E medio roncho immaniter obstinato experrectus, Scrugius in lecto consedit ut cogitationes colligeret; neque opus erat ut quisquam ei diceret unius horae ictum rursus instare. Sentiebat se ipso temporis articulo ad conscientiam revocatum esse, eo quasi consilio ut cum altero nuntio colloqueretur qui, Iacobo Marleio intercedente, ad eum missus erat.
Cum autem, ubi coepit secum quaerere quodnam aulaeum novum hoc spectrum remoturum esset, frigore haud iucundo corriperetur, omnia ipse manibus removit; deinde rursus decubuit atque circum lectum acerrimas excubias egit. Volebat enim Spiritui ipso apparitionis momento occurrere, neque improvisus deprehendi atque animo perturbari.
Sunt quidam homines liberi facilisque ingenii, qui sibi placent quod unum alterumque vitae artificium noverint atque, ut aiunt, cuique horae pares sint; amplitudinem autem rerum ad quas se paratos esse profitentur declarant dicendo se ad omnia, a iactu nummorum usque ad homicidium, idoneos esse. Inter quae duo extrema satis profecto lata rerum regio interiacet.
Non ausim de Scrugio tam audacter affirmare; hoc tamen libenter credas velim: ad satis amplam specierum insolitarum varietatem paratus erat, neque quidquam inter infantem atque rhinocerotem positum eum vehementer obstupefecisset.
Iam vero, cum paene ad quidvis paratus esset, ad nihil omnino minime paratus erat. Itaque, ubi campana semel pulsavit neque ulla forma apparuit, violento tremore correptus est. Quinque minuta, decem minuta, horae quadrans transierunt; nihil tamen venit.
Interea in lecto iacebat, ipso velut nucleo atque medio purpurei luminis incendii, quod, hora sonante, super eum effusum erat; quodque, cum nihil esset nisi lumen, duodecim larvis terribilius videbatur, quia neque quid sibi vellet neque quid acturum esset intellegere poterat. Nonnumquam etiam verebatur ne illo ipso momento egregium aliquod exemplum combustionis spontaneae fieret, ne hoc quidem solacio dato ut rem ipsam sciret.
Tandem tamen cogitare coepit—sicut tu aut ego statim cogitavissemus; nam semper ille qui in periculo non versatur optime scit quid agendum fuerit, atque sine dubio ipse fecisset—tandem, inquam, cogitare coepit fontem atque arcanum huius lucis spectralis fortasse in proximo conclavi latere, unde, diligentius inspecta re, splendere videbatur. Qua cogitatione totum animum occupante, lente surrexit et soccis per pavimentum ad ostium sese traxit.
Simul ac Scrugius manum serae admovit, vox insolita eum nomine appellavit iussitque intrare. Paruit.
Cubiculum ipsum erat. De hoc nulla dubitatio. Sed miram mutationem subierat. Parietes laquearque virentibus ramis tam dense vestiebantur ut locus totus nemoris speciem praeberet; e quibus undique bacae clarae atque nitentes micabant.
Folia recentia ilicis, visci atque hederae lumen repercutiebant quasi innumerabilia specula exigua ibi dispersa essent; e camino autem tantus ignis rugiens ascendebat quantus focus ille, antea velut in lapidem conversus, neque Scrugii neque Marleii temporibus neque multis ante hiemibus umquam noverat.
In pavimento, in modum cuiusdam throni congesta, iacebant gallopavones, anseres, ferina, aves domesticae, caro suilla pressa, ingentes carnis artus, porcelli lactentes, longae farciminum coronae, crustula minutali impleta, placentae prunorum, dolia ostrearum, castaneae ferventes, mala genis rubentibus, aurantia succosa, pira dulcissima, ingentes placentae Duodecimae Noctis, atque crateres ferventes potus mixti, quorum vapor suavis cubiculum caligine implebat.
Super hoc stratum laetus quidam Gigas magnifice recumbebat, visu gloriosus; facem fulgentem, non absimilem cornu Copiae, manu gerebat atque alte sustinebat, ut Scrugius, circa ostium timide prospectanti, lumen infunderet.
“Intra!” exclamavit Spiritus. “Intra, et me melius cognosce, homo!”
Scrugius timide intravit atque coram Spiritu caput demisit. Non iam ille pertinax Scrugius erat qui fuerat; et quamquam oculi Spiritus clari benignique erant, eos tamen aspicere verebatur.
“Ego sum Spiritus Natalis Praesentis,” dixit Spiritus. “Aspice me!”
Scrugius reverenter aspexit. Spiritus simplici pallio viridi induebatur, alba pelle circumfimbriato. Vestis adeo laxe corpori haerebat ut amplissimum pectus nudum pateret, quasi artem omnem qua tegi aut celari posset contemneret. Pedes quoque, sub latis vestis plicis conspicui, nudi erant; caput autem nullo alio tegumento ornabatur quam corona ilicis, passim micantibus stillicidiis glacialibus intertexta.
Cincinnos fuscos, longos atque liberos habebat; liberos sicut vultum benignum, oculum micantem, manum apertam, vocem hilarem, gestum liberum atque laetum animi habitum. Circa medium corpus veterem gladii vaginam gerebat; gladius tamen nullus inerat, atque antiqua vagina rubigine exesa erat.
“Numquam mei similem vidisti!” exclamavit Spiritus.
“Numquam,” respondit Scrugius.
“Neque umquam cum iunioribus familiae meae membris ambulavisti—hoc est, cum fratribus meis maioribus natu, qui his recentioribus annis nati sunt? Nam ego quidem admodum iuvenis sum,” perrexit Spiritus.
“Non puto me ambulavisse,” dixit Scrugius. “Immo vereor ne non ambulaverim. Multosne fratres habuisti, Spiritus?”
“Plus quam mille octingentos,” respondit Spiritus.
“Immensa sane familia cui victus comparetur!” mussit Scrugius.
Spiritus Natalis Praesentis surrexit.
“Spiritus,” dixit Scrugius submissus, “duc me quocumque voles. Heri invitus profectus sum, sed didici doctrinam quae iam in me operatur. Hac nocte, si quid me docere habes, sine me ex eo proficere.”
“Vestem meam tange!”
Scrugius imperatum fecit eamque firme tenuit.
Ilex, viscum, bacae rubrae, hedera, gallopavones, anseres, ferina, aves, caro suilla, carnes, porcelli, farcimina, ostreae, crustula, placentae, fructus atque potus mixtus uno momento evanuerunt.
Simul evanuerunt cubiculum, ignis, ruber splendor, hora noctis; atque in viis urbis mane Natalicio constiterunt. Ibi, quia tempestas aspera erat, homines musicam quandam rudem quidem, sed alacrem neque iniucundam efficiebant, nivem e pavimento ante domos atque e tectis radendo; unde pueris insana voluptas erat videre eam in viam infra magnis molibus decidere atque in exigua quasi nivis procella dissipari.
Frontes domorum satis nigrae videbantur, fenestrae etiam nigriores, contra candidam ac levem nivis laminam quae tecta obtexerat et sordidiorem nivem humi iacentem. Hanc graves plaustrorum carrorumque rotae in altos sulcos araverant, qui centies alii alios secabant ubi magnae viae divergebant, atque implicatos canales effecerant, vix inter lutum flavum densumque et aquam glacialem dinoscendos.
Caelum maestum erat, brevioresque viae nebula sordida, partim soluta partim congelata, opplebantur; graviora eius fragmenta velut fuliginosae particulae pluebant, quasi omnes Britanniae camini communi consensu ignem cepissent atque, pro suo quisque gaudio, vehementissime arderent. Nihil admodum laetum neque in caelo neque in urbe erat; tamen quaedam laetitia per aerem diffusa erat quam ne clarissimus quidem aestivus aer neque splendidissimus sol efficere potuisset.
Qui enim in tectis nivem removebant hilares erant atque laetitia pleni; e loricis tecti mutuo clamabant, interdum globos nivis facete inter se mittebant—missilia profecto benigniora quam multa ioca verbis facta—atque aeque vehementer ridebant sive ictus recte ceciderat sive aberraverat. Tabernae gallinariorum adhuc semipatentes erant, fructuariorum autem gloria prorsus refulgebat.
Ibi sportae castanearum ingentes, rotundae, ventrosae, veterum hilarium dominorum thoracibus similes, ad ostia quasi recumbebant atque apoplectica abundantia in viam effundebantur. Ibi cepae Hispanae rubicundae, brunneis vultibus, latis ventribus, pinguedine sua splendentes velut monachi Hispani, e tabulis puellis praetereuntibus lascive connivebant, dum illae demissis oculis ad pendentem viscum furtim respicerent.
Pira malaque in florentibus quasi pyramidibus alte congesta erant; racemi uvarum, mercatorum benignitate, e conspicuis uncis pendebant ut praetereuntibus gratis saliva moveretur; avellanarum acervi muscosi fuscique odore suo veteres ambulationes per silvas atque iucundum foliorum aridorum usque ad talos strepitum revocabant; mala Norfolciensia, humilia et fusca, flavum aurantiorum citreorumque colorem augebant atque, compacta succi plenitudine, vehementer orare videbantur ut chartaceis sacculis domum auferrentur post cenamque ederentur.
Ipsos etiam pisces aureos argenteosque, inter hos fructus selectos in pelvi expositos, quamvis stirpis hebetis et frigidi sanguinis essent, aliquid festi agi intellegere videres; omnes enim circa exiguum suum mundum tarde atque sine passione, sed quasi studio quodam anhelantes, circumibant.
At aromatariorum tabernae! O aromatariorum tabernae! Paene clausae erant, duabus fortasse valvis demissis, aut una; sed per ipsa foramina quae spectacula! Non modo librae super mensam descendentes hilarem sonum dabant, aut funiculus a cylindro tam alacriter solvebatur, aut pyxides stanneae tamquam praestigiis sursum deorsumque quatiebantur; non modo mixtus theae et coffeae odor naribus gratissimus erat, uvae passae tam copiosae tamque praestantes, amygdalae adeo candidae, cinnami bacilli tam longi atque recti, reliqua aromata tam suavia, fructus saccharo conditi tam crustati atque guttis liquefacti sacchari aspersi ut frigidissimos spectatores paene animi defectione, mox bilis copia, afficerent.
Neque tantum quod ficus umidae ac pulposae erant, aut pruna Gallica e loculis ornatissimis modesta quadam acerbitate rubebant, aut omnia esui bona erant atque Natalicio cultu vestita. Sed emptores tanta festinatione, tanta spe diei commoti erant ut ad ostium alii in alios inciderent, sportas vimineas immani fragore collidentes; res emptas super mensam relinquerent, deinde cursu redirent ut eas recuperarent; centenaque eius generis errata summa hilaritate committerent. Aromatarius autem eiusque ministri tam aperti, tam alacres erant ut nitida corda quibus post tergum praecinctoria alligabantur ipsa eorum corda esse possent, extra pectus ad publicam inspectionem gestata, atque monedulis Nataliciis, si vellent, ad carpendum exposita.
Mox tamen turres bonam plebem ad ecclesias sacellaque vocabant, atque illae per vias optima veste et laetissimis vultibus confluebant. Eodem tempore e decem atque decem angiportis, semitis, viis sine nomine innumeri homines prodibant, cenas suas ad pistores ferentes.
Spectaculum horum pauperum epulantium Spiritum magnopere delectare videbatur. Stetit enim ad ostium pistrinae, Scrugio iuxta se stante; et dum cenae velatae praeterferebantur, opercula sustulit ac de face sua quasi tus in eas sparsit. Mirum genus facis erat: semel enim atque iterum, cum inter quosdam cenas ferentes, quod alius alium impulsisset, irata verba orta essent, paucas ex ea guttas aquae in eos sparsit, atque continuo bona voluntas rediit.
Dicebant enim turpe esse die Natalis rixari. Et sane turpe erat! Deus hunc diem amet, sane turpe erat!
Tandem campanae conticuerunt atque pistrinae clausae sunt; tamen omnium cenarum earumque coctionis progressus benignum quoddam indicium in umida macula liquefacta supra cuiusque furni ostium apparebat, ubi pavimentum fumabat quasi ipsi lapides coquerentur.
“Estne peculiaris quidam sapor in eo quod de face tua spargis?” quaesivit Scrugius.
“Est. Meus.”
“Omnino cuicumque cenae hodie convenit?” quaesivit Scrugius.
“Cuicumque benigne datae. Pauperis maxime.”
“Cur pauperis maxime?”
“Quia maxime indiget.”
“Spiritus,” dixit Scrugius post breve silentium, “miror te, ex omnibus quae in innumerabilibus circa nos mundis sunt creaturis, velle istorum hominum facultates innocentis laetitiae coercere.”
“Ego!” exclamavit Spiritus.
“Tu eis aufers facultatem singulo quoque septimo die cenandi, saepe uno illo die quo omnino cenare dici possunt. Nonne?”
“Ego!” exclamavit Spiritus.
“Tu ista loca die septimo claudi vis,” dixit Scrugius. “Idem enim inde sequitur.”
“Ego volo!” exclamavit Spiritus.
“Ignosce si erro. In tuo tamen nomine hoc factum est, aut certe in familiae tuae nomine,” dixit Scrugius.
“Sunt in hac vestra terra,” respondit Spiritus, “qui nos se nosse profitentur atque irae, superbiae, malignitatis, odii, invidiae, superstitionis acerbae atque sui amoris opera nostro nomine faciunt; qui a nobis atque omni nostro genere tam alieni sunt ac si numquam vixissent. Hoc memento, atque illorum facta illis, non nobis, imputa.”
Scrugius promisit se ita facturum; invisibilesque, ut antea, in suburbia urbis processerunt. Mira Spiritui facultas erat—quam Scrugius iam apud pistorem animadverterat—ut, quamvis ingenti esset statura, in quolibet loco commode se contineret; sub humili tecto tam venuste ac supernaturaliter stabat quam in altissima aula stare potuisset.
Fortasse voluptas erat bono Spiritui hanc suam facultatem ostentare; fortasse benignitas, liberalitas, cordis amplitudo atque cum omnibus pauperibus societas eum recta ad domum scribae Scrugii duxerunt. Illuc certe abiit, Scrugium secum trahens, qui vestem eius tenebat; atque in ipso limine Spiritus subrisit, constitit, et sparso e face rore domui Roberti Cratchitii benedixit.
Cogita! Robertus ipse quindecim tantum “bob”, ut Angli solidum familiariter vocant, singulis hebdomadis accipiebat; singulis Saturni diebus quindecim quasi exemplaria diminutivi pristini nominis sui in loculum mittebat; et tamen Spiritus Natalis Praesentis quattuor eius conclavibus benedixit!
Tum surrexit domina Cratchitia, uxor Cratchitii, tenuiter quidem ornata veste iam bis conversa, sed taeniis glorians, quae parvo constant atque sex denariis magnificum spectaculum praebent; mensam stravit, Belinda Cratchitia, altera filiarum, adiuvante, ipsa quoque taeniis glorians. Petrus autem iuvenis Cratchitius fuscinulam in ollam solanorum demersit; ac monstri illius collarii linei angulis—proprietatis Roberti, filio atque heredi in honorem diei concessae—in os intrantibus, tanta vestis elegantia gaudebat ut linteamina sua in hortis urbanis elegantioribus ostentare vehementer cuperet.
Iam duo minores Cratchitii, puer et puella, impetu intraverunt clamantes se ante pistrinam odorem anseris hausisse atque statim suum agnovisse; deliciis autem salviae cepaeque animo iam fruentes, circa mensam saltaverunt Petrumque dominum ad caelum laudibus extulerunt, dum ille—minime superbus, quamquam collaria eum paene strangulabant—ignem sufflabat, donec tarda solana bullientia operculum ollae magna voce pulsarent quasi exire atque decorticari vellent.
“Quid tandem patri vestro carissimo accidit?” dixit domina Cratchitia. “Et frater vester Timotheus pusillus! Martha superiore Natali ne dimidia quidem hora tam sero venit.”
“Ecce Martha, mater!” dixit puella, simul apparens.
“Ecce Martha, mater!” clamaverunt duo parvi Cratchitii. “Euge! Qualis anser, Martha!”
“Deus te amet, mea cara, quam sero venis!” dixit domina Cratchitia, eam duodecies osculans atque pallium pileolumque festinanti studio detrahens.
“Multum operis heri vesperi conficiendum erat,” respondit puella, “atque hodie mane omnia componenda, mater!”
“Age, nihil refert, dum modo venisti,” dixit domina Cratchitia. “Sede ante ignem, mea cara, et calefac te; Deus te benedicat!”
“Non, non! Pater venit,” clamaverunt duo minores Cratchitii, qui ubique simul esse videbantur. “Absconde te, Martha, absconde!”
Martha igitur se abscondit; intravit autem parvus Robertus, pater, longo amiculo laneo—tribus saltem pedibus, praeter fimbrias, ante eum dependente—vestibus detritis, resarcitis tamen et diligenter tersis ut festo tempori responderent; Timotheus pusillus umero eius insidebat. Heu Timotheus pusillus! Parvum baculum subalarem gerebat, cruraque ferreo instrumento sustinebantur.
“Ubi est Martha nostra?” clamavit Robertus circumspiciens.
“Non venit,” dixit domina Cratchitia.
“Non venit!” dixit Robertus, subito e summa laetitia delapsus; nam Timotheo toto itinere ab ecclesia equum generosissimum se praebuerat atque ferociter domum redierat. “Non venit die Natalis!”
Martha, cum ne per iocum quidem eum deceptum videre vellet, diutius latere non potuit; itaque ante tempus e postica armarii prosiluit atque in eius bracchia cucurrit, dum duo parvi Cratchitii Timotheum pusillum circumdant atque in officinam lavatoriam rapiunt, ut placentam in aheno cantantem audiat.
“Et quomodo Timotheus pusillus se gessit?” quaesivit domina Cratchitia, postquam Robertum ob credulitatem iocose increpuit atque ille filiam quantum satis erat amplexus est.
“Tam bonus quam aurum,” dixit Robertus, “immo melior. Nescio quo pacto, quia totiens solus sedet, ad cogitandum proclivior fit, atque res mirissimas excogitat. Dum domum redibamus, mihi dixit se sperare homines eum in ecclesia vidisse, quia claudus esset; fortasse enim iucundum eis foret die Natalis meminisse Illius qui claudos mendicos ambulare fecit et caecos videre.”
Vox Roberti tremuit dum haec narrabat; magis etiam tremuit cum diceret Timotheum pusillum robustiorem vegetioremque fieri.
Parvi eius baculi subalaris alacris sonus in pavimento auditus est; atque, antequam aliud verbum diceretur, Timotheus pusillus rediit, a fratre sororeque ad sellulam ante ignem deductus. Dum Robertus manicas revolvit—quasi, miser, fieri adhuc detritiores possent—calidum quendam potum e spiritu iuniperino atque citreis in lagoena miscuit, diu agitavit, deinde ad ignem lento calore posuit; Petrus autem iuvenis et duo parvi Cratchitii, qui ubique aderant, anserem petiverunt, quem mox triumphali pompa reportaverunt.
Tantus tumultus secutus est ut anserem rarissimam omnium avium esse putares, miraculum pennatum cui cygnus niger res omnino vulgaris esset—atque in illa domo sane haud multum secus erat. Domina Cratchitia iusculum, iam in parva olla paratum, fervidum ac sibilans reddidit; Petrus iuvenis solana incredibili vi contudit; Belinda liquamen malorum dulcoravit; Martha patinas calidas detersit; Robertus Timotheum pusillum secum in minimo mensae angulo collocavit; duo parvi Cratchitii sellas omnibus, neque se ipsos obliti, posuerunt atque, stationibus suis velut custodes impositi, cochlearia in os compresserunt ne, antequam sua portio daretur, anserem clamando postularent.
Tandem fercula apposita sunt atque gratiae Deo actae. Breve silentium, sine spiritu paene, secutum est, dum domina Cratchitia oculos lente per totam cultri secatorii longitudinem ducens se ad pectus transfigendum parabat. Ubi vero id fecit atque diu exspectata vis farciminis erupit, unus undique admirationis susurrus ortus est; quin Timotheus pusillus, duobus minoribus Cratchitiis excitatus, manubrio cultri mensam pulsavit atque voce tenui “Euge!” clamavit.
Numquam talis anser fuerat. Robertus se credere negavit umquam talem anserem coctum esse. Teneritas, sapor, magnitudo, vilitas—hae erant universae admirationis materiae. Liquamine malorum solanisque contusis adiutus, toti familiae cenam satis magnam praebuit; immo, ut domina Cratchitia summo gaudio dixit, dum unum exiguum ossis fragmentum in patina contemplatur, ne totum quidem tandem comederant! Omnes tamen satis acceperant; duo autem minores Cratchitii praesertim usque ad supercilia salvia atque cepa quasi perfusi erant.
Patinis deinde a Belinda mutatis, domina Cratchitia sola cubiculum reliquit—nimis anxia ut testes ferret—placentam ex aheno tollere atque inferre.
Quid si nondum satis cocta esset! Quid si, e vase inversa, frangeretur! Quid si quis, dum anserem laeti comedebant, murum posticae areae transcendisset eamque furatus esset—qua suspicione duo minores Cratchitii pallore cadaverino correpti sunt! Omnia genera horroris cogitata sunt.
Heus! Quantus vapor! Placenta ex aheno exierat. Odor quasi die quo lintea lavantur! Ille pannus erat. Odor quasi caupona iuxta officinam dulciariam staret, atque lavatrix iuxta utramque! Illa placenta erat! Intra dimidium minutum domina Cratchitia rediit, vultu rubente sed superbe subridens, cum placenta instar globi tormentarii maculosi, tam dura ac firma, paululo spiritus vini accenso coruscante atque ilice Natalicia in summo infixa ornata.
O mirabilem placentam! Robertus Cratchitius, idque placidissime, dixit se eam maximum dominae Cratchitiae successum ab ipso matrimonio existimare. Domina Cratchitia, nunc demum pondere animi deposito, confessa est se de farinae copia aliquando dubitavisse. Omnes aliquid de ea dixerunt; nemo autem dixit aut cogitavit placentam pro tanta familia nimis parvam esse. Hoc plane haeresis fuisset. Quilibet Cratchitius erubuisset si tale quid vel innuisset.
Tandem cena perfecta est, mensa purgata, focus verritus, ignis auctus. Potus in lagoena gustatus atque perfectus iudicatus est; mala aurantiaque in mensam posita sunt, castanearum pala integra in ignem coniecta. Tum tota familia Cratchitiorum circa focum consedit in eo quod Robertus circulum appellabat, dimidium circulum intellegens; atque ad cubitum Roberti omnis vitrea supellex familiae stabat: duo pocula vitrea atque pocillum cremorium manubrio carens.
Haec tamen calidum e lagoena potum non minus bene quam aurea pocula continebant. Robertus radianti vultu omnibus distribuit, dum castaneae in igne sibilabant atque magno strepitu dissiliebant. Tum Robertus propinavit:
“Faustum Natale nobis omnibus, carissimi. Deus nos benedicat!”
Quod tota familia resonuit.
“Deus omnibus nobis benedicat!” dixit Timotheus pusillus omnium postremus.
Proxime ad latus patris in parva sellula sedebat. Robertus exiguam eius manum aridam sua tenebat, quasi puerum amaret atque secum retinere cuperet, verereturque ne sibi auferretur.
“Spiritus,” dixit Scrugius studio quo numquam antea captus fuerat, “dic mihi: Timotheus pusillus vivetne?”
“Video sedem vacuam,” respondit Spiritus, “in paupere angulo iuxta focum, baculumque subalarem sine domino, diligenter servatam. Si hae umbrae a Futuro non mutentur, puer morietur.”
“Non, non,” dixit Scrugius. “O non, bone Spiritus! Dic eum servatum iri.”
“Si hae umbrae a Futuro non mutentur,” respondit Spiritus, “nullus alius e genere meo eum hic inveniet. Quid tum? Si moriturus est, melius est moriatur atque superfluum hominum numerum minuat.”
Scrugius caput demisit, verba sua ab Spiritu sibi reddita audiens; paenitentia doloreque obrutus est.
“Homo,” dixit Spiritus, “si homo corde es neque adamanteus, abstine ab ista scelerata formula, donec cognoveris quid sit superfluum atque ubi sit. Tune iudicabis qui homines vivant, qui moriantur? Fortasse in conspectu Caeli tu ipse vilior es minusque dignus qui vivas quam miliones huius pauperis filio similium. O Deus! Audire insectum super folio pronuntiantem nimiam esse vitam inter fratres suos fame laborantes in pulvere!”
Scrugius increpatione Spiritus humiliatus tremens oculos in terram deiecit; sed cito eos sustulit cum nomen suum audiret.
“Dominum Scrugium!” dixit Robertus. “Propino dominum Scrugium, huius convivii auctorem!”
“Auctorem convivii, scilicet!” clamavit domina Cratchitia rubescens. “Utinam hic esset! Partem mentis meae ei ad epulandum darem, atque spero eum bonum appetitum habiturum!”
“Mea cara,” dixit Robertus, “liberi! Dies Natalis.”
“Dies Natalis certe sit,” dixit illa, “quo salutem tam odiosi, tam avari, tam duri, tam insensibilis hominis quam dominus Scrugius bibamus. Scis eum talem esse, Roberte! Nemo melius quam tu scit, miser!”
“Mea cara,” placide respondit Robertus, “Dies Natalis.”
“Salutem eius bibam tua causa et Diei causa,” dixit domina Cratchitia, “non eius. Longa ei vita! Faustum Natale et felix Annus Novus! Valde laetus atque felix erit, non dubito!”
Liberi post eam biberunt. Primum hoc fuit inter omnia quae illo die fecerant cui animus defuit. Timotheus pusillus postremus bibit; sed ne duos quidem denarios de re curavit. Scrugius quasi monstrum vorax familiae erat. Nomen eius prolatum umbram atram super convivium iecit, quae per quinque integros minutos non recessit.
Ea tandem evanescente, decies laetiores facti sunt, solo levamine quod Scrugius Pestifer iam transactum esset. Robertus Cratchitius dixit se locum quendam Petro iuveni prospicere, qui, si obtineretur, quinque solidos et sex denarios singulis hebdomadis afferret.
Duo minores Cratchitii immani risu exceperunt cogitationem Petrum virum negotiosum futurum esse; Petrus autem ipse inter alta collaria cogitabundus ignem aspexit, quasi iam deliberaret quibus collocationibus pecuniariis favere deberet ubi stupendam illam mercedem acciperet.
Martha, pauper tiruncula apud modistam, narravit deinde quod genus operis faceret, quot horas uno tenore laboraret, atque se postero mane diu in lecto iacere constituisse ut bene quiesceret; crastinus enim dies festus erat quem domi actura esset. Narravit etiam se paucis ante diebus comitissam quendamque dominum vidisse, dominumque “fere tam altum quam Petrum” fuisse; quo audito Petrus collaria tam alte sustulit ut, si adfuisses, caput eius omnino videre non potuisses.
Interea castaneae atque lagoena assidue circumferebantur; paulo post Timotheus pusillus carmen de puero perdito per nivem iter faciente cecinit, voce exili ac maesta, idque egregie.
Nihil in his magnificum erat. Familia formosa non erat; bene vestiti non erant; calcei eorum longe aberant quin aquam repellerent; vestes angustae atque exiguae erant; Petrus autem interiora officinae pigneratoris fortasse noverat—immo haud dubie noverat.
Sed felices erant, grati, inter se contenti, tempore suo delectati; atque, cum paulatim evanescerent et in splendidis facis Spiritus guttis, quibus discedens eos aspergebat, etiam laetiores viderentur, Scrugius oculos in eis—praesertim in Timotheo pusillo—ad ultimum usque tenuit.
Iam tenebrae cadebant atque nix satis dense descendebat. Dum Scrugius et Spiritus per vias procedunt, mirum erat quam splendidi rugientes ignes in culinis, conclavibus familiaribus atque omnis generis cubiculis apparerent. Hic flamma micans paratas ad commodam cenam res ostendebat, patinis calidis ante ignem usquequaque calefactis, aulaeis saturate rubris mox ducendis ut frigus tenebraeque excluderentur.
Illic omnes domus liberi in nivem currebant ut sororibus nuptis, fratribus, consobrinis, patruis, avunculis, amitis materterisque obviam procederent atque primi salutarent. Hic rursus umbrae hospitum congregantium in aulaeo fenestrae apparebant; illic coetus formosarum puellarum, omnes cucullatae atque calceis pelliceis munitae, omnes simul garrientes, levi gradu ad vicini cuiusdam domum ibant—vae caelibi qui eas intrantes videret, callidae veneficae, quod ipsae bene sciebant, faciebus igne rubentibus!
Si vero ex multitudine hominum ad amicas conventiones euntium iudicavisses, credere potuisses neminem domi manere qui adventantes exciperet; cum contra omnis domus hospites exspectaret atque ignes paene ad dimidium caminorum aggereret.
Benedicatur Natale! Quam exsultabat Spiritus! Quam latum pectus nudabat, capacem palmam aperiebat atque procedebat, hilarem suam, splendidam, innoxiam laetitiam liberali manu super quidquid attingere poterat profundens! Ipse lucernarius, qui ante eos currebat obscuram viam punctis luminis distinguens, cultu iam paratus ut vesperum alicubi ageret, Spiritu praetereunte magna voce risit, quamvis parum sciret alium comitem sibi adesse quam ipsum Natale.
Tum, nullo Spiritus monitu, in vasta desertaque ericeta constiterunt, ubi immanes rudium saxorum moles passim iacebant quasi gigantium sepulcretum esset; aqua quo volebat diffundebatur—aut diffusa esset, nisi gelu eam captivam tenuisset—nihilque ibi crescebat praeter muscum, ulex, herbam asperam atque luxuriantem.
Ad occidentem sol vergens lineam igneam rubram reliquerat, quae ad momentum super solitudinem velut oculus iratus flagrabat; deinde demissius, demissius, adhuc demissius torva fronte descendens in densam altissimae noctis caliginem periit.
“Quis locus est hic?” quaesivit Scrugius.
“Locus ubi fossores habitant, qui in visceribus terrae laborant,” respondit Spiritus. “Sed me noverunt. Aspice!”
Lux e fenestra tugurii emicuit; celeriter eo processerunt. Per parietem luto lapidibusque factum transeuntes, hilarem familiam circa ardentem focum congregatam invenerunt: senem valde senem atque anum, cum liberis, liberorum liberis atque etiam generatione altera post hos, omnes festivo cultu laete ornatos.
Senex, voce quae raro supra ululatum venti per sterilem solitudinem ascendebat, carmen Natalicium eis canebat—iam valde antiquum fuerat cum ipse puer esset—atque interdum omnes in responsum cantabant. Quoties voces sustulerunt, senex statim hilaris atque clarior fiebat; ubi cessaverunt, vigor eius continuo recedebat.
Spiritus hic non moratus est; Scrugium vestem tenere iussit, atque supra ericetum transiens properavit—quo? Nonne ad mare? Ad mare. Scrugius horrore plenus, retrospiciens, post se extremam terram, horrendam saxorum seriem, vidit; aures autem tonitru aquarum obsurduerunt, dum undae volvuntur, rugiunt, saeviunt inter terribiles cavernas quas ipsae excaverant, terramque ferociter suffodere conantur.
Super maestum scopulum submersorum saxorum, aliquot milia passuum a litore, in quem aquae per totum ferum annum frangebantur atque saeviebant, pharus solitaria stabat. Ingentes algarum moles basi haerebant; aves tempestatum—e vento natas putares, sicut algae ex aqua—circum eam sursum deorsumque ferebantur, similes ipsis fluctibus quos radere videbantur.
At etiam hic duo homines qui lumen custodiebant ignem accenderant, cuius radius per angustam crassi muri fenestram in terribile mare effundebatur. Manus callosas super rudam mensam iungentes, poculo potus nautici faustum sibi invicem Natale optaverunt; unus autem, maior natu, cui vultus tempestatibus tam contusus atque cicatricosus erat quam insigne prorae veteris navis, robustum carmen inchoavit quod ipsum procellae simile erat.
Rursus Spiritus supra nigrum aestuantemque mare cucurrit—porro, porro—donec, longe iam a quolibet litore, ut Scrugio dixerat, super navem descenderunt. Iuxta gubernatorem ad rotam, speculatorem in prora, praefectos vigilias agentes constiterunt; atrae atque quasi umbratiles figurae singulis stationibus. Sed omnis vir eorum aut canticum Natalicium secum susurrabat, aut Natalem cogitabat, aut submissis verbis socio de quodam Natali praeterito narrabat, spe domum redeundi cum memoria illa coniuncta.
Et omnis homo in navi, sive vigilans sive dormiens, bonus sive malus, illo die benignius quam ullo alio anni die alteri locutus erat; omnes aliquo modo festi gaudio participaverant, meminerant eorum quos procul amabant, atque sciebant illos quoque gaudere quod sui meminissent.
Magna fuit Scrugii admiratio, dum venti gemitum audit atque secum reputat quam sollemne sit per solitarias tenebras supra ignotam abyssum vehi, cuius profunda arcana tam inscrutabilia essent quam Mors—magna, inquam, admiratio fuit subito audire risum plenissimum.
Multo maior fuit admiratio cum risum nepotis sui agnovit seque in claro, sicco, fulgenti conclavi invenit, Spiritu iuxta se subridente atque eundem nepotem benigno approbationis vultu intuente.
“Ha, ha!” risit nepos Scrugii. “Ha, ha, ha!”
Si forte, quod vix credibile est, hominem nosti cui risus felicior sit quam nepoti Scrugii, hoc unum dicam: illum quoque nosse velim. Mihi eum presenta, et amicitiam eius colam.
Pulchra, aequa, nobilis est rerum compensatio quod, quamvis morbus atque maeror contagionem habeant, nihil tamen in toto mundo tam irresistibiliter contagiosum est quam risus atque bonus animus. Cum nepos Scrugii hoc modo rideret, latera tenens, caput iactans, faciem in absurdissimas formas contorquens, neptis Scrugii affinitate aeque ex animo ridebat; hospites autem ne minimum quidem posteriores magna voce omnes conclamabant:
“Ha, ha! Ha, ha, ha, ha!”
“Dixit Natale meras nugas esse, per vitam meam!” clamavit nepos Scrugii. “Atque id vere credebat!”
“Maior ei pudor, Frederice!” dixit neptis Scrugii indignata. Benedictae sint mulieres illae; nihil umquam dimidiatum faciunt. Semper serio agunt.
Pulcherrima erat—immo eximie pulchra. Vultus cum fossetulis, quasi perpetuo miratus, egregius; osculis factum videres parvum maturumque os—quod sine dubio factum erat; in mento plurimae venustae maculae exiguae, quae ridente illa inter se confluebant; oculi autem tam solares quam ullos umquam in capite tam exiguae creaturae videris. Denique erat, ut dicere possis, paulum provocans; sed etiam plane satisfaciens. O, perfecte satisfaciens.
“Ridiculus senex est,” dixit nepos Scrugii, “hoc verum est; neque tam iucundus quam esse posset. Sed sua ipsius vitia poenas secum ferunt, neque ego contra eum quidquam dicendum habeo.”
“Certe dives est, Frederice,” innuit neptis Scrugii. “Saltem semper ita mihi dicis.”
“Quid tum, mea cara?” dixit nepos. “Divitiae ei nihil prosunt. Nullum bonum ex eis facit. Ne se quidem iis commode tractat. Ne illud quidem solacium habet cogitandi—ha, ha, ha!—se umquam NOS iis benefacturum.”
“Nullam patientiam erga eum habeo,” dixit neptis Scrugii. Sorores eius atque omnes aliae feminae idem senserunt.
“Ego vero habeo,” dixit nepos. “Miseret me eius; ne si conarer quidem irasci possem. Quis malis moribus eius laborat? Ipse semper. Ecce, nobis displicere constituit atque nobiscum cenare recusat. Quid inde? Non multum cenae amittit.”
“Immo optimam cenam amittit, ut mihi videtur,” interpellavit neptis Scrugii. Omnes reliqui idem dixerunt; atque id iudicandi idonei habendi erant, quippe qui modo cenavissent atque, secundis mensis appositis, circa focum sub lucerna congregati essent.
“Gaudeo equidem audire,” dixit nepos, “quia iuvenibus istis rei domesticae administratricibus non valde confido. Quid tu censes, Toppere?”
Topperus plane oculos in unam sororum neptis Scrugii coniecerat; respondit enim caelibem miserum quendam exsulem esse, cui nullum ius esset de eiusmodi rebus sententiam proferendi. Quo audito soror neptis Scrugii—illa corpulenta, collari denticulato, non illa rosis ornata—rubuit.
“Perge, Frederice,” dixit neptis Scrugii manus plaudens. “Numquam absolvit quod dicere coepit! Quam ridiculus est!”
Nepos Scrugii novo risu sese dedit; cum autem contagionem vitare nemo posset, quamvis soror plena aceto aromatico fortiter resistere conaretur, omnes exemplo eius statim secuti sunt.
“Hoc tantum dicturus eram,” dixit nepos Scrugii, “quod, quia nos odit atque nobiscum laetari recusat, ipse, ut mihi videtur, nonnulla iucunda momenta amittit quae ei nihil nocerent. Certe iucundiores socios amittit quam quos in propriis cogitationibus, sive in mucida vetere officina sive in pulverulentis conclavibus suis, invenire potest. Eandem ei occasionem singulis annis offerre statui, velit nolit, quia eius miseret me.
“Usque ad mortem Natale insectari potest; tamen prohibere non poterit quin melius de eo sentiat—provoco eum—si me anno post annum bono animo venientem invenerit dicentemque: ‘Patrue Scrugi, ut vales?’ Si hoc tantum efficiet ut pauperi scribae quinquaginta libras relinquat, aliquid erit; atque heri eum paulum movisse me puto.”
Iam illi vicissim riserunt cogitatione Scrugii moti. Sed nepos, cum penitus benignus esset neque magni faceret quid riderent, modo riderent, gaudium eorum auxit atque lagenam hilariter circumtulit.
Post theam musicam habuerunt. Erat enim familia musica, atque satis sciebat quid faceret cum concentum plurium vocum aut carmen responsorium caneret, hoc tibi affirmare possum; Topperus praesertim, qui bassam vocem egregie rugire poterat neque magnas frontis venas intumescere neque vultum rubescere patiebatur.
Neptis Scrugii harpam bene pulsabat; inter alias melodias etiam simplicem quandam cantilenulam egit—rem nullius momenti, quam intra duo minuta sibilando disceres—quae puellae illi olim nota fuerat quae Scrugium e schola reduxerat, ut Spiritus Natalis Praeteriti ei commemoraverat.
Ubi illa melodia sonuit, omnia quae prior Spiritus ei ostenderat in animum Scrugii recurrerunt; magis magisque mollitus est atque cogitavit, si eam saepe multis ante annis audire potuisset, fortasse benignitates vitae suis manibus ad propriam felicitatem coluisset, nec opus fuisset pala aeditui quae Iacobum Marleium sepelivit.
Neque tamen totum vesperum musicae dederunt. Post aliquod tempus pignoribus ludere coeperunt; bonum est enim interdum pueros esse, neque umquam melius quam Natalibus, cum ipse magnus huius diei Conditor puer fuit. Mane! Prius muscam caecam luserunt. Sane luserunt. Ego autem Topperum vere caecum fuisse non magis credo quam oculos in calceis habuisse. Mea sententia res inter eum atque nepotem Scrugii composita erat; Spiritus quoque Natalis Praesentis rem noverat.
Quomodo illam sororem corpulentam collari denticulato sectabatur, id humanae credulitati contumeliosum erat. Ferramenta focaria deiciebat, super sellas cadebat, in pianoforte impingebat, inter aulaea suffocabatur; quocumque illa ibat, ille ibat. Semper sciebat ubi soror corpulenta esset. Neminem alium capere volebat.
Si consulto in eum incidisses—quod nonnulli fecerunt—simulasset se te capturum, quod intelligentiae tuae iniuria fuisset, atque continuo obliquo gradu versus sororem corpulentam recessisset. Illa saepe clamabat hoc aequum non esse; neque profecto erat.
At ubi tandem eam cepit; ubi, omnibus sericis eius susurris atque celeribus volitatibus frustra factis, in angulum eam egit unde nullus exitus erat; tum vero mores eius pessimi omnium fuerunt.
Nam simulare se eam non agnoscere; simulare sibi necesse esse capitis ornatum tangere; atque, ut certius eam agnosceret, anulum quendam in digito eius premere et catenulam quandam circa collum examinare—hoc foedum, hoc monstruosum erat! Sine dubio illa sententiam suam ei aperuit, cum alius iam caeci munere fungeretur, ambo post aulaea mirum quam familiariter inter se agebant.
Neptis Scrugii caecae muscae non interfuit; in ampla sella cum scabello pedum in commodo angulo collocata erat, ubi Spiritus et Scrugius proxime post eam stabant. Pignoribus tamen interfuit atque ludum “Amorem meum amo…” per omnes alphabeti litteras mirifice egit. In ludo quoque “Quomodo, Quando, Ubi” egregia fuit, atque, secreto nepotis Scrugii gaudio, sorores plane vicit; quamquam illae quoque acutae erant, ut Topperus testari potuisset.
Viginti fere homines aderant, iuvenes senesque, atque omnes ludebant; Scrugius quoque ludebat. Nam tanto studio rebus gestis implicatus erat ut prorsus oblitus esset vocem suam ad eorum aures non pervenire; interdum responsum magna voce proferebat atque saepissime recte coniciebat. Acutissima acus Whitechapeliensis, optimae notae atque ita facta ut ad foramen non secaret, Scrugius acutior non erat, quamvis ille sibi hebetudinem induere soleret.
Spiritus eum hoc animo repertum valde probavit, tantaque benevolentia aspexit ut Scrugius more pueri rogaret sibi licere manere donec hospites discessissent. Spiritus tamen fieri non posse dixit.
“Ecce novus ludus,” dixit Scrugius. “Dimidia tantum hora, Spiritus, una dimidia hora!”
Ludus “Ita et Non” appellabatur. Nepos Scrugii aliquid mente concipere debebat; ceteri quid esset invenire, ille autem singulis quaestionibus tantum “ita” aut “non” respondere.
Crebra atque alacris interrogatio ex eo elicuit se animal cogitare; animal vivum; animal haud iucundum; animal ferum; animal quod interdum rugiret atque grunniret, interdum loqueretur; Londinii habitaret; per vias ambularet; neque spectaculo exhiberetur neque ab ullo duceretur; neque in vivario habitaret; neque in macello occideretur; nec equus esset, nec asinus, nec vacca, nec taurus, nec tigris, nec canis, nec porcus, nec felis, nec ursus.
Ad quamque novam quaestionem nepos novo risu erumpebat; tantoque gaudio torquebatur ut e sella surgere pedibusque pulsare cogeretur. Tandem soror corpulenta pari fere statu correpta clamavit:
“Inveni! Scio quid sit, Frederice! Scio quid sit!”
“Quid est?” clamavit Fredericus.
“Patruus tuus Scru-u-u-ugius est!”
Quod sane erat. Omnes admiratione affecti sunt, quamquam nonnulli contenderunt ad quaestionem “Ursusne est?” respondendum fuisse “Ita”; responsum enim negativum satis erat ut mentes e domino Scrugio averteret, si qua umquam ad eum inclinatio fuisset.
“Multum certe nobis risum dedit,” dixit Fredericus, “atque ingratum esset salutem eius non bibere. Ecce vinum conditum paratum ad manum habemus; atque ego dico: ‘Patruo Scrugio!’”
“Age! Patruo Scrugio!” clamaverunt omnes.
“Faustum Natale atque felicem Annum Novum seni, qualiscumque est!” dixit nepos Scrugii. “A me accipere nollet; habeat tamen. Patruo Scrugio!”
Patruus Scrugius sensim tam laetus tamque levis animi factus erat ut insciae societati vicissim propinaturus atque inaudita oratione gratias acturus fuerit, si Spiritus spatium dedisset. Sed tota scena cum extremo verbo nepotis velut uno spiritu evanuit; ille autem atque Spiritus rursus iter faciebant.
Multa viderunt, longe pervagati sunt, multas domos intraverunt, semper tamen ad felicem quendam exitum. Spiritus iuxta lectos aegrotantium stetit, atque illi laeti facti sunt; in terris peregrinis, atque ibi homines domi propinqui videbantur; apud laborantes, atque illi maiore spe patientes facti sunt; apud paupertatem, atque illa dives facta est. In domo pauperum, valetudinario, carcere, in omni miseriae perfugio ubi vanus homo brevissima sua auctoritate ostium non obseraverat Spiritumque exclusit, benedictionem reliquit atque Scrugium praecepta sua docuit.
Longa nox erat, si nox tantum erat; Scrugius tamen de hoc dubitabat, quia omnes dies festi Natalicii in spatium temporis quod una agebant contracti esse videbantur. Mirum etiam erat quod, dum Scrugius externa forma omnino idem manebat, Spiritus senior fiebat, manifeste senior. Scrugius mutationem animadverterat, nihil tamen dixerat, donec e convivio puerorum Duodecimae Noctis exierunt; tum, cum in aperto loco una starent, Spiritum contemplatus capillos eius canescere vidit.
“Tam brevisne est vita spirituum?” quaesivit Scrugius.
“Vita mea in hoc orbe brevissima est,” respondit Spiritus. “Hac nocte finitur.”
“Hac nocte!” clamavit Scrugius.
“Hodie media nocte. Audi! Tempus appropinquat.”
Eodem momento campanae tres quadrantes post undecimam pulsabant.
“Ignosce si sine iure rogo,” dixit Scrugius, vestem Spiritus attente intuens, “sed video aliquid mirum, quod tuum esse non videtur, e fimbriis vestis prominere. Pesne est an unguis?”
“Unguis esse possit, pro tanta carne quanta in eo est,” maeste respondit Spiritus. “Aspice huc.”
E plicis vestis duos pueros produxit: miseros, abiectos, terribiles, foedos, miserandos. Ad pedes eius genua posuerunt atque exterioribus vestis eius partibus haeserunt.
“O homo! Aspice huc. Aspice, aspice infra!” exclamavit Spiritus.
Puer et puella erant. Luridi, macilenti, pannosi, torvi, lupini; simul tamen humilitate prostrati. Ubi gratia iuventutis vultus implere atque recentissimis coloribus tingere debuerat, manus vetus, arida, quasi senectutis, eos vellicaverat, torsit, in lacinias contraxerat. Ubi angeli sedere in solio potuissent, daemonia latebant atque minaciter fulgebant.
Nulla mutatio, nulla depravatio, nulla naturae humanae perversio, quocumque gradu per omnia mirabilis creationis arcana, monstra ne dimidio quidem tam horrenda tamque formidolosa peperit.
Scrugius horrore perculsus retrocessit. Cum hoc modo ei ostenderentur, conatus est dicere pulchros esse liberos; sed verba ipsa sese suffocaverunt potius quam tam immani mendacio consortes fierent.
“Spiritus! Tui sunt?” Scrugius plura dicere non potuit.
“Generis humani sunt,” dixit Spiritus eos despectans. “Mihi adhaerent, a patribus suis ad me appellantes. Hic puer Ignorantia est. Haec puella Egestas est. Cave utrumque atque omnes eiusdem generis; maxime autem hunc puerum cave, nam in fronte eius scriptum video Exitium, nisi scriptura deleatur. Nega!” clamavit Spiritus, manum versus urbem extendens. “Calumniare eos qui tibi hoc dicunt! In factionum tuarum usum id agnosce, atque peius redde; atque exitum exspecta!”
“Nullumne eis perfugium, nulla subsidia sunt?” clamavit Scrugius.
“Nulline sunt carceres?” dixit Spiritus, in eum postremum conversus ipsisque eius verbis usus. “Nullae sunt domus operariae?”
Campana duodecies pulsavit.
Scrugius circum se Spiritum quaesivit; iam aberat. Cum ultimus ictus resonare desineret, veteris Iacobi Marleii praedictionem recordatus est; oculos sustulit atque sollemne quoddam Spectrum, veste ampla capiteque velato, velut nebulam super terram ad se procedentem conspexit.
* * *