Cum Scrugius experrectus esset, tantae erant tenebrae ut, e lecto prospiciens, vix fenestram pellucidam a parietibus cubiculi opacis discernere posset. Dum oculis mustelae instar acutis tenebras penetrare conatur, campanae ecclesiae vicinae quattuor quadrantes sonuerunt. Itaque horam auscultavit.
Magna autem cum admiratione campanam gravem audivit sex, deinde septem, octo, atque ita ordine usque ad duodecim pulsare; tum cessavit. Duodecim! Plus quam secunda hora erat cum cubitum isset. Horologium certe errabat. Glacies aliqua in machinam irrepsisse debebat. Duodecim!
Elaterem horologii sui repetitorii pressit, ut horologium illud tam absurdum corrigeret. Exigua pulsatio celeriter duodecim ictus dedit; tum substitit.
“Fieri profecto non potest,” dixit Scrugius, “ut integrum diem dormiverim atque longe in alteram noctem progressus sim. Fieri non potest ut soli aliquid acciderit atque nunc meridies sit!”
Quae cogitatio cum haud parum terribilis esset, e lecto se proripuit atque palpando ad fenestram processit. Prius manicam vestis domesticae super pruinam vitri fricare coactus est quam quidquam videre posset; atque etiam tum perpauca vidit. Hoc tantum cognoscere poterat: nebulam adhuc densissimam esse, frigus acerrimum, nullum autem strepitum hominum huc illuc currentium atque ingentem tumultum cientium audiri, qualis certe futurus erat si nox diem clarum proelio pepulisset atque mundi possessionem occupavisset.
Hoc Scrugio magno solacio fuit; nam illa formula mercatoria, “Tribus diebus post conspectum huius primae litterae cambialis solvite domino Ebenezero Scrugio aut eius iussu,” ceteraque eius generis, nihil fere valuisset nisi dies superessent quibus numerus fieret—nec multo plus, ut Scrugius existimasset, quam mera quaedam syngrapha Americana.
Scrugius igitur in lectum rediit; cogitavit, recogitavit, rem iterum iterumque animo versavit, nihil tamen explicare potuit. Quo magis cogitabat, eo perplexior fiebat; quo magis autem conabatur non cogitare, eo magis cogitabat.
Umbra Marleii eum mirum in modum vexabat. Quotiescumque, post maturam causae disquisitionem, sibi persuaserat omnia fuisse somnium, mens eius, velut validus elater repente solutus, ad pristinum locum resiliebat atque idem problema ab initio proponebat: “Somniumne fuit, an non?”
In hoc statu Scrugius iacuit donec tres alii quadrantes sonuissent; tum repente recordatus est Umbrae monitionem, Spiritum ad se venturum esse cum campana semel pulsaret. Constituit igitur vigilare donec hora illa praeterisset; atque, cum tum dormire non magis posset quam in caelum ascendere, hoc fortasse sapientissimum fuit quod statuere poterat.
Ultimus ille quadrans adeo longus fuit ut Scrugius plus semel sibi persuaserit se inscium obdormivisse atque horologii sonum amisisse. Tandem exspectanti eius auri incidit:
“Tin, tan!”
“Quadrans post duodecimam,” dixit Scrugius numerans.
“Tin, tan!”
“Dimidia!”
“Tin, tan!”
“Quadrans ad unam!”
“Tin, tan!”
“Ecce ipsa hora,” triumphans dixit Scrugius, “nec quidquam aliud!”
Prius tamen haec dixit quam campana horaria sonuit; quae tum uno ictu profundo, hebeti, cavo, maesto insonuit.
Una.
Eodem momento lux in cubiculo emicuit, et aulaea lecti remota sunt.
Aulaea lecti, inquam, manu quadam remota sunt. Non ea quae ad pedes erant, non ea quae post tergum, sed ipsa in quae Scrugius vultum intendebat. Aulaea remota sunt; Scrugius autem, subito semierectus, se vultu ad vultum cum hospite illo non terreno invenit qui ea removerat—tam prope eum quam ego nunc tibi sum; atque ego quidem spiritu ad ipsum cubitum tuum sto.
Mira erat figura: puero similis, neque tamen tam puero quam seni cuidam, per medium quoddam supernaturale spectato, quo longius ab oculis recessisse atque ad pueri modum contractus esse videretur. Capilli, circa collum atque per dorsum defluentes, aetate quasi cani erant; facies tamen ne unam quidem rugam habebat, atque cutem tenerissimus iuventutis flos tingebat. Brachia longissima erant atque lacertosa; manus item, quasi incredibili vi tenendi praeditae.
Crura pedesque, summa elegantia formati, nudi erant sicut superiores artus. Tunica purissimi candoris induebatur; circa lumbos autem zona splendida erat colligata, pulchro nitore refulgens. Ramum recentis viridisque ilicis manu tenebat; atque, mirabili quadam repugnantia cum hoc hiemali signo, vestis eius floribus aestivis ornabatur.
Sed omnium mirissimum erat quod e vertice clara atque splendidissima luminis flamma erumpebat, qua reliqua omnia cernebantur; atque hinc sine dubio fiebat ut, cum lumen remitteret, ingens quoddam lucernae exstinctorium pro pileo adhiberet, quod tunc sub bracchio gerebat.
Ne hoc quidem tamen, quo diutius Scrugius constantiusque eum intuebatur, mirabilissima eius natura erat.
Nam sicut zona modo hac parte, modo illa scintillabat atque fulgebat, et quod uno momento lucidum erat altero obscurum fiebat, ita figura ipsa modo distincta, modo incerta apparebat: nunc uno tantum brachio, nunc uno crure, nunc viginti cruribus; nunc bina crura sine capite, nunc caput sine corpore; partes autem quae sic evanescebant nullum omnino lineamentum in densis tenebris ostendebant in quas liquefieri videbantur. Deinde, ipso miraculo nondum absoluto, rursus tota figura constabat, tam clara distinctaque quam antea.
“Tune es, domine Spiritus,” interrogavit Scrugius, “cuius adventum mihi praedictum est?”
“Ego sum.”
Vox mollis erat atque mitis; singulariter summissa, quasi non iuxta eum sed procul sonaret.
“Quis es? Quid es?” postulavit Scrugius.
“Ego sum Spiritus Natalis Praeteriti.”
“Praeteriti temporis longe remoti?” quaesivit Scrugius, pusillam eius staturam intuens.
“Non. Tui praeteriti.”
Cur Scrugius tam vehementer cuperet Spiritum pileo tectum videre, fortasse ne ipse quidem, si quis interrogavisset, explicare potuisset; tamen peculiari quodam desiderio ductus rogavit ut caput operiret.
“Quid!” exclamavit Spiritus. “Adeone cito manibus mundanis lumen quod tibi praebeo exstinguere cupis? Parumne est quod tu quoque inter eos es quorum cupiditates hunc mihi pileum fabricaverunt atque me per longas annorum series cogunt eum depressum super frontem gestare?”
Scrugius reverenter negavit se ullam contumeliam intendere, neque sibi conscius erat se ullo vitae suae tempore Spiritum consulto pileo eiusmodi onerasse. Tum audacius quaesivit quodnam negotium eum ad se adduxisset.
“Salutis tuae causa,” dixit Spiritus.
Scrugius magnas gratias egit; simul tamen secum cogitare non potuit non multo magis ad salutem suam profuturam fuisse integram noctem sine ulla interpellatione dormire.
Spiritus cogitationem audivisse visus est, nam continuo dixit:
“Ut te igitur ad bonam frugem revocem. Cave atque attende!”
Haec dicens validam manum porrexit atque eum leniter brachio comprehendit.
“Surge! Mecum ambula!”
Frustra Scrugius dicturus fuisset neque tempestatem neque horam ambulationi idoneam esse; lectum calidum, thermometrum autem longe infra congelationis gradum stare; se nihil praeter soccos, vestem domesticam ac galericulum nocturnum gerere; praeterea tum gravedine laborare. Manus illa, quamvis muliebri manu lenior videretur, resisti tamen non poterat.
Surrexit igitur; sed cum Spiritum ad fenestram tendere videret, vestem eius supplex corripuit.
“Mortalis sum,” reclamavit Scrugius, “atque cadere possum!”
“Patere tantum ut manus mea te ibi tangat,” dixit Spiritus, manum eius pectori imponens, “et in maioribus etiam quam hoc sustentaberis.”
Vix verba dicta erant cum per parietem transierunt atque in aperta via rustica constiterunt, agris utrinque patentibus. Urbs omnino evanuerat. Ne vestigium quidem eius supererat. Tenebrae quoque ac nebula simul discesserant; erat enim clarus, frigidus, hiemalis dies, nive terram tegente.
“Bone Deus!” dixit Scrugius, manus coniungens dum circumspicit. “Hic educatus sum! Hic puer fui!”
Spiritus eum placide contemplatus est. Lenis ille tactus, quamvis levissimus atque unius tantum momenti fuerat, senis sensibus adhuc inhaerere videbatur. Mille odores per aerem volitantes percepit, quorum quisque mille cogitationibus, mille spebus, gaudiis, curis—iam diu, diu oblitis—coniunctus erat.
“Labrum tibi tremit,” dixit Spiritus. “Et quid est illud in gena?”
Scrugius, voce insolito quodam singultu intercepta, mussit papulam esse; rogavitque Spiritum ut se quocumque vellet duceret.
“Meministine viae?” quaesivit Spiritus.
“Memini!” vehementer clamavit Scrugius. “Clausis oculis eam ambulare possem.”
“Mirum sane tot annos eam te oblitum esse,” animadvertit Spiritus. “Pergamus.”
Per viam processerunt, Scrugius omnem portam, omnem palum, omnem arborem agnoscente; donec procul oppidulum mercatorium apparuit, cum ponte, ecclesia, flumine sinuoso.
Mox equuli villosi versus eos cursitare visi sunt, pueris insidentibus, qui aliis pueris in raedulis rusticis atque plaustris a colonis actis clamabant. Omnes illi pueri laetissimi erant atque se invicem tanto clamore salutabant ut lati campi iucunda musica implerentur, ipseque aer acer ac gelidus audita laetitia ridere videretur.
“Umbrae tantum rerum quae fuerunt sunt,” dixit Spiritus. “Nihil de nobis sentiunt.”
Laeti viatores appropinquabant; atque dum praeteribant, Scrugius unumquemque agnovit et nomine appellavit.
Cur adeo supra modum gaudebat eos videre? Cur frigidus ille oculus splendebat, cur cor exsultabat dum praeteribant? Cur tanta laetitia afficiebatur cum eos audiret mutuo faustum Natale optare, dum in compitis atque diverticulis discederent ut quisque domum suam peteret?
Quid erat laetum Natale Scrugii? Pereat laetum Natale! Quid boni umquam illi fecerat?
“Schola nondum omnino deserta est,” dixit Spiritus. “Puer quidam solitarius, ab amicis neglectus, ibi adhuc manet.”
Scrugius dixit se scire.
Et singultum dedit.
E via publica in angiportum sibi probe notum diverterunt, moxque ad magnam domum ex lateribus hebeti rubore factis pervenerunt, cui in tecto parva turricula erat gallo ventorum superposita atque campana instructa.
Magna erat domus, sed fractae fortunae. Spatiosa aedificia ministeriis destinata vix iam utebantur; parietes uliginosi muscoque obducti, fenestrae fractae, portae corruptae erant. Gallinae in stabulis glociebant ac superbe incedebant; gramen autem raedaria tecta ac horrea occupaverat.
Ne intus quidem antiquam dignitatem melius retinebat. In atrium triste ingressi, per apertas multarum camerarum fores prospicientes, conclavia male instructa, frigida, vasta invenerunt. Odor quidam terrae in aere erat atque nuditas algida, quae nescio quo modo nimis saepe ante lucem ad candelas surgere et parum saepe satis comedere in mentem revocabat.
Spiritus et Scrugius atrium transierunt ad ostium in posteriore domus parte. Sponte patefactum est, longamque, nudam, maestam cameram ostendit, ordinibus scamnorum simplicium ex abiete atque mensarum etiam nudiorem.
Ad unam earum puer solitarius iuxta exiguum ignem legebat.
Scrugius in scamno consedit et, cum miserum illum se ipsum, iam paene memoria deletum, qualis olim fuerat conspexisset, flere coepit.
Nulla domus resonantia tam occulta erat, nullus murium post tabulata stridor aut cursus, nulla gutta e fistula aquaria semigelata in obscura postica area cadens, nullus inter nudos ramos unius maestae populi gemitus, nullus inanis ostii horrei vacui motus, ne crepitus quidem in igne, quin in cor Scrugii molliente quadam vi incideret atque lacrimis liberiorem viam aperiret.
Spiritus brachium eius tetigit atque ad iuveniorem Scrugium, lectioni intentum, digito monstravit.
Repente vir quidam peregrino habitu indutus, aspectu mirum in modum verus atque distinctus, extra fenestram stetit, securi in balteo fixa, asinum lignis oneratum freno ducens.
“Euge! Ali Baba est!” Scrugius summa voluptate exclamavit. “Carissimus ille, bonus, fidelis Ali Baba! Ita, ita, novi! Quodam Natali, cum puer ille solitarius hic prorsus solus relictus esset, tum primum venit, prorsus isto modo.
“Pauper puer! Et Valentinus,” dixit Scrugius, “atque ferus frater eius Orsonus! Ecce eunt! Et ille—quod tandem ei nomen est?—qui ad Portam Damascenam dormiens, solis femoralibus indutus, depositus est: nonne eum vides? Et stabularius Soldani, quem Genii capite deorsum everterunt: ecce super verticem stat! Recte illi accidit. Gaudeo! Quid illi negotii erat Principissam uxorem ducere?”
Scrugius totam ingenii sui vehementiam rebus eiusmodi impendere, voce mirabili inter risum fletumque media; vultum eius tam accensum atque commotum videre—hoc sane negotiatoribus eius in urbe incredibile spectaculum fuisset.
“Ecce Psittacus!” clamavit Scrugius. “Corpus viride, cauda flava, atque in summo capite quiddam lactucae simile crescens. Ecce eum! ‘Pauper Robinsone Crusoe,’ inquit, cum ille postquam insulam circumnavigaverat domum rediit. ‘Pauper Robinsone Crusoe! Ubi fuisti, Robinsone Crusoe?’ Homo somniare se putabat; sed non somniabat. Psittacus erat, scis! Ecce Veneris Dies ad parvum sinum, vitae servandae causa, quantum pedes ferunt currit! Heus! Hui! Heus!”
Deinde, mira celeritate ad sensum prorsus diversum transiens, quod a consuetudine eius maxime alienum erat, se ipsum pristinum miseratus dixit:
“Pauper puer!”
Atque iterum flevit.
“Vellem…” mussit Scrugius, manu in loculum demissa atque circumspiciens postquam manicis oculos extersit. “Sed nunc nimis sero est.”
“Quid est?” interrogavit Spiritus.
“Nihil,” dixit Scrugius. “Nihil. Puer quidam heri vesperi ad ostium meum canticum Natalicium canebat. Vellem ei aliquid dedisse. Hoc tantum.”
Spiritus cogitabundus subrisit manumque movit.
“Aliud Natale videamus,” dixit.
His dictis pristina Scrugii figura maior facta est; camera autem aliquanto obscurior sordidiorque. Tabulata contraxerunt, fenestrae rimas duxerunt, fragmenta tectorii e laqueari ceciderunt nudisque subter asserculis apparere permissum est.
Qua ratione haec omnia facta essent, Scrugius non magis sciebat quam tu. Hoc tantum sciebat: ita prorsus rem se habuisse; omnia sic accidisse; se ibi rursus solum mansisse, ceteris pueris omnibus domum ad laetas ferias profectis.
Iam non legebat, sed desperans huc illuc ambulabat. Scrugius Spiritum aspexit, caput maeste movit, sollicitumque obtutum ad ostium convertit.
Apertum est.
Puella parva, puero multo minor natu, impetu ingressa est; bracchia collo eius circumdedit, crebris eum osculis petivit atque “carissimum, carissimum fratrem” appellavit.
“Veni ut te domum ducam, frater carissime!” dixit puella, exiguas manus plaudens atque sese inclinans ut rideret. “Domum te ducam—domum, domum, domum!”
“Domum, parva Fannia?” respondit puer.
“Ita!” dixit puella, gaudio redundans. “Domum, omnino ac perpetuo. Domum in aeternum! Pater nunc multo benignior est quam olim, adeo ut domus ipsa caelum videatur. Quadam nocte mihi carissima, cum cubitum irem, tam leniter mecum locutus est ut non timuerim iterum eum rogare num tu domum redire posses; ille dixit: ‘Ita, redibit’; atque raedam misit qua te reducerem.
“Et iam vir futurus es!” dixit puella, oculis latis apertis, “neque umquam huc rediturus; sed prius per totum Natale simul erimus atque laetissimum tempus quod usquam in mundo est habebimus!”
“Tu vero tota mulier facta es, parva Fannia!” exclamavit puer.
Illa manus plausit atque risit; caput eius tangere conata est, sed cum nimis parva esset, rursus risit atque in digitos se sustulit ut eum amplecteretur. Tum puerili impatientia eum versus ostium trahere coepit; ille autem, minime invitus, secutus est.
Vox terribilis ex atrio clamavit:
“Arcam domini Scrugii deorsum ferte!”
Atque ipse praeceptor in atrio apparuit. Iuvenem Scrugium feroci quadam dignatione contemplatus, manum ei adeo formidabiliter strinxit ut puer vehementer conturbaretur.
Tum fratrem sororemque in frigidissimum quoddam conclave principale duxit, quod verissime veterem algoris puteum appellare posses; tabulae geographicae in parietibus atque globi caelestis terrestrisque in fenestris positi ipso frigore quasi cera obduci videbantur.
Ibi lagonam vini mirum quam tenuis protulit atque massam placentae mirum quam gravis, earumque deliciarum portiones iuvenibus ministravit. Simul famulum macilentum misit qui aurigae poculum “alicuius rei” offerret. Ille autem respondit se domino gratias agere, sed si idem esset potus quem antea gustaverat, se malle abstinere.
Interea arca domini Scrugii in summam raedam religata erat. Pueri praeceptori libentissime valedixerunt; deinde raedam ingressi laeti per flexum horti discesserunt, rotis celeribus pruinam nivemque e foliis atris sempervirentium velut asperginem excutientibus.
“Semper delicatula fuit,” dixit Spiritus, “quam vel aura marcescere potuisset. Sed cor amplum habebat.”
“Habebat sane!” clamavit Scrugius. “Recte dicis. Non contradicam, Spiritus. Absit!”
“Mulier facta mortua est,” dixit Spiritus, “atque, ut opinor, liberos habuit.”
“Unum filium,” respondit Scrugius.
“Recte,” dixit Spiritus. “Nepotem tuum.”
Scrugius animo perturbatus visus est, breviterque respondit:
“Ita.”
Quamquam paulo ante scholam reliquerant, iam in frequentissimis urbis viis erant, ubi umbratiles viatores ultro citroque ibant, umbratilia plaustra raedaeque de via certabant, omnisque veri oppidi contentio atque tumultus audiebatur.
Ex ornatu tabernarum satis apparebat hic quoque rursus Natale esse; sed iam vesper erat, viaeque luminibus ardebant.
Spiritus ante ostium cuiusdam horrei substitit et Scrugium interrogavit num locum agnosceret.
“Agnoscam?” dixit Scrugius. “Nonne hic tiro fui?”
Ingressi sunt.
Scrugius, cum senem quendam capillamento Cambrico indutum conspexisset, post tam altam mensam sedentem ut, si duobus tantum digitis procerior fuisset, caput laqueari impegisset, maxima commotione clamavit:
“Euge! Senex Fezziwigius est! Bene ei sit! Fezziwigius vivus rursus!”
Senex Fezziwigius calamum deposuit atque horologium respexit, quod septimam horam ostendebat. Manus fricuit; amplissimam subuculam composuit; toto corpore risit, ab ipsis calceis usque ad ipsum quasi benignitatis organum; deinde voce commoda, pingui, suavi, plena, hilari clamavit:
“Heus istic! Ebenezere! Richarde!”
Pristinus Scrugius, iam iuvenis factus, alacer intravit, condiscipulo tirocinii comitante.
“Richardus Wilkinsius, utique!” Scrugius Spiritui dixit. “Per Deum, ita! Ecce ille! Mihi valde addictus erat, Richardus. Pauper Richardus! O care!”
“Heus, pueri mei!” dixit Fezziwigius. “Nullum amplius opus hac nocte. Vigilia Natalis est, Richarde. Natale, Ebenezere! Age, valvas claudamus,” clamavit senex Fezziwigius, manibus acute complosis, “priusquam quis ‘Ioannes Robinsonus’ dicere possit!”
Vix credas quam vehementer duo illi ad opus se dederint. Cum valvis in viam impetu exeunt—unum, duo, tria—eas locis suis imponunt—quattuor, quinque, sex—vectibus serisque muniunt—septem, octo, novem—atque antequam ad duodecim numerare posses redeunt, equis cursoribus non minus anhelantes.
“Eho!” clamavit senex Fezziwigius, mira agilitate de alta mensa desiliens. “Amovete omnia, pueri! Multum loci nobis opus est! Eho, Richarde! Age, Ebenezere!”
Amovete omnia!
Nihil erat quod non amovere voluissent aut potuissent, Fezziwigio spectante. Uno momento factum est. Omnia quae moveri poterant ablata sunt, quasi magistratu publico in perpetuum pulsa; pavimentum scopis mundatum atque aqua aspersum; lucernae compositae; lignum igni congestum; horreum denique factum est conclave saltatorium tam commodum, calidum, siccum atque splendidum quam quisquam nocte hiemali desiderare posset.
Intravit fidicen librum musicum ferens; ad altam mensam ascendit eamque in orchestram convertit; dum autem fidibus temperat, sonum edidit quasi quinquaginta ventres simul dolerent.
Intravit domina Fezziwigia, unum ingens solidumque risus spectaculum.
Intraverunt tres filiae Fezziwigii, radiantes atque amabiles.
Intraverunt sex iuvenes proci quorum corda illae fregerant.
Intraverunt omnes iuvenes viri mulieresque in negotio conducti.
Intravit ancilla cum consobrino pistore.
Intravit coqua cum familiarissimo fratris sui amico, lactario.
Intravit puer ex adversa domo, cui dominus parum alimenti praebere suspectus erat, sese post puellam e domo proxima praeter unam celare conans, de qua certo constabat dominam ei aures traxisse.
Intraverunt omnes, alius post alium; alii timide, alii audacter; alii venuste, alii inepte; alii impellentes, alii trahentes: quocumque modo, quacumque ratione—omnes intraverunt.
Tum omnes ad saltandum!
Viginti paria simul: manus semel circum, retro in alteram partem; per medium deorsum, deinde sursum; circum atque circum, variis coniunctionum amatoriarum gradibus; primum par semper in locum falsum incidens; novum primum par statim rursus proficiscens simul ac eo pervenisset; tandem omnia paria prima facta, nullum ultimum supererat quod reliquis opem ferret!
Quo felicissimo rerum statu perfecto, senex Fezziwigius manibus complosis saltationem constituit atque clamavit:
“Optime!”
Fidicen autem vultum sudore ferventem in cantharum cerevisiae nigrae, ad hoc ipsum praeparatum, demersit.
Sed quietem contemnens, simul ac rursus apparuit, statim denuo canere coepit, quamquam saltatores nondum stabant; quasi alter ille fidicen, labore confectus, super valvam domum relatus esset, hic autem novus omnino homo esset qui eum vincere aut mori decrevisset.
Plures saltationes fuerunt; pignora ludicra fuerunt; rursus saltationes; placenta fuit; potio vino, aqua saccharoque temperata fuit; ingens frustum assi frigidi, ingens frustum elixi frigidi; crustula carnibus minutis referta; cerevisia abundans.
Sed summum totius vesperae spectaculum post assa atque elixa venit, cum fidicen—callidum animal, memento! ex eo genere hominum qui artem suam melius noverunt quam tu aut ego docere possemus—modum illum qui Rogerus de Coverleio vocabatur pulsare coepit.
Tum senex Fezziwigius cum domina Fezziwigia ad saltandum processit.
Primum quoque par!
Magnum sane atque robustum opus eis propositum erat: tria vel quattuor et viginti paria; homines quibuscum nugari non licebat; homines qui saltare volebant neque ullam ambulandi intentionem habebant.
Quodsi bis tot fuissent—immo quater tot—senex Fezziwigius omnibus par fuisset; neque domina Fezziwigia minus.
Quod ad illam pertinet, dignissima erat quae eius socia omni vocabuli sensu appellaretur. Si hoc summa laus non est, maiorem mihi indica et illa utar.
Lux quaedam vera e suris Fezziwigii emicare videbatur. Per omnes saltationis partes quasi binae lunae fulgebant. Numquam certo praedicere posses quo momento quo loco deinde appariturae essent.
Cum autem senex Fezziwigius atque domina Fezziwigia totum saltationis cursum peregissent—procedere, recedere, utramque manum socio dare, inclinare caput et genua flectere, in cochleam torqueri, per acus foramen quasi transire, atque ad locum redire—Fezziwigius denique pedibus figuras secuit: tam sollerter secuit ut cruribus ipsis connivere videretur; neque, cum rursus pedibus terram attigit, vel minimum titubavit.
Undecima hora sonante, domesticum hoc convivium saltatorium solutum est.
Dominus Fezziwigius et domina Fezziwigia ad utramque ostii partem constiterunt; singulis discedentibus manus prehenderunt atque faustum Natale optaverunt. Cum omnes praeter duos tirones abiissent, idem illis quoque fecerunt.
Ita voces laetae paulatim conticuerunt; iuvenes autem ad lectos suos relicti sunt, qui sub mensa in posteriore taberna positi erant.
Per totum hoc tempus Scrugius quasi mente captus se gesserat. Cor atque animus eius in illa scena erant, una cum pristino suo ipso. Omnia confirmabat, omnia recordabatur, omnibus fruebatur, mirissima animi commotione afficiebatur.
Neque Scrugius Spiritus prius recordatus est quam, vultibus pristini sui ipsius atque Richardi ab eis aversis, sensit illum se plenissimo obtutu contemplari, lumine e capite eius clarissime ardente.
“Parva res,” dixit Spiritus, “ut tam stulti homunculi tanta gratitudine impleantur.”
“Parva!” repetivit Scrugius.
Spiritus signo monuit ut duos tirones audiret, qui toto pectore laudes Fezziwigii effundebant.
Cum audivisset, Spiritus dixit:
“Quidni parva? Pauculas tantum libras pecuniae mortalis vestrae impendit; tres aut quattuor fortasse. Tantine hoc est ut tantam laudem mereatur?”
“Non hoc est,” dixit Scrugius, dicto accensus atque inscius iam non more posterioris sed pristini sui ipsius loquens. “Non hoc est, Spiritus. Potest ille nos felices aut miseros facere; ministerium nostrum leve aut grave, voluptatem aut laborem efficere. Dic potestatem eius in verbis atque vultibus consistere, in rebus tam levibus tamque exiguis ut neque colligi neque numerari possint. Quid tum? Felicitas quam dat tanta est ac si ingentem pecuniam constaret.”
Obtutum Spiritus sensit atque substitit.
“Quid est?” interrogavit Spiritus.
“Nihil singulare,” dixit Scrugius.
“Aliquid tamen, opinor?” institit Spiritus.
“Non,” dixit Scrugius. “Non. Vellem tantum nunc pauca verba scribae meo dicere posse. Hoc est totum.”
Pristinus Scrugius lucernas exstinguebat eodem momento quo hoc desiderium proferebat; statimque Scrugius et Spiritus rursus una sub divo constiterunt.
“Tempus meum breve fit,” dixit Spiritus. “Cito!”
Hoc neque Scrugius neque ulli homini quem videre posset dictum erat; effectum tamen continuo habuit.
Nam Scrugius rursus se ipsum vidit.
Iam aetate maior erat, vir in ipso flore vitae. Facies nondum duras illas rigidasque lineas posteriorum annorum gerebat; sed curae atque avaritiae vestigia iam apparere coeperant. In oculis motus avidus, cupidus, inquietus erat, qui ostendebat quae passio radices egisset atque quo casura esset crescentis arboris umbra.
Non solus erat. Iuxta eum sedebat formosa puella veste lugubri induta; in eius oculis lacrimae erant, lumine micantes quod e Spiritu Natalis Praeteriti effundebatur.
“Parum refert,” molliter dixit. “Tibi certe parum. Aliud numen me loco movit; quod si te in futuro tempore consolari atque laetificare potest sicut ego facere conata essem, nullam iustam dolendi causam habeo.”
“Quod numen me loco movit?” respondit ille.
“Aureum.”
“Haec est aequa mundi iustitia!” dixit ille. “Nihil tam acerbe persequitur quam paupertatem; nihil tamen severius damnare se profitetur quam divitiarum studium.”
“Mundum nimium times,” leniter respondit illa. “Omnes aliae spes tuae in unam spem confluxerunt: ne umquam sordidis eius opprobriis obnoxius fias. Vidi nobiliores animi tui cupiditates unam post aliam decidere, donec una dominantissima passio, Lucrum, totum te occupavit. Nonne?”
“Quid tum?” respondit ille. “Etiamsi multo prudentior factus sum, quid tum? Erga te mutatus non sum.”
Illa caput movit.
“Sumne?”
“Pactum nostrum antiquum est. Factum est cum ambo pauperes essemus atque paupertate contenti, donec opportuno tempore patienti industria fortunam nostram mundanam augere possemus. Tu mutatus es. Cum pactum factum est, alius eras.”
“Puer eram,” impatienti voce dixit.
“Proprius tuus sensus tibi dicit te non fuisse quod nunc es,” respondit illa. “Ego eadem sum. Quod, cum unum cor haberemus, felicitatem pollicebatur, nunc miseriam secum fert, quia duo sumus. Quoties quamque acerbe de hoc cogitaverim, non dicam. Satis est me cogitavisse; possumque te liberare.”
“Num umquam liberationem petivi?”
“Verbis? Non. Numquam.”
“Qua igitur re?”
“Mutata natura; mutato animo; mutata totius vitae aura; alia Spe pro summo fine posita; omnibus denique rebus mutatis quae amorem meum apud te pretiosum aut dignum efficiebant.
“Si hoc inter nos numquam fuisset,” dixit puella, leniter quidem sed constanter eum intuens, “dic mihi: me nunc quaereres? Me nunc tibi conciliare conareris? Ah, non!”
Ille invitus quasi vim argumenti concedere visus est; tamen luctans dixit:
“Tu ita putas.”
“Libenter aliter putarem, si possem,” respondit illa. “Deus scit! Sed ubi veritatem eiusmodi didici, scio quam valida quamque invicta sit.
“Si autem hodie, cras, heri liber esses, possumne ego ipsa credere te puellam sine dote electurum—te, qui etiam in intima cum ea familiaritate omnia Lucri pondere aestimas? Aut, si eam eligeres, si uno momento unico tuo principio infidelis esses, nonne scio paenitentiam atque dolorem necessario secuturos?
“Scio.
“Itaque te libero. Toto corde libero—propter amorem eius hominis qui olim fuisti.”
Ille locuturus erat; sed illa, vultu ab eo averso, perrexit.
“Fortasse—et memoria praeteritorum me paene sperare facit—aliquid doloris ex hoc senties. Brevissimum erit, brevissimum. Mox huius rei memoriam libenter dimittes tamquam somnium inutile, e quo bene accidit te experrectum esse.
“Felix sis in vita quam elegisti!”
Reliquit eum.
Et discesserunt.
“Spiritus!” dixit Scrugius. “Nihil amplius mihi ostende! Domum me reduc. Cur me torquere delectaris?”
“Una umbra adhuc!” exclamavit Spiritus.
“Non amplius!” clamavit Scrugius. “Non amplius. Videre nolo. Nihil amplius ostende!”
Sed inexorabilis Spiritus ambobus brachiis eum constrinxit atque coegit quae deinde acciderent contemplari.
In alia scena alioque loco erant: camera neque ampla neque magnifica, sed omni domestico commodo plena.
Iuxta hiemalem ignem formosa puella sedebat, adeo similis illi quam proxime viderant ut Scrugius primo eandem esse crederet, donec eam nunc decoram matronam factam contra filiam suam sedentem conspexit.
Strepitus in camera omnino tumultuosus erat; nam plures ibi liberi erant quam Scrugius, perturbato animi statu, numerare posset. Neque, sicut grex ille in carmine celeberrimo, quadraginta erant pueri qui omnes se tamquam unus gererent; sed singuli pueri se tamquam quadraginta gerebant.
Quae res tumultum omni fide maiorem efficiebat.
Nemo tamen curare videbatur. Immo mater filiaque ex animo ridebant atque valde delectabantur; filia autem mox ludis se immiscuit atque a parvis latronibus sine ulla misericordia spoliata est.
Quid ego non dedissem ut unus ex illis essem!
Quamquam tam rudis numquam esse potuissem—non, non! Ne pro omnibus totius mundi divitiis crines illos arte nexos compressissem atque dissolvissem; nec calceolum illum pretiosum ei detraxissem—Deus me servet!—ne vitae quidem meae conservandae causa.
Quod vero illi protervi iuvenes ludo lumborum ambitum brachiis metiebantur—hoc facere non potuissem. Exspectassem enim brachium meum, poenae causa, circa eam perpetuo concrescere neque umquam rursus explicari.
At tamen, fateor, valde mihi placuisset labra eius contingere; aliquid eam interrogare ut labra aperiret; cilia demissorum oculorum contemplari nec ruborem excitare; fluctus capillorum solvere, quorum vel uncia reliquiarum loco omni pretio maior fuisset.
Denique, fateor, minimam puerilis licentiae partem habere voluissem, simul tamen satis vir esse ut eius pretium intellegerem.
Tum repente pulsatum est ostium.
Continuo tantus factus est impetus ut puella, vultu ridente vesteque iam direpta, in medio rubentis strepentisque agminis ad ostium quasi fluctibus delata sit, eo ipso tempore quo pater domum rediit, viro quodam eum comitante qui ludicris Nataliciis donisque oneratus erat.
Tum clamores! Tum certamen! Tum impetus in miserum atque indefensum baiulum!
Sellis quasi scalis conscendere ut ad loculos eius pervenirent; fasciculos charta fusca involutos rapere; collare eius tenaciter apprehendere; collo se suspendere; dorsum pugnis pulsare; crura amore incoercibili calcibus petere!
Quanti clamores admirationis ac voluptatis singulis fasciculis apertis!
Quam horribilis nuntius infantem deprehensum esse dum sartaginem pupae in os ingereret, atque vehementer suspectum esse eum fictum gallopavonem ligneo disco glutino affixum devoravisse!
Quanta levatio ubi terror falsus inventus est!
Gaudium, gratiae, exsultatio—omnia pariter describi nequeunt.
Satis sit dicere liberos cum omnibus affectibus suis paulatim e conclavi excessisse; singulos deinde gradus ascendisse usque ad summam domum; ibi cubitum ivisse atque ita tandem conquievisse.
Iam Scrugius intentius quam umquam contemplabatur.
Dominus domus, filia amanter innixa, iuxta focum suum cum illa atque matre consedit.
Scrugius autem cogitavit talem aliam creaturam, pari venustate parique spe plenam, patrem eum appellare potuisse atque ver quoddam in macilenta hieme vitae eius fuisse.
Oculi eius valde caligare coeperunt.
“Bella,” dixit maritus, ad uxorem subridens conversus, “veterem quendam amicum tuum hodie pomeridiano vidi.”
“Quem?”
“Coniecta!”
“Unde possim?—Ah! Nonne scio?” continuo addidit, ridens sicut ille ridebat. “Dominum Scrugium.”
“Dominum Scrugium ipsum. Praeter officinae eius fenestram transibam; ea nondum clausa erat, et intus candelam habebat, ita ut paene necessario eum viderem. Socius eius, ut audio, morti proximus iacet; ille autem ibi solus sedebat. Plane solus in mundo, ut credo.”
“Spiritus!” dixit Scrugius voce fracta. “Aufer me hinc.”
“Dixi tibi has tantum rerum praeteritarum umbras esse,” respondit Spiritus. “Quod tales sunt quales sunt, mihi ne imputes!”
“Aufer me!” exclamavit Scrugius. “Ferre non possum!”
In Spiritum se convertit; cum autem illum vultu se intuentem videret in quo nescio quo mirabili modo fragmenta omnium facierum quas ei ostenderat apparebant, cum eo luctari coepit.
“Relinque me! Reduc me! Noli me amplius vexare!”
In certamine—si certamen appellari potest ubi Spiritus, nulla visibili resistendi vi adhibita, nullis adversarii conatibus movebatur—Scrugius animadvertit lumen eius altius clariusque ardere.
Cum autem obscure sentiret hoc lumen vim quandam in se exercere, magnum exstinctorium quod Spiritus pro pileo gerebat corripuit atque subito super caput eius depressit.
Spiritus sub eo descendit, adeo ut exstinctorium totam figuram cooperiret; Scrugius autem, quamvis omnibus viribus deorsum premeret, lumen celare non potuit.
Sub margine enim continua atque integra luminis inundatio in pavimentum effundebatur.
Sensit se exhaustum esse atque invincibili somno oppressum; simulque sensit se in proprio cubiculo stare.
Ultimo conatu exstinctorium pressit; sed eodem pressu manus eius iam solvebatur.
Vix satis temporis habuit ut titubans ad lectum perveniret, antequam in gravem somnum concideret.
* * *