi ipsis cibum subtrahebant, quo diutius liberis alimenta suppeterent; nam pueri famem minus facile quam senes tolerabant. Nostri autem, si gentem universam spectes, diutius sine cibo vitam sustentare possunt quam ulli alii homines.
Memini me aliquando vere tam aspero conflictatum esse, ut per complures dies nihil omnino haberemus quod ederemus. Numquam mihi excident sex aviculae, quae uno quodam mane sex familiis ad ientaculum obtigerunt; nullum deinde prandium, nulla cena secuta est! Quantopere tum recreatus sum, quamquam mihi ex avicula parvula parva tantum ala contigit! Nec multo post in regionem bisontibus abundantem pervenimus; tum fames egestasque statim oblivioni datae sunt.
Talis erat vita Indigenarum in solitudine! Ubi ferae capi poterant et sol lucebat, asperarum rerum proxima hieme toleratarum facile obliviscebantur. De futuro parum providebant. Naturae velut liberi erant: quae eos interdum duris rerum experimentis tamquam flagris castigabat; illi tamen obliviosi atque incuriosi permanebant. Multa quae passi sunt modica providentia vitari potuissent.
Aestate vero, cum natura pulcherrima est et homini silvestri omnia large suppeditat, nulla mihi vita felicior videtur! Cibus sine pretio, tectum sine pretio, omnia sine pretio! Aestate omnes aeque divites erant, hieme et ineunte vere omnes aeque pauperes. Morbi tamen tum et rariores erant et minus perniciosi quam nunc, valetudoque Indigenarum plerumque firma erat.
Puer indigena eam vitam agebat quam paene omnes pueri somniare solent, quamque, si eis eligendi potestas fieret, ipsi sibi optarent.
Aliae gentes nostros saepe incursabant; quare nobis assidue excubandum erat. Memini noctu quodam tempore castra nostra oppugnata esse, atque omnes equulos terrore in fugam actos. Paucos tantum recuperavimus, et post eam calamitatem pleraque itinera trahis a canibus ductis conficiebamus.
Altera hieme post caedem Minnesotensem pater meus duoque fratres natu maiores, cum aliis quibusdam, apud Winnipeg ab homine mixtis parentibus orto magistratibus Civitatum Foederatarum proditi sunt. Ego tum apud patruum in alia regionis parte degebam; itaque per decem annos ab eis seiunctus fui. Toto eo tempore ab albis interfectos esse credebamus; docebarque, simul atque ad bellum proficisci possem, eorum mortem ulcisci debere.
Pauca nunc de hoc patruo, fratre patris mei, dicenda sunt, qui per multos annos consiliis ac disciplina mihi praefuit. Statura erat sex pedum Anglicorum et duarum unciarum, corpore rectissimo, humeris latis. Eo tempore inter Sioux in America Britannica degentes unus ex optimis venatoribus fortissimisque bellatoribus habebatur. Ibi etiamnunc vivit; neque enim ad hunc diem impetrare ab eo potuimus ut in Civitates Foederatas rediret.
Vere Indigena erat: forma haud insigni, sed verax ac fortis. Paucis simplicibusque vitae praeceptis utebatur, a quibus vix umquam discedebat. Nonnulla eorum exponam, cum de puerili disciplina mea agam.
Mirum est omnino ullos pueros inter tot pericula aerumnasque, quibus tum obnoxii eramus, ad aetatem adultam pervenisse! Tentorium tenue, ubicumque positum, hieme non minus quam aestate unum nobis adversus frigora tempestatesque praesidium erat. Memini nonnumquam tanta nive nos obrutos fuisse ut ligna igni alendo aegerrime reperirentur. Semel per triduum vix quicquam ignis habuimus, dum toto eo tempore saevissima tempestas grassabatur.
Nulla tamen singularis sollicitudo apud nostros apparebat; haec enim tamquam res solitas accipiebant, certo scientes tempestatem suo tempore desituram esse.
Olim ego quoque frigus famemque non minus fortiter quam ceteri tolerare poteram; nunc autem, si semel cibum non capio aut forte pedes mihi madefiunt, non secus afficior ac si talem vitam numquam egissem, cum olim saepissime me totum madefacere nihil nisi rem cotidianam putarem.
Etiam si cibi satis suppetebat, interdum ieiunare nobis utilius videbatur. Nec corporis exercitatio umquam intermittenda erat, tum valetudinis causa, tum ut vires ad labores extraordinarios, si quando subito postulati essent, compararemus. Ipse memini patruum saepe cervum occisum umero impositum domum reportare. Haud exiguum interdum iter erat; ille tamen id ne egregium quidem facinus putabat.
Mos apud nos plerumque erat bis in die cibum capere, mane atque sub vesperum. Nec tamen id perpetuo observabatur; nam si qui hospites advenissent, mos gentis iubebat aut tabacum aut cibum aut utrumque eis offerri. Huic consuetudini bis in die edendi viri, maxime iuniores, diligentius parebant quam mulieres liberique. Illo enim tempore nostri intellegebant veram virilitatem, quae corporis actione et patientia continetur, victu temperato atque certa exercitatione niti.
Talis disciplina vitae apud Indigenas, qui nunc in agris sibi destinatis degunt, omnino non servatur.
III. Avia mea Dakota
Matre orbatus, aviam meam optimam sapientissimam ducem atque certissimum praesidium semper habui. Nec diu me latuit eam plerisque sui temporis feminis antecellere. Id non solum meis oculis observaveram, sed etiam ex honore quem reliquae mulieres illi habebant intellexi. Ad naturale ingenium rerumque sollertiam memoria plane admirabilis accedebat.
Nulla illius aetatis obstetrix in gente nostra aut arte aut iudicio cum ea certare poterat. Quaecumque in obeundo munere experientia didicerat, ea tam diligenter memoriae mandabat, quam si ordine in tabulis scripta reposuisset.
Memini perspicue eam aliquando me secum in silvam duxisse ad quaerendas quasdam radices salubres.
«Cur», inquam, «non omnium generum radicibus ad medendum uteris?»
«Quoniam», respondit sua illa solita celeritate, «Magnum Arcanum non vult omnia nobis nimis facile reperiri. Alioquin omnes medicinam profiterentur. Discendum autem est Ohiyesae multa esse arcana quae Magnum Arcanum non nisi dignissimis aperiat. Qui ieiuni solique illud quaerunt, ii demum signa eius accipient.»
His similibusque explicationibus adeo vivas mirasque de Magno Arcano, de precibus deque solitudine opiniones animo meo infundebat, ut pueriles interrogationes non desinerem.
«At cur», quaesivi, «illas herbas, quas in silva vidimus, eiusdem generis atque hae quas nunc effodis, non collegisti?»
«Eadem de causa qua baccae quae sub densarum silvarum umbra crescunt minus nobis placent quam quas loca soli exposita alunt. Hae enim dulciores sapidioresque sunt. Herbae autem quibus vis medendi inest ibi quaerendae sunt ubi neque nimium umoris neque nimium siccitatis est, sed solis lumen satis largum ut vigorem suum retineant.
«Aliquando Ohiyesa aetatem habebit qua medicinae arcana discere possit; tum omnia ei aperiam. Sin autem malus vir evaseris, haec tibi dona subtrahere et fratri tuo tradere debebo; nam qui sacram medendi artem exercet, eum bonum sapientemque virum esse oportet. Spero fore ut Ohiyesa, cum adoleverit, sacrae medicinae peritissimus fiat. Magnam laudem meretur qui fortis bellator esse cupit; maiorem tamen qui medicandi sacras artes praeclare tenere studet.»
Haec tam graviter atque attente dicebat, ut etiam nunc eorum vim sentiam verbaque memoria teneam.
Feminae nostrae oryzam palustrem, radices, baccas ceteraque silvestria poma colligebant, quae non minimam victus nostri partem praebebant. Hoc proprium feminarum opus erat. Uncheedah, id est avia, omnium harum rerum peritissima erat: adeo quasi naturali quodam sensu noverat ubi quodque esculentum genus et qua anni tempestate reperiri posset. Huiusmodi labor mulieribus nostris copiam dabat naturam sua ratione observandi atque cognoscendi; qua in re Uncheedah multis viris acutior erat.
Quae filii eius virtutes habebant, non omnes a patre acceperant; immo insigniora generis nostri ingenia ex illa manifeste proveniebant. Inter feminas dux erat, ad quam ceterae non modo remedii sed etiam in rebus suis consilii petendi causa conveniebant.
Fortitudine viris quibuslibet par erat. Haec virtus cum sollertia et praesentia animi coniuncta non semel ipsam suosque e periculo exitii eripuit. Aliquando per fines aliarum gentium vagantibus nobis, cum plerique viri venatum discessissent, repente turma hostium apparuit. Pauci quidem viri domi remanserant, sed tam improviso periculo obstupefacti quid agerent vix sciebant; tum illa mulier processit sola obviam venientibus.
Cum aliquantum itineris confecisset, quidam virorum eam secuti sunt. Advenas ipsa convenit manumque iis porrexit. Illi amicam salutationem receperunt; eius igitur audacia effectum est ut incolumes quietique relinqueremur.
Aliud de ea factum pater meus narrabat. Avus, venator celeberrimus, saepe a reliqua gente ferarum quaerendarum causa discedebat. Tum autem non nisi uxorem tresque filios secum habebat. Vespere quodam e venatu reversus miratus est uxorem vallum ex sudibus circum tabernaculum excitavisse.
Vestigium enim unius pedis in terra animadverterat, unde periculum imminere intellexit; statim cognovit neque mariti sui illud esse neque ullius e gente Sioux, quoniam calcei pellicei forma diversa erat. Omnes fere Indigenae vestigia pedum dignoscere sciunt, sed nonnulli hac arte praecipue excellunt.
Fortis illa femina quinque bellatores Ojibway fugaverat. Caute tentorio appropinquabant, sed canis tempestive latratu monuit. Tum illa ex munimento sclopetum duobus tubis instructum in eos exoneravit, tam feliciter ut hostes attoniti satius esse ducerent recedere.
Quinque aut sex annos natus eram, cum milites gentis nostrae quodam die magnum nostrum ex pellibus bisontium tentorium everterunt. Patruus accusabatur quod ingentem bisontium gregem solus venatus esset. Res tamen non omnino ita se habebat. Cervum enim in silvae margine iaculans imprudens bisontes complures exterruerat. At etiam casu factam huiusmodi rem graviter punire mos erat.
Cum publici custodes impetum fecissent, ego intra tentorium ludebam; praeter me nemo nisi Uncheedah aderat. Neque adventum eorum senseram, cum triginta vel quadraginta homines voce quantum poterant valida bellicum clamorem sustulerunt: mihi videbatur parvus ille meus orbis statim periturus. Confestim innumeri cultri securesque in fragile domicilium nostrum immissi sunt, glandes autem super capita nostra per perticas vinculaque volabant.
Quid tum egerim vix scio; credo me id ipsum fecisse quod alius quivis eiusdem aetatis puer fecisset. Tum demum quid ageretur perspicue intellexi, cum Uncheedah cum praefecto eorum de iniuria contendebat, affirmans rem non satis cognitam esse, neque quemquam ex custodibus eam bello famam adeptum esse ut tentorium filii sui iure attingere posset. Sed heu! infelix domus nostra iam ita deleta erat ut agnosci non posset; ipsae perticae in assulas fractae iacebant.
Feminae gentis nostrae, ubi media aetate provectae sunt, plerumque graviores corporibus minusque agiles fiunt; avia vero hac quoque in re singularis erat. Sexaginta iam annos agebat cum natus sum; cum autem ego septem annos natus essem, me trans torrentem rapidum latumque dorso gestans natando traiecit, quoniam nolebat me in navigiis illis rotundis atque incommodis e taurinis pellibus factis periculo committere, quibus flumina itineri obiecta, maxime vere, transibamus. Mira erat vis corporis patientiaque eius.
Quin etiam cum duos et octoginta annos attigisset, aliquando viginti quinque milliaria Anglica pedibus confecit, neque magno labore affecta videbatur.
Miror etiam nunc quanta castitate animi quamque excelsis sensibus haec mulier praedita fuerit, si mores consuetudinesque gentis suae eo tempore considero. Marito mortuo ipsa adhuc admodum iuvenis erat, vegeta, prudens, industriosa.
Ex superbo quodam duce e gente «Inter Folia Habitantium» orta erat. Quamquam eius aetatis dignitatisque feminis iterum nubere licebat, pluresque proci pertinaces, et ipsi annis pares atque principes, eam petebant, maluit tamen mariti memoriam sola colere.
Perparvus eram cum patruus duas iuvenes Ojibway domum adduxit, quas bello ceperat. Quoniam in pugna qua captae erant nemo nostrorum ceciderat, feminae Sioux eas miseratae benigne tractabant. Laetae quidem videbantur, etsi damna cum captae sunt accepta graviter dolebat utraque; neque tamen nostra erga se beneficia grato animo agnoscere omiserunt.
Quae ex iis maior natu, cum tandem dimitteretur, dixisse memini, ea etiam nunc mihi valde memoratu digna videntur. Per biennium in familia aviae manserant; postea magno conciliabulo pacis inter utramque gentem facto ad suos remissae sunt. Cum aviae valedictura esset, soror maior primum eam amplexa deinde his fere verbis locuta est:
«Fortis es mulier et vera mater. Nunc intelligo cur filius tuus nostros tam audacter vicerit meque sororemque meam ceperit. Initio eum oderam; nunc admiror, quoniam nihil aliud fecit quam pater meus aut frater aut maritus, si facultas data esset, fecissent. Quin etiam plus praestitit: nos a securibus commilitonum liberavit atque domum suam adduxit ut fortem nobilemque feminam cognosceremus.
«Tot beneficia quibus nos ornasti numquam obliviscar. Sed discedendum est; ad gentem meam pertineo atque ad eam revertar. Conabor ego quoque vera esse femina filiosque ita instituere ut, sicut filius tuus, fortes ac liberales bellatores fiant.»
Soror autem eius apud Sioux perpetuo manere elegit et iuveni cuidam ex nostris nupsit.
«Efficiam», inquit, «ut Sioux et Ojibway quasi fratres inter se sint.»
Multa alia exempla sunt feminarum captivitate acceptarum quae matrimonia apud nostros contraxerunt. Mater Wabashaw, notissimi ducis Sioux, e gente Ojibway erat. Feminam quoque cognovi quam ex albis hominibus captam esse dicebant. Bellatori illustri nupserat quinqueque filios egregios pepererat. Mores Indigenarum adeo didicerat ut mihi puero ne in mentem quidem venisset eam albam esse.
Nam eorum cutis sole ita adusta coloribusque ita imbuta erat ut nisi acutissimus oculus ab ipsis Indigenis eos discernere posset.
IV. De saccharo apud Dakotas conficiendo
Ubi primum mense Martio nix liquescere coeperat, feminae gentis nostrae quas puer noveram statim ad saccharum quotannis conficiendum animum convertebant. Huic operi senes, anus, pueri potissimum vacabant. Ceteri enim gentiles eo tempore ad venandas feras quarum pelles quaerebantur vere proficiscebantur, nos autem domi relinquebant ut saccharum pararemus.
Inter instrumenta necessaria primum locum obtinebant ingentes ollae ferreae atque aeneae quibus sucus decoqueretur. Alia omnia fabricari poterant; has autem emere, poscere aut mutuas accipere oportebat. Arbor acerna quaedam deiciebatur et truncus excavabatur in modum navigii, in quod sucus colligeretur. Parvi quoque alvei ex tilia atque vasa ex cortice betulae fiebant, quibus dulces guttae ex arboribus manantes exciperentur.
His paratis, omnes ad domum saccharariam e corticibus factam contendebamus, quae in media pulcherrima acerarum silva iuxta flumen Minnesota posita erat. Aediculam hiemalibus nivibus et prioris autumni foliis aridis partim refertam inveniebamus; ea igitur ante usum purganda erat. Interea tentorium foris ad paucos dies habendum erigebatur.
Alta adhuc in silva nix iacebat, crusta tamen tam dura tecta ut super eam facile ambularemus; soliti enim eramus ad locum saccharo faciendo destinatum antequam arborum sucus fluere coepisset migrare, ut omnia commodius praepararemus.
Avia his diebus tam laboriosa erat quam castor; vel potius, ut Indigenae dicunt, quam mus aquaticus, qui bestiola sedula sex aut octo interdum modios radicum edulium in hiemem recondit, quas tamen nostri nonnumquam reperiunt atque auferunt. Si ubertatem succi sperabat, alterum, interdum etiam tertium, navigium cavabat quo liquor exciperetur. Eadem postea navigia a venatoribus ad proprium usum adhibebantur.
Ultimo illo tempore quo in Minnesota ante tumultum saccharum fecimus, avia securi in fabricando navigio occupata erat, cum iuvencula quaedam amita mea iuxta staret. Nos pueri in magna domo sacchararia forma ovali congregati sagittas assidue parabamus, quibus lepores sciurosque striatos occideremus, quos sciebamus frequentes ad arborum sucum potandum venturos esse. Aves etiam redire iam coeperant, easque frigidae Martiae tempestates ad ipsas aedes nostras compellebant.
Tum ego natu tam exiguus eram ut nihil fere praeter spectare possem; sed huius diei laetitiam ex animo participabam. Gaudebam pueros maiores sagittas diligenter acuentes videre, cum eas ad extrema lignorum igni admotorum applicarent et interdum cultro particulam e ligno abraserent. Prae studio parum curabant quid agerent, etsi probe sciebant cultro carbonem ardentem attingere severe vetitum esse.
Subito clamores ingentes foris exauditi sunt; omnes prorupimus ut causam cognosceremus. Gravis res acciderat: securis aviae, dum illa feriebat, sursum deflexa tres amitae digitos, quae manibus ad ventrem compositis spectabat, paene amputaverat. Nobis foras currentibus, anus, quae iam animadverterat nos circa ligna ardentia neglegenter egisse atque vituperaverat, minacibus clamoribus nos insequebatur verbera interminans.
Hoc fortasse lectoribus mirum videbitur; explicari tamen facile potest ex opinione apud Indigenas vulgata, qui putabant tale facinus, quale nos commiseramus, certo secuturum esse ut aliquis e familia casu secaretur.
Neque vero avia tantum navigia faciebat: etiam ligna ad ignes satis multa comportabat, quoniam, ubi sucus fluere coepisset, vix tempus ei superfuturum erat ad materiem colligendam. Mox aer mitescere nixque liquefieri coepit. Imbres Aprilis maximam partem nivis in flumen Minnesota detruserunt. Tum feminae arbores explorabant, lente inter eas securibus gestatis ambulantes singulisque unum ictum celerem inferentes, ut viderent num sucus appareret.
Arbores, haud secus ac homines, suas habent proprietates: aliae sanguinem quasi vitalem libenter effundebant, aliae tardius largiebantur. Singulis sub arboribus vasculum ex cortice betulae positum est, et assula ex ligno duro alte in rimam securi factam adacta. Ex huius angulis sucus primum guttatim, deinde largius in parva vasa destillabat.
Ex aceribus plerumque saccharum conficitur; nostri tamen etiam alias arbores incidere solebant. Ex betula et fraxino saccharum subfuscum paulumque amarum parabant, quod medicinae gratia usurpabant. Acer autem, quod negundo vocatur, candidissimum saccharum dabat, cui unum tantum vitium erat: numquam satis eius habebamus!
Tum in domo sacchararia ignis longus excitabatur, supra quem series ollarum aenearum suspendebatur. Feminae sucum situlis stanneis aut e cortice betulino factis colligebant et in navigia infundebant; ex his ollae assidue implebantur. Quam laeta expectatione pectora puerorum pulsabant, ubi gratissimum succi bullientis sibilum audiebant! Suam quisque ollam sibi curandam vindicabat.
Eius erat ignem sub olla alere, cavere ne liquor exuberaret, denique ubi sucus iam in crassum syrupum vertebatur, ex eo pala lignea hausto in nivem guttas demittere atque gustu probare. Tam crebrae erant hae probationes ut primo aut altero die paene totum saccharum quod parari poterat ipsi consumeremus; neque avia serio ad recondendum saccharum animum adiecit priusquam nimia dulcedine paulum satiati essemus.
In massas variarum formarum saccharum cogebat, formis e cortice betulae interdumque calamis cavis vel rostris anatum anserumque utens. Partem in pulverem redigebat et loculis ex corio crudo includebat. Prudens autem femina post primum fere mensem nobis non nisi diebus peculiaribus illud concedebat; ita paene toto anno suppeditabat.
Minuta dulciola pueris ad raras delicias servabantur. Saccharum in epulis cum oryza palustri aut maizio tosto, itemque cum carne arida contusa edebatur. Potiones quae nunc coffea et thea appellantur, atque earum vicariae, illis temporibus nobis prorsus ignotae erant.
Nulla ars suo labore sollicitudineque caret. Aviae meae inter saccharum conficiendum praecipua molestia erat, quod vascula e cortice betulae subinde evertebantur aut morsibus perforabantur. Nocentes erant lepores atque sciuri; itaque nos pueruli tum primum aliquid utilitatis attulimus, sagittis ex arcubus in eos coniectis. Per totum locum venabamur, donec bestiolae paene omnes e vicinia depulsae essent.
Interdum aliquis fratrum natu maiorum leporem unum aut alterum domum referebat; tum convivium erat nobis.
Sacchari confectio in provectum Aprilem durabat, avesque redeuntes omnem locum circum castra cantibus laetificabant. Saepe fratres maiores in silvam sequebar, etsi tum quattuor aut quinque tantum annos natus eram. Quodam die tam longe abierunt ut solus reverti ausus sim. Iam tugurium nostrum conspiciebam cum sciurum striatum in trunco considentem vidi, sono illo quo feminam suam advocat.
Quam gloriosum mihi videbatur, si parvo arcu sagittisque bestiolam conficere potuissem! Tacite cautissimeque adpropinquabam, oculos semper in pulchrum animal intentos; iam sagittam emissurus eram cum ad pedes sibilum audivi. Ibi serpens horrendus in orbem convolutus iacebat, ad saltum paratus! Oblitus me bellatorem esse, magno clamore edito retro exsilui; sed statim memet reprehendens pudore oculos demisi, quamquam nemo aderat.
Ad truncum tamen arboris lapsae oblique innixum me recepi, ibique, ut saepe mihi narratum est, haec solus mecum loquens dixi: «Num serpens etiam arborem conscendere potest?»
Memini eiusdem ultimi temporis quo in Minnesota saccharum confecimus me quodam die ante tugurium stetisse atque hospitem appropinquantem conspexisse: senex incurvus, capillis paene canis, ingentem fascem salicis rubrae, quam nostri ad fumandum adhibent atque kinnikinick vocant, dorso ferebat. Fascem ante ianuam deposuit, tum nos ita salutavit: «Tempestatem profecto ad saccharum faciendum optimam nacti estis.»
Proavus meus erat, Vir Nubis appellatus, cuius vicus olim ad lacus Calhoun et Harriet iacebat, qui nunc intra suburbana urbis Minneapolis numerantur. Hic primus inter duces Sioux missionarios Protestantes benigne excepit, virque apud colonos primae aetatis satis notus fuit. Nuntiavit quosdam in propinquo secus flumen quietos sacchari confectores ab Ojibway passim incursantibus oppressos interfectosque esse.
Hoc nuntio non mediocriter perturbati sumus; intellegebamus enim nos quoque in hostium Ojibway manus incidere posse. Itaque usque ad diem quo onusti domum in vicum nostrum rediimus, nemo nostrum prorsus securo animo fuit.
V. Epulae media aestate celebratae
Media aestas erat. Quaecumque eo anno Santee Sioux susceperant, ea omnia prospere cesserant. Venatores qui vere ad pelles quaerendas exierant feliciter redierant, et hiems asperior magnam acerni sacchari copiam dederat. Agelli quos feminae frumento Indico atque tuberibus solani conseverant iam satis provecti erant ut aliquid ex eis sumi posset. Wahpetonwanenses, e gente Sioux qui «Inter Folia Habitantes» appellabantur, iam omnes intellegebant tempus pristinarum feriarum aestivarum instare.
Ad convocandos hospites manipuli tabaci mittebantur; ex variis gentis partibus eodem modo acceptationes reddebantur: a «Tentoriis Lucidis», ab iis «Qui a Flumine Remoti Habitabant», aliisque multis. Hospitium praebebat Mankato, sive Terra Caerulea, dux eorum qui «Inter Folia Habitabant».
Multa certaminum corporis genera parabantur; festus enim ille conventus nundinis publicis haud dissimilis erat, quippe ubi varia spectacula certaminaque haberentur. Exempli causa, si Virgo Lepus Albus convivium virginum celebrare vellet, praeconem per diversas gentis partes mitteret, qui cantilenam quandam recitans nuntiaret:
«Virgo Lepus Albus hodie meridie amicas virgines accipiet, intra castrorum orbem quem Kaposia tenent.»
Item si vir cui nomen Oculus Somniculosus esset infantis sui aures coram populo perforari vellet, multas divitias silvestres distribuere deberet: pelles lutrarum, ursorum, castorum, equulos; alioquin puer ex familia honesta ortus haberi non posset.
Unum tamen omnium maxime exspectabatur: certamen pilae reticulatis baculis actae, cui duo illa gentis agmina inter se opposita deligi solebant quae celerrimos cursores plures haberent.
Vicus Wahpetonwan iuxta ripas Minnesotae positus advenientibus hospitibus apparatuque festi strepere coeperat. Caro ferarum praecedenti autumno studiose reposita erat ad has epulas parandas. Aderant oryza palustris, selectissima caro cervina siccata per totam hiemem servata, rapa recens effossa, baccae maturae, caro recens affatim.
Secus silvae marginem tentoria per circulos mediosque circulos disponebantur, suo cuique agmini loco attributo. Mankatonis sive Terrae Caeruleae tabernaculum loco conspicuo stabat. Supra ostium imago fistulae fumariae rubro flavoque colore depicta erat, ex adverso sol oriens. Haec pictura hospitibus benevolentiam atque pacem sub sereno caelo pollicebatur.
Conventus habitus est, quo eligeretur aliquis artium sacrarum peritus qui pilas certamini necessarias conficeret; nec multo post praeco declaravit honorem illum seni Chankpee-yuhah, cui nomen «Clavam Custodiens» significat, delatum esse, cum ceteri eiusdem artis viri spe sua excidissent. Corpore erat validissimus, qui pulchra specie et animos superstitioni obnoxios commovendo populi fidem sibi conciliavisse videbatur.
Ad vesperum in circulum processit, manu ducens puerum quattuor fere annorum. Ille omnes viri gestus attentissime observabat; nihil nigros oculos vigilantes effugiebat, qui continenter clariores maioresque fieri videbantur. Capillos nigros nitentissimos, luxuriante copia, in nodos plexos circa caput gestabat, non aliter quam apud Sinenses fieri solet. In utraque aure paulum plumae cygni habebat, quae cum colore vultus eius mirifice discrepabat.
Praeterea puer illius temporis more coloribus pictus erat; parvum arcum sagittasque manibus tenebat.
Tum ille sacrorum peritus corpore decenter erecto brevem orationem habere coepit:
«Wahpetonwan, gloriari soletis vos cervos magnos cursu consequi posse; Ojibway ipsos cursu superatis. Vobis omnibus spectantibus hanc pilam rubram vobis consecro. Vos autem, Kaposia, contenditis neminem vestro pede leviorem esse; totum diem sine aqua currendo tolerare vos posse dicitis. Vobis hanc pilam nigram consecro. Certamine confecto alterutra pars, vestra aut eorum qui Inter Folia Habitant, oculos demittet caputque inclinabit.
«Hoc praeterea denuntio: si Wahpetonwan victores erunt, hic parvus bellator per omnem vitam Ohiyesa, id est Victor, vocabitur; sin vero Tentoria Lucida vicerint, nomen illud cui libuerit puero a se delecto tribuant.»
Locus maximo certamini delectus angusta quaedam terra erat inter lacum et flumen porrecta, longitudine trium quartarum partium milliarii Anglici, latitudine unius quartae. Spectatores iam per utrumque latus atque utrumque extremum constiterant, ubi terra paulo altior erat quam in medio. Milites ad ordinem servandum constituti non parvam diei voluptatem praebebant.
Hi non sua modo corpora, sed etiam equulos clavasque, Indigenarum more, artificiosis variisque coloribus ornaverant. Leges tam severe custodiebant ut nemo sine periculo ad paucorum pedum spatium a campi finibus accedere auderet.
Iam minora certamina conviviaque, quae complures dies occupaverant, omnia celebrata erant. Praecones equulis vecti nuntiabant omnes qui ultimo certamini interesse vellent rogari ut in campum convenirent; si quis autem adversus alium simultatem gereret, eum rogari ut inimicitiam saltem usque ad finem certaminis deponeret.
Robustissimi viri media in arena collocati sunt, celerrimi autem cursores in postremas partes. Insigne erat spectaculum: athletae agiles, paene nudi, in ipsis corporibus arcus caelestis colores et caelum solis occasu fulgens feris picturis imitabantur. Alii Lacteam Viam per fuscata corpora ducere conati erant, unus alterve etiam fulgura exprimere ausus.
Aliis satis erat velocis alicuius animalis aut volucris imaginem in pectore lacertoso depinxisse.
Eam capillos componendi rationem qua Sioux in hoc ludo utebantur hodierni tonsores, fortasse inscii, non raro imitantur. Alii frontis capillos ad aequalem longitudinem tondebant et amburebant; alii etiam pulverem spargebant. Nodus ille quem Graecum appellant non suo loco sed in fronte vehementer constringebatur. Plerique capillos longos retro reiciebant et vinculo pellis lutrae adligabant.
In media arena quattuor viri immensi corporis miraque membrorum forma stabant. Quintus ad eos accessit, paulisper substitit, deinde capite in altum sublato caelum instar galli intuitus vocem claram levemque, cantui scaenico similem, emisit. Statim pila parva nigra inter duos primarios athletas, inter clamores plaususque atque bellicos ululatus, in aerem coniecta est. Uterque eam dum volat excipere conabatur; sed heu! alter alterum impedivit, cum custodes utriusque partis in eos irruerunt.
Aliquantisper centum baculi reticulati inter se certabant; nec quicquam praeter membra virorum inter se contorta coloresque corporum per nubem pulveris cerni poterat. Subito pila per aera magna vi ad meridiem, ad finem Kaposiarum, emissa est. Ab eorum fautoribus ingens clamor ortus est, quem rupes alba in adversa fluminis Minnesotae ripa reddidit.
Pilam volitantem duo adversarii excepturi parati erant. Vir Kaposia prior occurrit, sed eam in reticulum baculi sui recipere non potuit; alter enim suum baculum fulguris instar extulerat. Itaque pila terram tetigit, neque tamen resiliendi spatium habuit: statim enim Wahpeton quidam velut felis in eam insiluit, eamque e manibus adversariorum subduxit atque elapsus est. Ingens clamor laetantium aera complevit.
Vir qui parvam sphaeram prae se ferre susceperat magnum adibat periculum: multos enim Kaposias fallendo evitare debebat, priusquam vel paulum progredi posset. Acer erat et agilis, modo ut panthera prosiliens, modo ut cervus super adversarium pronum saliens, qui medium corpus eius comprehendere conabatur. Omnes adversarii a tergo urgebant, dum socii quantum poterant viam ei expediebant. Frustra tamen: quinquaginta tantum passus processit.
Ita ludus agebatur: modo altera pars, modo altera commodum aliquod adipiscebatur, mox amittebat, donec praeco pilam mutandi tempus venisse pronuntiavit. Neutra adhuc pars victoriae propior videbatur.
Brevi quiete data certamen redintegratum est. Pila rubra more solito in sublime coniecta est. Vix descenderat cum unus e primariis eam rapuit, atque statim ad septentriones avolavit; rursus res feliciter cessit, quoniam eiusdem partis athleta pilam longius provexit. Tum vero tumultus omnem modum excessit. Tandem cursus pilae septentrionem versus paulisper repressus est, atroxque inter multos certamen exortum est.
Clamores laetantium atque ululatus bellici undique resonabant, quales in ullo Indigenarum conventu vix umquam auditi sunt, fortasse nec alibi nisi in collegiorum Americanorum certaminibus pilae Americanae.
Ex quo pila eo pervenerat, numquam in conspectum rursus emerserat, cum plus centum viri pro ea tumultuarentur. Subito bellator quidam, quasi ipsa pila, ex turba prorupit. Nonnulli tum clamabant: «Antilope adest! Cavete, Antilope adest!» Sed iam sero erat. Parva sphaera in manum eius inciderat; hic, omnium Wahpeton cursu velocissimus, baculo reticulato abiecto ad metam septentrionalem fixis oculis contendit.
Quanta velocitas! Fere omnes adversariorum custodes iam praeterierat; duo tantum supererant, praestantissimi inter Kaposias cursores. Dum incredibili celeritate ad eos accedit, omnium qui aderant corda vehementius pulsabant. Uno paene momento aut viri e Kaposia victi essent aut certamen longius protraheretur. Duo illi vultu pertinaci hosti occurrerunt, pantheris duabus adsiliendi paratis similes; at ille neque cursum remisit neque a recta via deflexit.
Fragor, ingens clamor: duo Kaposia alter in alterum impegerant, et cursor ille Antilope vocatus victoriam reportaverat!
Quanta laetitia quantusque tumultus in castris victorum ortus sit, dici vix potest. Pauci tympani ictus auditi sunt; deinde praecones per ordines discurrentes nuntiaverunt supremam sollemnitatem in castris «Inter Folia Habitantium» iam celebrandam esse.
Dies omni ex parte prosperus fuerat; cuncta quae acta erant feliciter evenerant. Itaque senes maxime gaudebant, qui ex talibus conventibus magnos fructus percipere solebant. Intra circulum universae multitudinis consiliarii gentis una sedebant.
Tum Terra Caerulea surrexit et paucis verbis aptis humanisque hospitibus affirmavit, non suae partis cupiditatem effecisse ut viri eius ultimi certaminis honores sibi vindicassent; amicam potius hanc fuisse contentionem, in qua cuique genti virtus sua ostendenda esset. In memoriam victoriae puer nunc nomen suum acciperet. Clamor adsensionis, «Ho-o-o!» resonans, ab extrema silva iuxta ripam Minnesotae redditus est.
Puer, timore paene perculsus, in medium deductus est, vultu haud dissimili ei qui ad supplicium trahitur. Populus plausibus identidem eum salutabat, qui attonitus circumspiciebat. Tum Chankpee-yuhah, artium sacrarum peritus, nomen ei sollemniter imponere instituit.
«Ohiyesa, hoc est Victor, tibi posthac nomen erit. Fortis esto, patiens esto; sic semper victor evades. Ohiyesa tibi nomen est.»