Spiritus lente, graviter, tacite appropinquavit. Cum ad eum propius accessisset, Scrugius in genua procubuit; nam ipse aer per quem Spiritus ferebatur caliginem mysteriumque circumfundere videbatur.
Atra penitus veste involutus erat, quae caput, vultum, formam occultabat neque quidquam ex eo visibile relinquebat praeter unam manum protensam. Qua nisi apparuisset, vix potuisses figuram eius a nocte secernere atque a tenebris quibus circumdabatur distinguere.
Cum iuxta eum constitisset, Scrugius sensit Spiritum procerum ac maiestate quadam praeditum esse; arcana autem illa praesentia sollemni eum horrore implebat. Nihil amplius sciebat, nam Spiritus neque loquebatur neque movebatur.
“Coramne Spiritu Natalis Futuri sto?” dixit Scrugius.
Spiritus nihil respondit, sed manu porro monstravit.
“Umbras mihi ostensurus es rerum quae nondum acciderunt, sed tempore venturo accident,” perrexit Scrugius. “Ita est, Spiritus?”
Pars superior vestis plicis suis paulisper contracta est, quasi Spiritus caput inclinasset. Hoc unum responsum accepit.
Quamvis Scrugius iam spectralibus hospitibus satis assuevisset, figuram silentem adeo timebat ut crura sub eo tremerent, vixque stare posset cum se ad eam sequendam pararet. Spiritus paulisper substitit, quasi condicionem eius animadverteret atque tempus daret quo vires reciperet.
Sed hoc ipsum Scrugium magis terruit. Vago quodam incertoque horrore perfundebatur, cum sciret post obscurum illud velamen oculos spectrales in se intento obtutu defixos esse, dum ipse, quamvis oculos suos quantum posset intenderet, nihil cerneret praeter manum umbratilem atque ingentem quandam atri vestimenti molem.
“Spiritus Futuri!” exclamavit, “te magis timeo quam ullum spectrum quod vidi. Sed quoniam scio te ad bonum meum venisse, atque spero me tamdiu victurum ut alius fiam homo ac fui, paratus sum te comitari, idque grato animo. Nonne mecum loqueris?”
Nullum responsum dedit. Manus recta ante eos porrecta manebat.
“Duc me!” dixit Scrugius. “Duc me! Nox celeriter abit, et tempus mihi pretiosum esse scio. Duc me, Spiritus!”
Spiritus eodem modo quo ad eum venerat discessit. Scrugius eum secutus est in umbra vestis eius, quae eum, ut sibi videbatur, sustentabat atque secum ferebat.
Vix urbem intrare visi sunt; urbs potius ipsa circa eos exoriri suaque sponte eos circumdare videbatur. Iam tamen in ipso eius corde erant, in Bursa, inter negotiatores, qui huc illuc properabant, nummos in loculis tinnire faciebant, gregatim colloquebantur, horologia inspiciebant, magna sigilla aurea cogitabundi digitis versabant, ceteraque eiusmodi faciebant, sicut Scrugius eos saepe viderat.
Spiritus iuxta parvum quendam negotiatorum coetum constitit. Cum manum ad eos directam esse animadvertisset, Scrugius propius accessit ut sermonem audiret.
“Non,” dixit vir quidam praegrandis ac pinguis, mento immani, “ego quoque de re parum scio. Hoc unum scio: mortuus est.”
“Quando mortuus est?” quaesivit alter.
“Heri nocte, ut credo.”
“Quid tandem ei accidit?” quaesivit tertius, ingentem pulveris sternutatorii copiam e maxima pyxide sumens. “Putabam illum numquam moriturum.”
“Deus scit,” dixit primus oscitans.
“Quid de pecunia sua fecit?” quaesivit vir rubicundus, cui e nasi extremo caruncula pendula haerebat, quae velut caruncula galli Indici movebatur.
“Non audivi,” respondit vir magno mento, iterum oscitans. “Fortasse societati suae reliquit. Mihi certe non reliquit. Hoc tantum scio.”
Iocus risu omnium exceptus est.
“Funus, ut videtur, perquam vile futurum est,” dixit idem; “nam, mehercule, neminem novi qui ad illud iturus sit. Quid si coetum faciamus atque ultro nos offeramus?”
“Ego venire non recuso, si prandium praebeatur,” animadvertit vir cui caruncula in naso erat. “Sed pascendus sum, si interero.”
Rursus riserunt.
“Ego tamen omnium vestrum maxime sine lucro agam,” dixit primus, “nam neque chirothecas nigras gero neque meridie prandeo. Sed me venturum polliceor, si quis alius veniat. Re bene perpensa, paene dubito an non ego familiarissimus eius amicus fuerim; nam quotiens occurrebamus, consistere atque colloqui solebamus. Valete!”
Loquentes audientesque sensim discesserunt atque aliis coetibus se miscuerunt. Scrugius viros noverat et ad Spiritum respexit explicationem exspectans.
Spectrum in viam delapsum est. Digitus eius duos homines sibi occurrentes monstravit. Scrugius iterum auscultavit, ratus forte hic explicationem latere.
Hos quoque optime noverat. Negotiatores erant, ditissimi atque magnae auctoritatis. Scrugius semper curaverat ut apud eos bona existimatione frueretur—mercatoria scilicet ratione; eaque prorsus mercatoria.
“Ut vales?” dixit unus.
“Ut vales?” respondit alter.
“Euge!” dixit primus. “Diabolus tandem suum recepit, eh?”
“Sic audio,” respondit alter. “Frigus est, nonne?”
“Natali satis conveniens. Non es, opinor, ex iis qui super glaciem labuntur?”
“Non. Non. Alia habeo quae agam. Bene vale!”
Ne verbum quidem aliud. Hic fuit congressus, hic sermo, hic discessus.
Scrugius primo mirari coepit quod Spiritus sermonibus tam levibus, ut videbantur, tantum tribueret momentum; sed cum certus esset occultum aliquod consilium subesse, secum reputare coepit quale id esse posset. Ad mortem Iacobi Marleii, veteris socii, pertinere vix poterant; ea enim ad Praeteritum pertinebat, huius autem Spiritus provincia Futurum erat. Neque quemquam sibi proxime coniunctum reperire poterat ad quem sermones illos referret.
Nullo tamen modo dubitans quin, ad quemcumque pertinerent, occultam quandam ad suam emendationem doctrinam continerent, statuit omnia quae audiret omniaque quae videret diligenter memoriae mandare; maxime autem umbram sui ipsius, simul ac appareret, observare. Sperabat enim futuram suam rationem agendi clavem illam quam desiderabat praebituram atque aenigmata haec facile soluturam.
In ipso illo loco imaginem suam circumspiciebat; sed alius vir in consueto eius angulo stabat, et quamquam horologium ipsam horam monstrabat qua Scrugius ibi adesse solebat, nullam sui similitudinem inter multitudines per porticum influentes vidit. Id tamen parum miratus est; iam enim vitae mutationem animo agitaverat, sperabatque se in hac ipsa absentia effectum recentium consiliorum suorum cernere.
Tacitus atque ater iuxta eum stabat Spiritus, manu protensa. Cum Scrugius e cogitatione illa se collegisset, ex situ manus eius atque ex ratione qua versus ipsum porrigebatur opinatus est Oculos Invisibiles in se acriter defixos esse. Horruit et vehementer algere sibi visus est.
Relicto negotioso illo loco, in obscuram urbis regionem ierunt, quam Scrugius numquam antea penetraverat, quamvis situm eius malamque famam agnosceret. Viae sordidae angustaeque erant; tabernae domusque miserae; homines seminudati, ebrii, incompti, deformes. Angiportus arcusque, velut tot cloacae, fetorem, sordes vitamque ipsam in vias passim patentes evomebant; tota regio scelere, squalore, miseria foetebat.
Penitus in hoc infamis turbae receptaculo erat taberna humilis fronte minaci prominens sub tecto devexo, ubi ferrum, veteres panni, lagonae, ossa, sordidaeque pinguedinis reliquiae emebantur. Intus in pavimento acervi iacebant clavium rubigine confectarum, clavorum, catenarum, cardinum, limarum, librarum, ponderum, omnisque generis ferri abiecti. Arcana quae pauci inspicere vellent in montibus pannorum foedorum, molibus pinguedinis corruptae, sepulcrisque ossium nascebantur atque latebant.
Inter merces quibus negotiabatur, iuxta foculum carbonarium e veteribus lateribus factum, sedebat nebulo canus, septuagesimum fere annum agens. Frigidum foris aerem sordido velamento miscellaneorum pannorum, super funem suspensorum, excluserat, atque fistulam fumabat omni tranquillae solitudinis voluptate fruens.
Scrugius et Spiritus ad hunc virum pervenerunt eodem momento quo mulier gravem sarcinam ferens furtim tabernam intravit. Vix illa ingressa erat cum altera mulier, pari onere gravata, simul advenit; proxime secutus est vir veste nigra decolori indutus, qui conspectu illarum non minus obstupefactus est quam illae mutua agnitione. Post breve spatium mutae admirationis, cui senex quoque fistulam tenens interfuit, omnes tres simul in risum eruperunt.
“Scilicet purgatrix prima adesse debuit!” clamavit quae prima intraverat. “Lavatrix secunda; libitinarii famulus tertius. Aspice, Iosephe senex, quam belle res cecidit! Ecce nos tres, nullo consilio facto, eodem loco convenimus!”
“Meliori loco convenire non poteratis,” dixit Iosephus senex, fistula ab ore remota. “Intrate in conclave. Tu libertate huius conclavis iam pridem donata es, ut scis; neque alteri duo hospites novi sunt. Exspectate dum tabernae ostium claudam. Ah! Quam stridet! Nullum, opinor, ferri frustum in tota taberna tam rubiginosum est quam ipsi cardines; atque certa res est nulla hic ossa tam vetera esse quam mea. Ha, ha! Omnes artificio nostro apti sumus, belle inter nos congruimus. Intrate in conclave. Intrate.”
Conclave erat spatium post velum pannorum. Senex prunas veteri virga scalarum contraxit, lucernam fumosam—nox enim erat—fistulae suae caule composuit, deinde fistulam rursus ori imposuit.
Interea mulier quae iam locuta erat sarcinam in pavimentum proiecit atque iactanter in sellula consedit; cubitis in genibus transversis, reliquos duos audaci vultu provocans.
“Quid tum? Quid tum, domina Dilberia?” dixit mulier. “Sibi quisque consulere iure potest. Ille certe semper sibi consuluit.”
“Verissime!” dixit lavatrix. “Nemo magis.”
“Quid igitur stas me intuens quasi timeas, mulier? Quis umquam resciscet? Non sumus, opinor, alter alterius vitia rimaturi?”
“Minime vero!” simul dixerunt domina Dilberia et vir. “Absit.”
“Optime igitur!” clamavit mulier. “Satis est. Cui tandem nocet si pauca eiusmodi desint? Mortuo certe non, opinor.”
“Minime vero,” dixit domina Dilberia ridens.
“Si ea post mortem servare volebat, scelestus ille vetulus avarus,” perrexit mulier, “cur vivus naturali hominum more se non gessit? Si fecisset, aliquis adfuisset qui eum curaret cum Mors eum percussit, nec ibi solus ultimum spiritum anhelans iacuisset.”
“Verissimum verbum quod umquam dictum est,” dixit domina Dilberia. “Merita haec in eum poena est.”
“Utinam paulo gravior poena fuisset,” respondit mulier; “atque fuisset, certo scito, si quid aliud manibus contingere potuissem. Aperi sarcinam illam, Iosephe senex, atque dic quantum valeat. Aperte loquere. Neque prima esse timeo neque vereor ne illi videant. Satis bene scimus nos singulos, antequam hic conveniremus, quod nobis placuit sustulisse. Nullum peccatum est. Aperi sarcinam, Iosephe.”
Sed sociorum urbanitas hoc fieri non passa est; vir enim veste nigra decolori, primus quasi per rupturam irrumpens, praedam suam protulit. Non magna erat. Unum alterumve sigillum, theca graphii, par fibularum manicariarum atque fibula pectoralis parvi pretii. Haec omnia Iosephus senex singillatim inspexit atque aestimavit, pretium quod pro unoquoque dare vellet creta in pariete scribens; cum nihil amplius proferendum esse videret, summam omnium fecit.
“Haec ratio tua est,” dixit Iosephus, “ne sex quidem denarios amplius darem, etiamsi ob negationem in aheno coquendus essem. Quis sequitur?”
Domina Dilberia secuta est. Lintea, mantilia, pauca vestimenta, duo cochlearia argentea antiqui moris, forcipes sacchararii, aliquot calcei. Ratio eius eodem modo in pariete constituta est.
“Feminis semper nimium do. Vitium meum est; hac via me ipsum ad inopiam redigo,” dixit Iosephus senex. “Haec ratio tua est. Si unum denarium amplius peteres atque rem in controversiam vocares, me tantae liberalitatis paeniteret et dimidiam coronam detraherem.”
“Nunc meam sarcinam solve, Iosephe,” dixit prima mulier.
Iosephus, ut facilius aperiret, in genua descendit; multis deinde nodis solutis, magnum gravemque volumen materiae obscurae extraxit.
“Quid hoc vocas?” dixit Iosephus. “Aulaea lecti!”
“Euge!” respondit mulier ridens atque super cubitos transversos se inclinans. “Aulaea lecti!”
“Non serio dicis te illa detraxisse, anulis omnibus simul, illo ibi iacente?” dixit Iosephus.
“Ita prorsus dico,” respondit mulier. “Quidni?”
“Ad fortunam faciendam nata es,” dixit Iosephus, “eamque certe facies.”
“Ego certe manum non continebo, si quid eam extendendo adipisci possim, propter talem hominem qualis Ille fuit; hoc tibi polliceor, Iosephe,” frigide respondit mulier. “Vide modo ne oleum illud super stragula effundas.”
“Stragula eius?” quaesivit Iosephus.
“Cuius alterius putas?” respondit mulier. “Sine illis frigore corripi vix potest, opinor.”
“Spero eum nullo morbo contagioso mortuum esse, eh?” dixit Iosephus senex, opere intermisso atque suspiciens.
“Ne id timeas,” respondit mulier. “Non adeo eius societatem amabam ut circa eum ob eiusmodi res morarer, si talis morbus fuisset. Ah! Licet istam subuculam tam diu intuearis ut oculi doleant; neque foramen neque locum detritum invenies. Optima erat quam habebat, atque pulchra quidem. Perdidissent eam, nisi ego adfuissem.”
“Quid vocas perdere?” quaesivit Iosephus senex.
“Cum eo sepelire, scilicet,” respondit mulier ridens. “Stultus aliquis satis fuit ut eum ea indueret; ego autem rursus detraxi. Si tela gossypina ad eiusmodi usum non satis bona est, ad nihil satis bona est. Corpori aeque decenter convenit. Neque ille in ea deformior videri potest quam in altera videbatur.”
Scrugius hunc sermonem horrore audiebat. Dum circa praedam suam in exigua luce lucernae senis considebant, eos tanta detestatione fastidioque contemplatus est ut vix maiore daemones obscenos ipsum cadaver venale proponentes aspicere potuisset.
“Ha, ha!” risit eadem mulier, cum Iosephus senex, sacculo laneo pecuniam continente prolato, singulorum lucra in pavimento numerasset. “Ecce finis rei! Omnes a se vivus abegit, ut nobis mortuus lucrum afferret! Ha, ha, ha!”
“Spiritus!” dixit Scrugius a capite ad pedes horrescens. “Video, video. Huius miseri hominis sors mea esse posset. Vita mea nunc eo tendit. Misericors Caelum, quid est hoc!”
Horrore retrocessit; scena enim mutata erat, atque iam paene lectum tangebat—nudum lectum, aulaeis carentem—super quo sub lacerato linteo aliquid opertum iacebat quod, quamvis mutum, terribili quodam sermone quid esset indicabat.
Cubiculum quoque valde obscurum erat, obscurius quam ut diligenter perspici posset; Scrugius tamen occulto quodam instinctu impulsus circumspiciebat, cupiens scire qualis locus esset. Pallida lux, foris in aere orta, recta super lectum cadebat; ibi autem, spoliatum, nudatum, nullo vigilante, nullo flente, nullo curante, huius hominis corpus iacebat.
Scrugius ad Spiritum respexit. Manus eius immota ad caput monstrabat. Operimentum tam neglegenter positum erat ut, si vel paulum sustulisset, si digitum modo admovisset, faciem detexisset. Cogitavit de hoc; sensit quam facile esset; vehementer facere cupivit; sed non maiorem potestatem habebat velum removere quam Spiritum a latere suo dimittere.
O Mors frigida, frigida, rigida, horrenda, erige hic aram tuam atque terroribus omnibus quibus imperas exorna: hoc enim regnum tuum est! At de capite dilecto, venerato, honorato ne unum quidem capillum ad dira tua consilia convertere potes neque unum vultus lineamentum odiosum facere. Non hoc ipsum terret, quod manus gravis est atque, dimissa, decidet; neque quod cor pulsusque quieverunt; sed quod manus illa aperta, liberalis, sincera fuit; cor forte, calidum, tenerum; pulsus denique hominis.
Percute, Umbra, percute! Videbis bona eius opera e vulnere prosilire, ut mundum vita immortali conserant!
Nulla vox haec verba ad aures Scrugii pronuntiavit, et tamen ea audivit dum lectum contemplabatur. Cogitavit: si hic homo nunc excitari posset, quae primae cogitationes eius essent? Avaritia, durae negotiationes, curae rapaces? Divitem sane exitum ei pepererunt!
Iacebat in domo obscura atque vacua, nullo viro, nulla muliere, nullo puero qui diceret: “Mihi in hac vel illa re benignus fuit; unius igitur benigni verbi memoria ego illi benignus ero.” Feles ostium unguibus lacerabat; sub lapide foci mures rodentes audiebantur. Quid in cubiculo mortis quaererent, cur adeo inquieti perturbatique essent, Scrugius cogitare non ausus est.
“Spiritus!” dixit, “locus hic terribilis est. Cum eum reliquero, doctrinam eius non relinquam; crede mihi. Abeamus!”
Spectrum digito immoto adhuc caput monstrabat.
“Intellego,” respondit Scrugius, “atque facerem, si possem. Sed potestatem non habeo, Spiritus. Non habeo.”
Iterum visum est eum intueri.
“Si quis in hac urbe est,” dixit Scrugius angore paene confectus, “quem huius hominis mors aliqua animi commotione afficiat, illum mihi ostende, Spiritus, obsecro!”
Spectrum atram vestem ante eum paulisper velut alam expandit; deinde eam retrahens cubiculum luce diurna illustratum ostendit, in quo mater cum liberis erat.
Aliquem anxia cupiditate exspectabat; nam huc illuc per cubiculum ambulabat, ad omnem sonum subsiliebat, e fenestra prospiciebat, horologium spectabat, acu laborare frustra conabatur, atque voces ludentium liberorum vix ferre poterat.
Tandem diu exspectata pulsatio ad ostium audita est. Ad fores festinavit atque marito occurrit, viro adhuc iuveni, sed curis vultum attritum deiectumque gerente. Nunc tamen mira quaedam in eo expressio erat: gravis quasi laetitia, cuius eum pudebat quamque reprimere conabatur.
Ad cenam, quae iuxta ignem ei servata fuerat, consedit; cum autem illa tandem, post longum silentium, voce languida quaesivisset quid novi afferret, haesitare visus est quomodo responderet.
“Bonumne est,” dixit illa, “an malum?”—ut eum adiuvaret.
“Malum,” respondit.
“Penitus perditi sumus?”
“Non. Spes adhuc est, Carolina.”
“Spes est, si ille mitescat!” dixit illa obstupefacta. “Nihil desperandum est, si tale miraculum accidit.”
“Iam mitescere non potest,” dixit maritus. “Mortuus est.”
Mitis ac patiens erat, si vultus verum dicebat; tamen in intimo animo gratias egit audito nuntio, idque manibus coniunctis dixit. Proximo momento veniam precata est atque doluit; sed prior illa fuit vera cordis eius commotio.
“Quod mulier semiebria, de qua heri tibi narravi, mihi dixit cum eum videre conarer atque hebdomadae moram impetrare—quod ego merum praetextum esse putavi ut me vitaret—omnino verum fuisse apparet. Non modo graviter aegrotabat; iam tum moriebatur.”
“Ad quem debitum nostrum transferetur?”
“Nescio. Sed antequam id fiat pecuniam paratam habebimus; atque etiamsi non haberemus, vere adversa fortuna esset si in successore eius tam immisericordem creditorem reperiremus. Hac nocte levi corde dormire possumus, Carolina!”
Ita erat. Quantumvis rem mollirent, leviora erant corda eorum. Vultus liberorum, qui taciti circa eos constiterant ut ea audirent quae tam parum intellegebant, clariores erant; domus ipsa felicior erat ob mortem huius hominis! Unica animi commotio quam Spiritus ex eventu illo ei ostendere potuit gaudium erat.
“Ostende mihi aliquam morti coniunctam pietatem,” dixit Scrugius, “alioquin obscurum illud cubiculum quod modo reliquimus semper mihi ante oculos erit.”
Spiritus eum per complures vias duxit pedibus eius familiares; dum procedebant Scrugius huc illuc se ipsum quaerebat, nusquam tamen apparebat. Domum pauperis Roberti Cratchitii ingressi sunt, habitationem quam antea visitaverant; matrem liberosque circa ignem sedentes invenerunt.
Silentium. Altum silentium. Parvi Cratchitii, olim tam clamosi, in uno angulo statuarum instar quiescebant atque Petrum intuebantur, cui liber ante se erat. Mater filiaeque acu laborabant. Sed quam taciti omnes erant!
“Et accipiens puerum, statuit eum in medio eorum.”
Ubi Scrugius verba illa audiverat? Non ea somniaverat. Puer ea legisse debebat dum ipse cum Spiritu limen transiret. Cur non pergebat?
Mater opus super mensam deposuit manumque ad faciem admovit.
“Color oculos meos laedit,” dixit.
Color? Heu, pauper Timotheus pusillus!
“Iam rursus melius habent,” dixit uxor Cratchitii. “Ad lucernam infirmantur; neque pro toto mundo patri vestro, cum domum redierit, oculos debiles ostendere velim. Iam prope hora eius esse debet.”
“Immo iam praeteriit,” respondit Petrus libro clauso. “Sed his proximis vesperis, mater, paulo tardius eum ambulare quam solebat existimo.”
Rursus valde taciti erant. Tandem illa voce firma atque hilari, quae semel tantum titubavit, dixit:
“Memini eum ambulare cum—memini eum ambulare cum Timotheo pusillo in umero, idque celerrime.”
“Et ego,” clamavit Petrus. “Saepe.”
“Et ego,” exclamavit alter. Omnes meminerant.
“Sed tam levis erat ad portandum,” perrexit illa, operi intenta, “atque pater eum adeo amabat ut nullus labor esset—nullus. Et ecce pater vester ad ostium est!”
Festinavit obviam; parvus autem Robertus longo amiculo laneo involutus—eo sane indigebat, miser—intravit. Potus eius calidus ad focum paratus erat; omnesque inter se certaverunt quis maxime ei ministraret. Tum duo minores Cratchitii in genua eius ascenderunt, singulique parvam genam contra vultum eius posuerunt, quasi dicerent: “Noli curare, pater. Noli dolere!”
Robertus cum eis valde hilaris erat atque universam familiam blande alloquebatur. Opus super mensam inspectavit atque industriam celeritatemque dominae Cratchitiae filiarumque laudavit. Multo ante dominicam diem confectum iri dixit.
“Dominicam! Hodie igitur ivisti, Roberte?” dixit uxor.
“Ita, mea cara,” respondit Robertus. “Utinam et tu venire potuisses. Tibi profuisset videre quam viridis sit locus. Sed saepe eum videbis. Promisi illi me die dominica illuc ambulaturum. Parvule, parvule fili mi!” clamavit Robertus. “Parvule fili mi!”
Subito animo fractus est. Continere se non potuit. Quod si potuisset, fortasse ille et filius eius longius inter se distitissent quam re vera distabant.
Cubiculum reliquit atque in superius conclave ascendit, quod hilari lumine ardebat frondibusque Nataliciis ornatum erat. Sella iuxta puerum posita erat; indicia quoque apparebant aliquem nuper ibi adfuisse. Pauper Robertus in ea consedit; postquam paulisper cogitavit seque composuit, parvam faciem osculatus est. Ei quod acciderat animo acquievit atque deorsum rursus descendit, tranquillo iam corde.
Circa ignem consederunt atque colloquebantur, puellis matreque adhuc laborantibus. Robertus narravit singularem benignitatem nepotis domini Scrugii, quem vix semel antea viderat. Is eo die in via ei occurrerat atque, cum animadvertisset Robertum paulo—“paululo tantum tristiorem, scitis,” dixit Robertus—videri, quaesiverat quid eum maestum fecisset. “Tum,” dixit Robertus, “quia suavissimus est in loquendo vir quem umquam audiveritis, rem ei narravi. ‘Ex animo doleo, domine Cratchiti,’ inquit, ‘atque ex animo doleo uxori tuae bonae.’ Obiter, quomodo ille hoc sciverit, nescio.”
“Quid sciverit, mi care?”
“Te bonam uxorem esse,” respondit Robertus.
“Omnes hoc sciunt!” dixit Petrus.
“Optime dictum, fili mi!” clamavit Robertus. “Spero eos scire. ‘Ex animo doleo,’ inquit, ‘uxori tuae bonae. Si qua re vobis prodesse possim,’ dixit, schedulam suam mihi tradens, ‘ibi habito. Quaeso, ad me veni.’ Iam vero,” clamavit Robertus, “non tam ob rem ullam quam nobis facere posset hoc mihi adeo iucundum fuit, quam propter benignum ipsum loquendi modum. Vere videbatur Timotheum pusillum nostrum novisse atque nobiscum dolere.”
“Certissime bonus est homo!” dixit domina Cratchitia.
“Multo certius id crederes, mea cara,” respondit Robertus, “si eum vidisses atque allocuta esses. Nihil mirer—memento verborum meorum!—si Petro meliorem locum compararet.”
“Audi modo, Petre,” dixit domina Cratchitia.
“Tum,” clamavit una puellarum, “Petrus aliquam puellam comitari incipiet atque propriam domum constituet.”
“Abi tu!” respondit Petrus subridens.
“Fieri sane potest,” dixit Robertus, “aliquo die; etsi satis temporis ad hoc, mea cara, superest. Sed quandocumque quomodocumque alter ab altero discedemus, certo scio neminem nostrum pauperis Timothei pusilli obliviscturum esse—nonne?—neque huius primae quae inter nos facta est separationis.”
“Numquam, pater!” omnes clamaverunt.
“Et scio,” dixit Robertus, “scio, carissimi, cum recordabimur quam patiens quamque mitis ille fuerit, quamquam tam parvus, tam parvus puer erat, nos haud facile inter nos rixaturos neque in ipsa rixa Timotheum pusillum pauperem oblituros.”
“Non, numquam, pater!” iterum omnes clamaverunt.
“Valde felix sum,” dixit parvus Robertus. “Valde felix sum!”
Domina Cratchitia eum osculata est; filiae eum osculatae sunt; duo minores Cratchitii eum osculati sunt; Petrus autem cum patre dextram iunxit. O spiritus Timothei pusilli! Puerile illud ingenium tuum a Deo erat!
“Spectre,” dixit Scrugius, “nescio quid me monet momentum discessus nostri appropinquare. Scio id, sed quomodo sciam nescio. Dic mihi quis ille homo fuerit quem mortuum iacentem vidimus.”
Spiritus Natalis Futuri eum, sicut antea—alio tamen tempore, ut putabat; neque enim ullus ordo in his posterioribus visionibus esse videbatur, praeterquam quod omnes in Futuro erant—ad loca negotiatorum frequentata transtulit, sed ipsum Scrugium non ostendit. Spiritus quidem nullius rei causa substitit, sed recta perrexit, quasi ad finem quem iam appetebat, donec Scrugius eum rogavit ut paulisper moraretur.
“Haec area,” dixit Scrugius, “per quam nunc properamus, locus est ubi negotium meum gero atque iam diu gessi. Domum video. Sine me videre qualis futurus sim diebus venturis!”
Spiritus constitit; manus alio monstrabat.
“Domus illuc est,” exclamavit Scrugius. “Cur alio monstras?”
Digitus inexorabilis nullo modo mutatus est.
Scrugius ad fenestram tabularii sui festinavit atque introspiciebat. Tabularium adhuc erat, sed non eius. Supellex alia erat, neque vir in sella sedens Scrugius erat. Spiritus ut antea monstravit.
Rursus ad Spiritum accessit atque, mirans cur ipse e tabulario abesset et quo discessisset, eum comitatus est donec ad portam ferream pervenerunt. Priusquam intraret, circumspicere constitit.
Coemeterium. Hic igitur miser ille homo cuius nomen nunc discendum erat sub terra iacebat. Dignus locus! Domibus circumsaeptus; gramine herbisque infestus, quasi mors ipsa, non vita, ibi germinaret; nimia sepultura obstructus; saturo quasi ventre pinguis. Dignus locus!
Spiritus inter sepulcra stetit atque ad unum deorsum monstravit. Scrugius tremens propius accessit. Spectrum prorsus idem erat quod antea; sed timebat ne novam quandam significationem in sollemni eius forma nunc cerneret.
“Priusquam propius ad lapidem quem monstras accedam,” dixit Scrugius, “uni quaestioni responde. Suntne hae umbrae rerum quae futurae sunt, an rerum tantum quae fieri possunt?”
Spiritus adhuc deorsum ad sepulcrum iuxta quod stabat monstrabat.
“Cursus hominum certos fines praesignificant, ad quos, si in eis perseveretur, necessario ducunt,” dixit Scrugius. “Sed si cursus deserantur, fines quoque mutantur. Dic ita se habere ea quae mihi ostendis!”
Spiritus immobilis ut semper mansit.
Scrugius tremens ad eum repere coepit; digito secutus, in lapide sepulcri neglecti nomen suum legit:
EBENEZERUS SCRUGIUS.
“Egone ille homo sum qui super lectum iacebat?” clamavit in genibus.
Digitus a sepulcro ad eum, ab eo rursus ad sepulcrum monstravit.
“Non, Spiritus! O non, non!”
Digitus adhuc ibi manebat.
“Spiritus!” clamavit, vestem eius arcte comprehendens, “audi me! Non sum iam homo qui fui. Non ero ille homo qualis, nisi haec cum Spiritibus colloquia intercessissent, futurus fuissem. Cur haec mihi ostendis, si omnis spes mihi erepta est?”
Primum manus tremere visa est.
“Bone Spiritus,” perrexit, humi ante eum procumbens, “ipsa natura tua pro me intercedit atque mei miseretur. Confirma mihi me adhuc posse, mutata vita, has umbras quas ostendisti mutare!”
Benigna manus tremuit.
“Natale in corde meo colam atque per totum annum servare conabor. In Praeterito, Praesenti Futuroque vivam. Tres illi Spiritus intra me operabuntur. Doctrinas quas tradunt non excludam. O dic mihi inscriptionem huius lapidis spongia delere me posse!”
In angore manum spectralem corripuit. Illa se liberare conata est; sed Scrugius tanto precum ardore eam tenuit ut effugere non posset. Spiritus, adhuc fortior, eum repulit.
Manibus in ultima prece sublatis, orans ut fatum suum mutaretur, Scrugius mutationem in cucullo vesteque Spiritus conspexit. Contrahi, collabi, minui coepit, donec nihil aliud quam columna lecti esset.
* * *