PUER DAKOTA
Caroli Alexandri Eastman (Ohiyesa) opus Indian Boyhood, anno 1902 editum
LATINE REDDIDIT BENIAMINUS MARTINUS

Puer Dakota, translated into Latin by Beniaminus Martinus (Benjamin Martin), 2026. Latin translation licensed CC BY 4.0.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Changes to this edition must be indicated.


INTRODUCTIO AUCTORIS

Indigena Americae Septentrionalis praestantissimum exemplum hominis pagani cultuque civili carentis praebebat. Neque corporis tantum robore formaque excelluit, sed etiam ingenio singulari praeditus erat. At indigena ille, qui secundum naturam liberam vitam degebat, iam non exstat. Reliquiae autem eorum qui nunc in finibus sibi assignatis degunt quasi picturam quandam exhibent: fictam vitae pristinae imaginem.

Quae sequuntur capita memoriam continent, imperfectam quidem, eorum quae puer usque ad quintum decimum aetatis annum sensi atque expertus sum. Has dispersas vitae meae silvestris periculisque plenae memorias in primis propter filium meum parvulum collegi, qui serius natus erat quam ut illud vitae agrestis spectaculum ipse conspiceret. Huic igitur libellum meum, amore permotus, filio meo Ohiyesae alteri dedico.

CAROLUS A. EASTMAN (OHIYESA)



CAPUT PRIMUM  MEMORIAE PRIMAE

I. Hakadah, «Postremus miserandus»

Quis puer, si liberissimam vitae rationem quae in terris reperiatur cogitet, non vel aliquantisper indigena esse velit? Mihi quidem illa vita obtigit. Singulis diebus vera erat venatio; verae quoque ferae erant quas persequeremur. Interdum in abditas silvas, ubi nemo nos interpellare posset, secedentes saltationem sacram instituebamus; ibi pueri maiores gentis nostrae agebant: Taurum Fortem, Cervum Stantem, Accipitrem Excelsum, Ursum Arcanum ceterosque.

Coloribus facies corporaque pingebant, patres avosque ad minima usque imitabantur, idque summa cum fide; rem enim ipsam ab infantia cotidie ante oculos habuerant.

Neque tantum imitandi arte pollebamus; naturae etiam studiosissimi eramus. Animalium mores non aliter cognoscebamus quam vos libros vestros discitis. Viros gentis nostrae observabamus, ludentes eorum personas gerebamus, postea vero vitam ad eorum exemplum instituere conabamur.

Nulli mortalium quinque sensibus rectius utuntur quam pueri in solitudinibus educati. Naribus non minus quam auribus oculisque valebamus; eadem in tactu atque gustu erat subtilitas. Nusquam memoria magis quam in vita silvestri excolitur; etiamnunc intellego quantum primae illi disciplinae debeam.

Equidem quo tempore primum lucem aspexerim meminisse non possum; fratres tamen mei rem saepe magno cum risu commemorabant. Mos enim apud Sioux erat ut, puero nato, frater eius in aquam desiliret vel, si hiems esset, nudus in nive volutaretur. Quod si adhuc tam parvus erat ut neutrum per se facere posset, aqua super eum effundebatur; si infanti soror erat, illa quoque immergebatur.

Significabatur novum bellatorem in castra advenisse, cuius fratres sororesque fortitudinis aliquod specimen darent.

Mihi vero parum prospere evenit ut natu minimus essem quinque liberorum, qui paulo postquam natus sum matre orbati sunt. Itaque nomen ignominiosum «Hakadah» ferre debebam, quod «Postremum miserandum» significat, donec honestius ac dignius rebus gestis mihi quaesivissem. Ceteri liberi paene pro ludicro me habebant.

Mater mea, quae inter Sioux Lacus Spirituum et eos qui Frondicolae dicebantur omnium formosissima habebatur, graviter aegrotabat. Quidam ex sacrorum medicis, qui ei assidebant, dixit: «Alter vir sacris artibus praeditus in lucem editus est; sed mater mori debet. Quare nomen ei sit Medicina Arcana.» Tum unus ex astantibus festinanter intercessit; nam eodem iam nomine fratrem alterutrius parentis appellari dixit. Sic interim Hakadah tantummodo vocatus sum.

Mater mea formosissima, quam Sioux interdum «Semideam» appellabant, omnem, ut ferebatur, generis Caucasici speciem vultu referebat, praeter capillos uberrimos nigerrimosque atque oculos eiusdem coloris. Illa, cum in lecto morti iam proxima iaceret, me ad pectus arcte pressit, tum socrui suae pauca susurravit: «Hunc puerum tibi tamquam tuum trado. Matri meae eum committere non possum: negleget enim, et profecto morietur.»

Mulier, cui haec dicebantur, statura mediocri minor erat, quamquam iam annos sexaginta nata mira pro aetate agilitate praedita, nec minore bonitate quam prudentia. Recte mater mea de matre sua iudicaverat: nam illa anus, paulo post filiae mortem adveniens, Hakadah sine matre nimis parvum esse ad vitam tolerandam affirmavit. Se eum custodituram pollicebatur, donec moreretur; deinde in sepulcro matris eius deposituram.

Altera vero avia mea hoc consilium tamquam nefarium vehementer improbavit, nec me illi tradere voluit.

Infans, ut mos erat, in cunis portatilibus collocabatur, quae ex tabula querna duos pedes cum dimidio longa, sesquipedem lata constabant. Unius lateri saccus opere acu picto egregie ornatus clavis capitibus aeneis affixus erat; anterior pars patebat, sed loris e pelle cervina hinc inde traiectis constringebatur. Supra brachia infantis arcus ligneus imminebat, utraque extremitate tabulae firmiter alligatus, ne, si cunae decidissent, caput vultusque laederentur.

Ex hoc arcu crepundia mira pendebant: fila ex ossiculis artificiose sculptis atque ungulis cervorum composita, quae motis infantis manibus crepitabant.

In his cunis erectis primis vitae mensibus maximam temporis partem vivebam, ludebam, dormiebam. Sive ad perticam tentorii reclinabar, sive ex arboris ramo suspendebar, dum avia ligna caedebat, sive eius dorso ferebar, sive cum altero infante suis cunis incluso utrinque ad latera equuli ad pondus aequandum dependebam, semper tamen in lectulo meo querno eram.

Avia haec, iam per sexaginta annos labores aerumnasque perpessa, admirationi erat puellis gentis nostrae. Non minore studio Hakadah fovebat quam olim filium primogenitum, patrem meum, in ulnis complexa fuerat. Quidquid infanti carissimo praestari debet, id summa cum sollertia pietateque faciebat. Vestimenta mea pauca et calceolos e molli pelle concinnatos ipsa eleganter parabat. Omnes dicebant me, etiamsi mater viveret, diligentius curari non potuisse.

Uncheedah — ita aviam appellabamus — cantu maxime valebat. Cum Hakadah interdum ante tempus expergiscebatur, solebat carmen ei huiusmodi canere:

Dormi, dormi, puer mi; longe absunt
   Ojibvae, longe absunt.
Dormi, dormi, puer; te ad hostem
   luce para, luce para.
Ignavi pugnam committere non audent
   ante lucem, ante lucem.
Dormi, parvule, dum nox manet;
   fortis surge, fortis surge!

Feminae Dakotae ligna e silvis caedere atque comportare solebant, et reliquos fere omnes castrorum labores graviores obibant. Necessitate id fiebat, cum viri interdiu feras persequi deberent. Saepissime me avia in eiusmodi itinera secum ferebat. Dum autem ipsa laborabat, cunas meas ex vite silvestri vel ramo flexili suspendere consueverat, ut vel levissimo vento huc illuc moverentur.

Narrabat mihi postea, cum iam ea aetate essem ut res animadverterem, me cum avibus et sciuris rufis sermones longissimos nescio qua lingua habere visum esse. Semel in cunis, quae quinque aut sex pedibus a terra suspensae erant, obdormiveram, cum Uncheedah aliquantum aberat, betulae corticem ad lintrem faciendam colligens. Sciurus autem in arcu cunarum sedere commodum duxerat, ibique nucem caryae rodebat, donec micis cibi in me deiectis somnum mihi rupit.

Adeone adventum eius aegre tuli ut confestim in alium ramum se proriperet, unde iram in me cum magno strepitu effundere coepit. Ego nihilo secius tam clare repugnabam ut Uncheedah mox auxilio veniret et importunum hospitem abigere cogeret. Saepe etiam aves, cum in silvis essem, cunis meis insidere solebant.

Cibus quo alerer benignae nutrici initio multam curam attulit. Oryzam palustrem coxit, percolavit, liquoreque e carne cervina selecta decocta admixto mihi dedit. Carnem quoque cervinam aridam tam diligenter contudit ut paene farina fieret, eamque in aqua diu maceravit, donec sucus alens eliceretur. Huic liquori maizium prius tostum deinde contusum immiscuit. Ex hac oryza palustri, carne cervina contusa maizioque composita sorbitio praecipuum mihi alimentum fuit.

Mox tamen dentes mihi prodierunt, multo maturius quam infantibus albae gentis fieri solet. Tum bona nutrix ciborum maiorem mihi varietatem praebuit; equidem iam ipse dentibus meis quidquid edebam comminuebam.

Cum e cunis excessissem, ut avia narrabat, paene statim ambulare coepi. Tum animum meum ad naturae res intendere instituit. Quotiens cantum alicuius avis audiebam, cuius esset mihi explicabat, his fere verbis:

«Hakadah, audi Shechokam (turdum pectore rufo) feminam suam vocantem; aliquid boni ad edendum modo se invenisse dicit.» Aut: «Ausculta Oopehanskam (turdum); uxori suae parvulae canit. Quam suavissime nunc canere conabitur.» Vesperi autem, cum caprimulgus haud longius ab nostro in silvis tentorio quam quantum lapis mitti posset strenue canere inciperet, mihi dicebat:

«Sile! Fortasse speculator ex Ojibvis adest!»

Aliquando autem, cum media nocte experrectus essem, dicebat:

«Noli flere! Hinakaga (noctua) e summa arbore te observat.»

Itaque caput plerumque operiebam; nam aviae monitis sine ulla dubitatione credebam, quae mihi de hac ave terribilem opinionem impresserat. Inter fabulas suas haec erat: puerulum quendam prope tentorium stantem matremque magno clamore appellantem Hinakaga subito e tenebris devolans arripuerat atque inter arborum ramos sustulerat. Notum porro erat exploratores indigenas, cum in expeditione bellica essent, noctuarum ululatum saepius imitari.

Hunc sonum interdum confestim dirae caedes secutae erant. Quam ob rem utile atque prudens esse videbatur illius vocis sonum iam teneris puerorum animis imprimere.

Pueri nostri ita instituebantur ut noctu vix umquam diu flerent. Quod in vita tam periculis exposita utile prorsus atque necessarium erat. Me infantem avia, ut ipsa dicebat, cum avibus sopire et cum avibus excitare solebat, donec assuetudo fieret. Nec sine consilio hoc faciebat. Indigena enim semper mane surgere debet. Primum venator primo diluculo feras facilius invenit.

Deinde gentes aliae, si bello se committunt, plerumque prima luce impetum faciunt. Etiam cum nostri nullam itineris festinationem habent, ante lucem surgere malunt, ut frigidiore aere viam faciant et fortasse ab hostibus non conspiciantur.

Iam parvulo mihi silentium et sermonis parcitas inculcabantur. Haec enim in indole indigenae instituenda inter praecipua habebantur. Venatori pariter atque bellatori prorsus necessaria putabantur, patientiaeque ac sui moderandi fundamenta esse credebantur. Habent quidem nostri tempora quibus iocis ac laetitia effusa indulgent; sed plerumque gravitas atque modestia servantur.

Denique infantia mea plena erat rebus memorabilibus atque ipsis vitae verae rudimentis. Iam audaciae amor mihi velut in aurem susurrabatur; aquilae pluma, quam bellator insigne virtutis gerebat, oculos meos iam allexerat. Quodam die, cum solus relictus essem, vix biennis, ornamentum capitis bellicum patrui mei sumpsi, omnesque ex eo aquilae plumas evulsi, quibus et canem meum et me ipsum exornarem. Tam mature vita quae me circumdabat animum meum formaverat, ut omnia quae a me postulabat iam summo studio praestare cuperem.

II. Primae aerumnae

Inter primas pueritiae meae casibus plenae memorias illud iter est quod ad latus equuli pendens feci. Ipse quidem in tota ea re nihil agebam. Consobrina mihi parvula in saccum coniecta ex cornu sellae, qua nostri utebantur, suspensa erat; sed nisi alterum pondus ex adverso oppositum esset, sella in dorso equuli manere non poterat.

Itaque ego quoque alteri sacco inclusus sum, ut meo pondere et sellam et puellam in aequilibrio continerem. Nec quicquam recusabam: nam cum parvula illa consobrina ludum iucundissimum agebam, nunc vultum occultans, nunc ostendens. Tandem ad ingentem nivis aggerem pervenimus, in quo miser equulus haesit atque procumbere coepit. Tum vero res haud ita iucunda fuit!

Hoc erat quibusdam matribus expeditum ac simplex genus liberos per hiemem iter facientes portandi. Quantumvis saeviret frigus, qui in sacco pellibus intus munito iacebat satis commode plerumque habebat; sic saltem mihi tum videbatur. Omnibus fere itinerum generibus, quamvis incertis, quibus nostri utebantur, assueveram; et, cum iam puer essem, non minus libenter quam quisquam alius traha a canibus ducta vehebar.

Traha autem hoc modo fiebat. Lora e corio crudo perticis tentorii firmiter alligabantur; perticae vero utrinque animali aptabantur, quasi inter geminos temones staret, ita ut earum extrema humi traherentur. Et equuli et canes maiores ad onera vehenda adhibebantur; hac ratione non modo impedimenta, sed etiam parvuli liberi portabantur.

Huiusmodi iter pueris aestate tantum fieri poterat. Et quoniam canibus non semper confidere licebat, parvuli interdum in periculum adducebantur. Nam ubi agmen canum longo itinere, aestu atque onerum pondere paene exanimatum, aquam tandem conspexerat, ilico omnium officiorum obliviscebatur.

Nonnulli, mulieribus frustra clamantibus, cum oneribus suis in rivum refrigerantem natando irruebant; atque ita mihi non semel balneum, quamvis invito, subeundum fuit.

Paulo amplius quattuor annos natus eram, cum in Minnesota res illa accidit quae «caedes Siouxiana» appellata est. In communi perturbatione in Columbiam Britannicam fugimus; cuius itineris memoria omnibus nostris etiamnunc vividissima manet. Par boum iugo iunctorum et plaustrum ad ligna vehenda ex cuiusdam agricolae albi fundo sumpta ad nos allata sunt, quibus in fuga uteremur.

Quanta me laetitia cepit, cum audivi nos illis bestiis sapientis quasi vultus iunctis, in plaustro tam egregie picto, vectum iri! Novum illud vehiculum mihi paene animal vivum, quattuor cruribus praeditum, videbatur; idque eo magis, cum, unguento quo axes illinebantur absumpto, rotae iter facientes velut porcelli stridere coeperunt.

Pueri multam in eo oblectationem reperiebant, quod ex alto plaustro desiliebant, dum boves lento gradu procedebant. Fratres mei maiores brevi ea arte peritissimi facti sunt. Tandem ipse quoque animum addidi ut eundem ludum experirer. Persuasum mihi erat eos prius in rotam pedem ponere; itaque pedem calceolo pelliceo indutum caute rotae imposui. Heu me miserum! Priusquam quid accidisset intellegere possem, sub rotas decideram; nisi vicinus, qui proxime a tergo iter faciebat, adfuisset, sequens quoque iugum me opprimere potuisset.

Haec mihi prima fuit experientia vehiculi hominum cultiorum. Quotquot maledicta noveram in iugum albi hominis conieci, mecumque constitui satis mihi esse traham a canibus ductam. Gaudebam etiam quod ab ea gente discedebamus quae plaustrum illud, quo paene vitam amiseram, fabricata erat; neque mihi tum in mentem veniebat me ipsum solum in culpa fuisse. Nullis postea precibus adduci potui ut in illud plaustrum rursus conscenderem, laetatusque sum cum tandem ad flumen Missurium relictum est.

Aestate quae «caedem Minnesotensem» secuta est, Sibley, dux militaris, nostros etiam trans hoc flumen persecutus est. Missurius autem inter fallacissima terrarum flumina numeratur. Ne navigium quidem huius aetatis egregie instructum in incerto eius impetu semper tutum est. Nos tamen in cymbis e pellibus bisontium confectis, tam rotundis ut dolia viderentur, transire coacti sumus!

Washechu, id est homines albi, magno numero cum ingentibus tormentis bellicis appropinquabant. Dum plerique viri nostri eos pugnando morabantur, ut tempus fugae daretur, mulieres senesque cymbas subitarias exstruere atque instruere properabant, costis e ramis salicis additis quibus firmarentur. Aliae cymbae a binis ternisve viris aut mulieribus, qui per aquam natabant, trahebantur; alias equuli ducebant. Difficile sane erat efficere ne inverterentur, cum pueros sibi consulere nequientes et pauca quae possidebamus impedimenta portarent.

In fuga nos parvuli aut sellis loris alligabamur aut ante maiorem natu sedentem continebamur. Dum noctu longa itinera conficiebamus, ut milites effugeremus, somni inopia atque alimentorum penuria laborabamus. Cibum raptim sumebamus, interdum etiam in ipsa sella. Neque aquam ubique inveniebamus; quam secum homines in saccis ex ventriculorum tunicis aut ex membrana quae animalium corda cingit exsiccata factis portabant.

Iam necessario in fines gentium nobis infestarum transibamus, a quibus paene cotidie noctuque vexabamur. Sola summa vigilantia nos incolumes servavit.

Quodam die, cum iam haud procul a finibus Britannicis abessemus, alius nobis hostis occurrit: incendium per campos gramineos late serpens. Undique flammis circumsepti eramus. Statim alium ignem excitavimus; quo facto e periculo vitae erepti sumus.

Inter ea quae proxima hieme maxime animum concusserunt fuit tempestas nivosa, quae nos huc illuc errantes subito oppressit. Passim familiae in nive procubuerunt, iis locis delectis ubi nix minus facile in aggeres coacervari videretur. Diem noctemque sub nive iacuimus. Patruus meus perticam longam iuxta nos defixit, qua cognosceremus quando procella desisset. Pelles bisontium nobis abunde suppetebant, nixque ipsa calorem retinebat; sed eius pondus grave erat.

Interposito tempore nix ita concrevit et circa corpora nostra cavata est, ut, quantum in tantis malis fieri poterat, satis commode iaceremus.

Postero die tempestas sedata est, et magnum bisontium agmen paene super nos constitisse deprehendimus. Nive effossa e latebris evasimus; aliquot bisontes occidimus, ignem accendimus, bonoque prandio laeti refecti sumus.

Iam igitur et exul et matre orbatus eram; neque tamen infelix mihi videbar. In assiduis migrationibus non pauca nobis iucunda contingebant, totidem fere aerumnae casusque adversi. Interdum rerum omnium copia, interdum egestas erat; aliquotiens etiam a morte vix effugimus. In vita silvestri primum ver omnium anni temporum difficillimum est; fames enim paene semper illo tempore grassabatur.

Indigenae patientia atque studio suorum insignes sunt; tam arcta inter eos caritas viget, quantam apud nullum populum quem civilem vocant maiorem esse cognovi. Quod nisi ita esset, aliquas ex his gentibus carnibus humanis vesci solitas fuisse credo. Constat albos homines interdum, ne fame perirent, socios suos occidisse atque comedisse; Indigenas autem numquam!

Ubi cibi penuria urgebat, adulti saepe sibi ipsis cibum subtrahebant, quo diutius liberis alimenta suppeterent; nam pueri famem minus facile quam senes tolerabant. Nostri autem, si gentem universam spectes, diutius sine cibo vitam sustentare possunt quam ulli alii homines.

Memini me aliquando vere tam aspero conflictatum esse, ut per complures dies nihil omnino haberemus quod ederemus. Numquam mihi excident sex aviculae, quae uno quodam mane sex familiis ad ientaculum obtigerunt; nullum deinde prandium, nulla cena secuta est! Quantopere tum recreatus sum, quamquam mihi ex avicula parvula parva tantum ala contigit! Nec multo post in regionem bisontibus abundantem pervenimus; tum fames egestasque statim oblivioni datae sunt.

Talis erat vita Indigenarum in solitudine! Ubi ferae capi poterant et sol lucebat, asperarum rerum proxima hieme toleratarum facile obliviscebantur. De futuro parum providebant. Naturae velut liberi erant: quae eos interdum duris rerum experimentis tamquam flagris castigabat; illi tamen obliviosi atque incuriosi permanebant. Multa quae passi sunt modica providentia vitari potuissent.

Aestate vero, cum natura pulcherrima est et homini silvestri omnia large suppeditat, nulla mihi vita felicior videtur! Cibus sine pretio, tectum sine pretio, omnia sine pretio! Aestate omnes aeque divites erant, hieme et ineunte vere omnes aeque pauperes. Morbi tamen tum et rariores erant et minus perniciosi quam nunc, valetudoque Indigenarum plerumque firma erat.

Puer indigena eam vitam agebat quam paene omnes pueri somniare solent, quamque, si eis eligendi potestas fieret, ipsi sibi optarent.

Aliae gentes nostros saepe incursabant; quare nobis assidue excubandum erat. Memini noctu quodam tempore castra nostra oppugnata esse, atque omnes equulos terrore in fugam actos. Paucos tantum recuperavimus, et post eam calamitatem pleraque itinera trahis a canibus ductis conficiebamus.

Altera hieme post caedem Minnesotensem pater meus duoque fratres natu maiores, cum aliis quibusdam, apud Winnipeg ab homine mixtis parentibus orto magistratibus Civitatum Foederatarum proditi sunt. Ego tum apud patruum in alia regionis parte degebam; itaque per decem annos ab eis seiunctus fui. Toto eo tempore ab albis interfectos esse credebamus; docebarque, simul atque ad bellum proficisci possem, eorum mortem ulcisci debere.

Pauca nunc de hoc patruo, fratre patris mei, dicenda sunt, qui per multos annos consiliis ac disciplina mihi praefuit. Statura erat sex pedum Anglicorum et duarum unciarum, corpore rectissimo, humeris latis. Eo tempore inter Sioux in America Britannica degentes unus ex optimis venatoribus fortissimisque bellatoribus habebatur. Ibi etiamnunc vivit; neque enim ad hunc diem impetrare ab eo potuimus ut in Civitates Foederatas rediret.

Vere Indigena erat: forma haud insigni, sed verax ac fortis. Paucis simplicibusque vitae praeceptis utebatur, a quibus vix umquam discedebat. Nonnulla eorum exponam, cum de puerili disciplina mea agam.

Mirum est omnino ullos pueros inter tot pericula aerumnasque, quibus tum obnoxii eramus, ad aetatem adultam pervenisse! Tentorium tenue, ubicumque positum, hieme non minus quam aestate unum nobis adversus frigora tempestatesque praesidium erat. Memini nonnumquam tanta nive nos obrutos fuisse ut ligna igni alendo aegerrime reperirentur. Semel per triduum vix quicquam ignis habuimus, dum toto eo tempore saevissima tempestas grassabatur.

Nulla tamen singularis sollicitudo apud nostros apparebat; haec enim tamquam res solitas accipiebant, certo scientes tempestatem suo tempore desituram esse.

Olim ego quoque frigus famemque non minus fortiter quam ceteri tolerare poteram; nunc autem, si semel cibum non capio aut forte pedes mihi madefiunt, non secus afficior ac si talem vitam numquam egissem, cum olim saepissime me totum madefacere nihil nisi rem cotidianam putarem.

Etiam si cibi satis suppetebat, interdum ieiunare nobis utilius videbatur. Nec corporis exercitatio umquam intermittenda erat, tum valetudinis causa, tum ut vires ad labores extraordinarios, si quando subito postulati essent, compararemus. Ipse memini patruum saepe cervum occisum umero impositum domum reportare. Haud exiguum interdum iter erat; ille tamen id ne egregium quidem facinus putabat.

Mos apud nos plerumque erat bis in die cibum capere, mane atque sub vesperum. Nec tamen id perpetuo observabatur; nam si qui hospites advenissent, mos gentis iubebat aut tabacum aut cibum aut utrumque eis offerri. Huic consuetudini bis in die edendi viri, maxime iuniores, diligentius parebant quam mulieres liberique. Illo enim tempore nostri intellegebant veram virilitatem, quae corporis actione et patientia continetur, victu temperato atque certa exercitatione niti.

Talis disciplina vitae apud Indigenas, qui nunc in agris sibi destinatis degunt, omnino non servatur.

III. Avia mea Dakota

Matre orbatus, aviam meam optimam sapientissimam ducem atque certissimum praesidium semper habui. Nec diu me latuit eam plerisque sui temporis feminis antecellere. Id non solum meis oculis observaveram, sed etiam ex honore quem reliquae mulieres illi habebant intellexi. Ad naturale ingenium rerumque sollertiam memoria plane admirabilis accedebat.

Nulla illius aetatis obstetrix in gente nostra aut arte aut iudicio cum ea certare poterat. Quaecumque in obeundo munere experientia didicerat, ea tam diligenter memoriae mandabat, quam si ordine in tabulis scripta reposuisset.

Memini perspicue eam aliquando me secum in silvam duxisse ad quaerendas quasdam radices salubres.

«Cur», inquam, «non omnium generum radicibus ad medendum uteris?»

«Quoniam», respondit sua illa solita celeritate, «Magnum Arcanum non vult omnia nobis nimis facile reperiri. Alioquin omnes medicinam profiterentur. Discendum autem est Ohiyesae multa esse arcana quae Magnum Arcanum non nisi dignissimis aperiat. Qui ieiuni solique illud quaerunt, ii demum signa eius accipient.»

His similibusque explicationibus adeo vivas mirasque de Magno Arcano, de precibus deque solitudine opiniones animo meo infundebat, ut pueriles interrogationes non desinerem.

«At cur», quaesivi, «illas herbas, quas in silva vidimus, eiusdem generis atque hae quas nunc effodis, non collegisti?»

«Eadem de causa qua baccae quae sub densarum silvarum umbra crescunt minus nobis placent quam quas loca soli exposita alunt. Hae enim dulciores sapidioresque sunt. Herbae autem quibus vis medendi inest ibi quaerendae sunt ubi neque nimium umoris neque nimium siccitatis est, sed solis lumen satis largum ut vigorem suum retineant.

«Aliquando Ohiyesa aetatem habebit qua medicinae arcana discere possit; tum omnia ei aperiam. Sin autem malus vir evaseris, haec tibi dona subtrahere et fratri tuo tradere debebo; nam qui sacram medendi artem exercet, eum bonum sapientemque virum esse oportet. Spero fore ut Ohiyesa, cum adoleverit, sacrae medicinae peritissimus fiat. Magnam laudem meretur qui fortis bellator esse cupit; maiorem tamen qui medicandi sacras artes praeclare tenere studet.»

Haec tam graviter atque attente dicebat, ut etiam nunc eorum vim sentiam verbaque memoria teneam.

Feminae nostrae oryzam palustrem, radices, baccas ceteraque silvestria poma colligebant, quae non minimam victus nostri partem praebebant. Hoc proprium feminarum opus erat. Uncheedah, id est avia, omnium harum rerum peritissima erat: adeo quasi naturali quodam sensu noverat ubi quodque esculentum genus et qua anni tempestate reperiri posset. Huiusmodi labor mulieribus nostris copiam dabat naturam sua ratione observandi atque cognoscendi; qua in re Uncheedah multis viris acutior erat.

Quae filii eius virtutes habebant, non omnes a patre acceperant; immo insigniora generis nostri ingenia ex illa manifeste proveniebant. Inter feminas dux erat, ad quam ceterae non modo remedii sed etiam in rebus suis consilii petendi causa conveniebant.

Fortitudine viris quibuslibet par erat. Haec virtus cum sollertia et praesentia animi coniuncta non semel ipsam suosque e periculo exitii eripuit. Aliquando per fines aliarum gentium vagantibus nobis, cum plerique viri venatum discessissent, repente turma hostium apparuit. Pauci quidem viri domi remanserant, sed tam improviso periculo obstupefacti quid agerent vix sciebant; tum illa mulier processit sola obviam venientibus.

Cum aliquantum itineris confecisset, quidam virorum eam secuti sunt. Advenas ipsa convenit manumque iis porrexit. Illi amicam salutationem receperunt; eius igitur audacia effectum est ut incolumes quietique relinqueremur.

Aliud de ea factum pater meus narrabat. Avus, venator celeberrimus, saepe a reliqua gente ferarum quaerendarum causa discedebat. Tum autem non nisi uxorem tresque filios secum habebat. Vespere quodam e venatu reversus miratus est uxorem vallum ex sudibus circum tabernaculum excitavisse.

Vestigium enim unius pedis in terra animadverterat, unde periculum imminere intellexit; statim cognovit neque mariti sui illud esse neque ullius e gente Sioux, quoniam calcei pellicei forma diversa erat. Omnes fere Indigenae vestigia pedum dignoscere sciunt, sed nonnulli hac arte praecipue excellunt.

Fortis illa femina quinque bellatores Ojibway fugaverat. Caute tentorio appropinquabant, sed canis tempestive latratu monuit. Tum illa ex munimento sclopetum duobus tubis instructum in eos exoneravit, tam feliciter ut hostes attoniti satius esse ducerent recedere.

Quinque aut sex annos natus eram, cum milites gentis nostrae quodam die magnum nostrum ex pellibus bisontium tentorium everterunt. Patruus accusabatur quod ingentem bisontium gregem solus venatus esset. Res tamen non omnino ita se habebat. Cervum enim in silvae margine iaculans imprudens bisontes complures exterruerat. At etiam casu factam huiusmodi rem graviter punire mos erat.

Cum publici custodes impetum fecissent, ego intra tentorium ludebam; praeter me nemo nisi Uncheedah aderat. Neque adventum eorum senseram, cum triginta vel quadraginta homines voce quantum poterant valida bellicum clamorem sustulerunt: mihi videbatur parvus ille meus orbis statim periturus. Confestim innumeri cultri securesque in fragile domicilium nostrum immissi sunt, glandes autem super capita nostra per perticas vinculaque volabant.

Quid tum egerim vix scio; credo me id ipsum fecisse quod alius quivis eiusdem aetatis puer fecisset. Tum demum quid ageretur perspicue intellexi, cum Uncheedah cum praefecto eorum de iniuria contendebat, affirmans rem non satis cognitam esse, neque quemquam ex custodibus eam bello famam adeptum esse ut tentorium filii sui iure attingere posset. Sed heu! infelix domus nostra iam ita deleta erat ut agnosci non posset; ipsae perticae in assulas fractae iacebant.

Feminae gentis nostrae, ubi media aetate provectae sunt, plerumque graviores corporibus minusque agiles fiunt; avia vero hac quoque in re singularis erat. Sexaginta iam annos agebat cum natus sum; cum autem ego septem annos natus essem, me trans torrentem rapidum latumque dorso gestans natando traiecit, quoniam nolebat me in navigiis illis rotundis atque incommodis e taurinis pellibus factis periculo committere, quibus flumina itineri obiecta, maxime vere, transibamus. Mira erat vis corporis patientiaque eius.

Quin etiam cum duos et octoginta annos attigisset, aliquando viginti quinque milliaria Anglica pedibus confecit, neque magno labore affecta videbatur.

Miror etiam nunc quanta castitate animi quamque excelsis sensibus haec mulier praedita fuerit, si mores consuetudinesque gentis suae eo tempore considero. Marito mortuo ipsa adhuc admodum iuvenis erat, vegeta, prudens, industriosa.

Ex superbo quodam duce e gente «Inter Folia Habitantium» orta erat. Quamquam eius aetatis dignitatisque feminis iterum nubere licebat, pluresque proci pertinaces, et ipsi annis pares atque principes, eam petebant, maluit tamen mariti memoriam sola colere.

Perparvus eram cum patruus duas iuvenes Ojibway domum adduxit, quas bello ceperat. Quoniam in pugna qua captae erant nemo nostrorum ceciderat, feminae Sioux eas miseratae benigne tractabant. Laetae quidem videbantur, etsi damna cum captae sunt accepta graviter dolebat utraque; neque tamen nostra erga se beneficia grato animo agnoscere omiserunt.

Quae ex iis maior natu, cum tandem dimitteretur, dixisse memini, ea etiam nunc mihi valde memoratu digna videntur. Per biennium in familia aviae manserant; postea magno conciliabulo pacis inter utramque gentem facto ad suos remissae sunt. Cum aviae valedictura esset, soror maior primum eam amplexa deinde his fere verbis locuta est:

«Fortis es mulier et vera mater. Nunc intelligo cur filius tuus nostros tam audacter vicerit meque sororemque meam ceperit. Initio eum oderam; nunc admiror, quoniam nihil aliud fecit quam pater meus aut frater aut maritus, si facultas data esset, fecissent. Quin etiam plus praestitit: nos a securibus commilitonum liberavit atque domum suam adduxit ut fortem nobilemque feminam cognosceremus.

«Tot beneficia quibus nos ornasti numquam obliviscar. Sed discedendum est; ad gentem meam pertineo atque ad eam revertar. Conabor ego quoque vera esse femina filiosque ita instituere ut, sicut filius tuus, fortes ac liberales bellatores fiant.»

Soror autem eius apud Sioux perpetuo manere elegit et iuveni cuidam ex nostris nupsit.

«Efficiam», inquit, «ut Sioux et Ojibway quasi fratres inter se sint.»

Multa alia exempla sunt feminarum captivitate acceptarum quae matrimonia apud nostros contraxerunt. Mater Wabashaw, notissimi ducis Sioux, e gente Ojibway erat. Feminam quoque cognovi quam ex albis hominibus captam esse dicebant. Bellatori illustri nupserat quinqueque filios egregios pepererat. Mores Indigenarum adeo didicerat ut mihi puero ne in mentem quidem venisset eam albam esse.

Nam eorum cutis sole ita adusta coloribusque ita imbuta erat ut nisi acutissimus oculus ab ipsis Indigenis eos discernere posset.

IV. De saccharo apud Dakotas conficiendo

Ubi primum mense Martio nix liquescere coeperat, feminae gentis nostrae quas puer noveram statim ad saccharum quotannis conficiendum animum convertebant. Huic operi senes, anus, pueri potissimum vacabant. Ceteri enim gentiles eo tempore ad venandas feras quarum pelles quaerebantur vere proficiscebantur, nos autem domi relinquebant ut saccharum pararemus.

Inter instrumenta necessaria primum locum obtinebant ingentes ollae ferreae atque aeneae quibus sucus decoqueretur. Alia omnia fabricari poterant; has autem emere, poscere aut mutuas accipere oportebat. Arbor acerna quaedam deiciebatur et truncus excavabatur in modum navigii, in quod sucus colligeretur. Parvi quoque alvei ex tilia atque vasa ex cortice betulae fiebant, quibus dulces guttae ex arboribus manantes exciperentur.

His paratis, omnes ad domum saccharariam e corticibus factam contendebamus, quae in media pulcherrima acerarum silva iuxta flumen Minnesota posita erat. Aediculam hiemalibus nivibus et prioris autumni foliis aridis partim refertam inveniebamus; ea igitur ante usum purganda erat. Interea tentorium foris ad paucos dies habendum erigebatur.

Alta adhuc in silva nix iacebat, crusta tamen tam dura tecta ut super eam facile ambularemus; soliti enim eramus ad locum saccharo faciendo destinatum antequam arborum sucus fluere coepisset migrare, ut omnia commodius praepararemus.

Avia his diebus tam laboriosa erat quam castor; vel potius, ut Indigenae dicunt, quam mus aquaticus, qui bestiola sedula sex aut octo interdum modios radicum edulium in hiemem recondit, quas tamen nostri nonnumquam reperiunt atque auferunt. Si ubertatem succi sperabat, alterum, interdum etiam tertium, navigium cavabat quo liquor exciperetur. Eadem postea navigia a venatoribus ad proprium usum adhibebantur.

Ultimo illo tempore quo in Minnesota ante tumultum saccharum fecimus, avia securi in fabricando navigio occupata erat, cum iuvencula quaedam amita mea iuxta staret. Nos pueri in magna domo sacchararia forma ovali congregati sagittas assidue parabamus, quibus lepores sciurosque striatos occideremus, quos sciebamus frequentes ad arborum sucum potandum venturos esse. Aves etiam redire iam coeperant, easque frigidae Martiae tempestates ad ipsas aedes nostras compellebant.

Tum ego natu tam exiguus eram ut nihil fere praeter spectare possem; sed huius diei laetitiam ex animo participabam. Gaudebam pueros maiores sagittas diligenter acuentes videre, cum eas ad extrema lignorum igni admotorum applicarent et interdum cultro particulam e ligno abraserent. Prae studio parum curabant quid agerent, etsi probe sciebant cultro carbonem ardentem attingere severe vetitum esse.

Subito clamores ingentes foris exauditi sunt; omnes prorupimus ut causam cognosceremus. Gravis res acciderat: securis aviae, dum illa feriebat, sursum deflexa tres amitae digitos, quae manibus ad ventrem compositis spectabat, paene amputaverat. Nobis foras currentibus, anus, quae iam animadverterat nos circa ligna ardentia neglegenter egisse atque vituperaverat, minacibus clamoribus nos insequebatur verbera interminans.

Hoc fortasse lectoribus mirum videbitur; explicari tamen facile potest ex opinione apud Indigenas vulgata, qui putabant tale facinus, quale nos commiseramus, certo secuturum esse ut aliquis e familia casu secaretur.

Neque vero avia tantum navigia faciebat: etiam ligna ad ignes satis multa comportabat, quoniam, ubi sucus fluere coepisset, vix tempus ei superfuturum erat ad materiem colligendam. Mox aer mitescere nixque liquefieri coepit. Imbres Aprilis maximam partem nivis in flumen Minnesota detruserunt. Tum feminae arbores explorabant, lente inter eas securibus gestatis ambulantes singulisque unum ictum celerem inferentes, ut viderent num sucus appareret.

Arbores, haud secus ac homines, suas habent proprietates: aliae sanguinem quasi vitalem libenter effundebant, aliae tardius largiebantur. Singulis sub arboribus vasculum ex cortice betulae positum est, et assula ex ligno duro alte in rimam securi factam adacta. Ex huius angulis sucus primum guttatim, deinde largius in parva vasa destillabat.

Ex aceribus plerumque saccharum conficitur; nostri tamen etiam alias arbores incidere solebant. Ex betula et fraxino saccharum subfuscum paulumque amarum parabant, quod medicinae gratia usurpabant. Acer autem, quod negundo vocatur, candidissimum saccharum dabat, cui unum tantum vitium erat: numquam satis eius habebamus!

Tum in domo sacchararia ignis longus excitabatur, supra quem series ollarum aenearum suspendebatur. Feminae sucum situlis stanneis aut e cortice betulino factis colligebant et in navigia infundebant; ex his ollae assidue implebantur. Quam laeta expectatione pectora puerorum pulsabant, ubi gratissimum succi bullientis sibilum audiebant! Suam quisque ollam sibi curandam vindicabat.

Eius erat ignem sub olla alere, cavere ne liquor exuberaret, denique ubi sucus iam in crassum syrupum vertebatur, ex eo pala lignea hausto in nivem guttas demittere atque gustu probare. Tam crebrae erant hae probationes ut primo aut altero die paene totum saccharum quod parari poterat ipsi consumeremus; neque avia serio ad recondendum saccharum animum adiecit priusquam nimia dulcedine paulum satiati essemus.

In massas variarum formarum saccharum cogebat, formis e cortice betulae interdumque calamis cavis vel rostris anatum anserumque utens. Partem in pulverem redigebat et loculis ex corio crudo includebat. Prudens autem femina post primum fere mensem nobis non nisi diebus peculiaribus illud concedebat; ita paene toto anno suppeditabat.

Minuta dulciola pueris ad raras delicias servabantur. Saccharum in epulis cum oryza palustri aut maizio tosto, itemque cum carne arida contusa edebatur. Potiones quae nunc coffea et thea appellantur, atque earum vicariae, illis temporibus nobis prorsus ignotae erant.

Nulla ars suo labore sollicitudineque caret. Aviae meae inter saccharum conficiendum praecipua molestia erat, quod vascula e cortice betulae subinde evertebantur aut morsibus perforabantur. Nocentes erant lepores atque sciuri; itaque nos pueruli tum primum aliquid utilitatis attulimus, sagittis ex arcubus in eos coniectis. Per totum locum venabamur, donec bestiolae paene omnes e vicinia depulsae essent.

Interdum aliquis fratrum natu maiorum leporem unum aut alterum domum referebat; tum convivium erat nobis.

Sacchari confectio in provectum Aprilem durabat, avesque redeuntes omnem locum circum castra cantibus laetificabant. Saepe fratres maiores in silvam sequebar, etsi tum quattuor aut quinque tantum annos natus eram. Quodam die tam longe abierunt ut solus reverti ausus sim. Iam tugurium nostrum conspiciebam cum sciurum striatum in trunco considentem vidi, sono illo quo feminam suam advocat.

Quam gloriosum mihi videbatur, si parvo arcu sagittisque bestiolam conficere potuissem! Tacite cautissimeque adpropinquabam, oculos semper in pulchrum animal intentos; iam sagittam emissurus eram cum ad pedes sibilum audivi. Ibi serpens horrendus in orbem convolutus iacebat, ad saltum paratus! Oblitus me bellatorem esse, magno clamore edito retro exsilui; sed statim memet reprehendens pudore oculos demisi, quamquam nemo aderat.

Ad truncum tamen arboris lapsae oblique innixum me recepi, ibique, ut saepe mihi narratum est, haec solus mecum loquens dixi: «Num serpens etiam arborem conscendere potest?»

Memini eiusdem ultimi temporis quo in Minnesota saccharum confecimus me quodam die ante tugurium stetisse atque hospitem appropinquantem conspexisse: senex incurvus, capillis paene canis, ingentem fascem salicis rubrae, quam nostri ad fumandum adhibent atque kinnikinick vocant, dorso ferebat. Fascem ante ianuam deposuit, tum nos ita salutavit: «Tempestatem profecto ad saccharum faciendum optimam nacti estis.»

Proavus meus erat, Vir Nubis appellatus, cuius vicus olim ad lacus Calhoun et Harriet iacebat, qui nunc intra suburbana urbis Minneapolis numerantur. Hic primus inter duces Sioux missionarios Protestantes benigne excepit, virque apud colonos primae aetatis satis notus fuit. Nuntiavit quosdam in propinquo secus flumen quietos sacchari confectores ab Ojibway passim incursantibus oppressos interfectosque esse.

Hoc nuntio non mediocriter perturbati sumus; intellegebamus enim nos quoque in hostium Ojibway manus incidere posse. Itaque usque ad diem quo onusti domum in vicum nostrum rediimus, nemo nostrum prorsus securo animo fuit.

V. Epulae media aestate celebratae

Media aestas erat. Quaecumque eo anno Santee Sioux susceperant, ea omnia prospere cesserant. Venatores qui vere ad pelles quaerendas exierant feliciter redierant, et hiems asperior magnam acerni sacchari copiam dederat. Agelli quos feminae frumento Indico atque tuberibus solani conseverant iam satis provecti erant ut aliquid ex eis sumi posset. Wahpetonwanenses, e gente Sioux qui «Inter Folia Habitantes» appellabantur, iam omnes intellegebant tempus pristinarum feriarum aestivarum instare.

Ad convocandos hospites manipuli tabaci mittebantur; ex variis gentis partibus eodem modo acceptationes reddebantur: a «Tentoriis Lucidis», ab iis «Qui a Flumine Remoti Habitabant», aliisque multis. Hospitium praebebat Mankato, sive Terra Caerulea, dux eorum qui «Inter Folia Habitabant».

Multa certaminum corporis genera parabantur; festus enim ille conventus nundinis publicis haud dissimilis erat, quippe ubi varia spectacula certaminaque haberentur. Exempli causa, si Virgo Lepus Albus convivium virginum celebrare vellet, praeconem per diversas gentis partes mitteret, qui cantilenam quandam recitans nuntiaret:

«Virgo Lepus Albus hodie meridie amicas virgines accipiet, intra castrorum orbem quem Kaposia tenent.»

Item si vir cui nomen Oculus Somniculosus esset infantis sui aures coram populo perforari vellet, multas divitias silvestres distribuere deberet: pelles lutrarum, ursorum, castorum, equulos; alioquin puer ex familia honesta ortus haberi non posset.

Unum tamen omnium maxime exspectabatur: certamen pilae reticulatis baculis actae, cui duo illa gentis agmina inter se opposita deligi solebant quae celerrimos cursores plures haberent.

Vicus Wahpetonwan iuxta ripas Minnesotae positus advenientibus hospitibus apparatuque festi strepere coeperat. Caro ferarum praecedenti autumno studiose reposita erat ad has epulas parandas. Aderant oryza palustris, selectissima caro cervina siccata per totam hiemem servata, rapa recens effossa, baccae maturae, caro recens affatim.

Secus silvae marginem tentoria per circulos mediosque circulos disponebantur, suo cuique agmini loco attributo. Mankatonis sive Terrae Caeruleae tabernaculum loco conspicuo stabat. Supra ostium imago fistulae fumariae rubro flavoque colore depicta erat, ex adverso sol oriens. Haec pictura hospitibus benevolentiam atque pacem sub sereno caelo pollicebatur.

Conventus habitus est, quo eligeretur aliquis artium sacrarum peritus qui pilas certamini necessarias conficeret; nec multo post praeco declaravit honorem illum seni Chankpee-yuhah, cui nomen «Clavam Custodiens» significat, delatum esse, cum ceteri eiusdem artis viri spe sua excidissent. Corpore erat validissimus, qui pulchra specie et animos superstitioni obnoxios commovendo populi fidem sibi conciliavisse videbatur.

Ad vesperum in circulum processit, manu ducens puerum quattuor fere annorum. Ille omnes viri gestus attentissime observabat; nihil nigros oculos vigilantes effugiebat, qui continenter clariores maioresque fieri videbantur. Capillos nigros nitentissimos, luxuriante copia, in nodos plexos circa caput gestabat, non aliter quam apud Sinenses fieri solet. In utraque aure paulum plumae cygni habebat, quae cum colore vultus eius mirifice discrepabat.

Praeterea puer illius temporis more coloribus pictus erat; parvum arcum sagittasque manibus tenebat.

Tum ille sacrorum peritus corpore decenter erecto brevem orationem habere coepit:

«Wahpetonwan, gloriari soletis vos cervos magnos cursu consequi posse; Ojibway ipsos cursu superatis. Vobis omnibus spectantibus hanc pilam rubram vobis consecro. Vos autem, Kaposia, contenditis neminem vestro pede leviorem esse; totum diem sine aqua currendo tolerare vos posse dicitis. Vobis hanc pilam nigram consecro. Certamine confecto alterutra pars, vestra aut eorum qui Inter Folia Habitant, oculos demittet caputque inclinabit.

«Hoc praeterea denuntio: si Wahpetonwan victores erunt, hic parvus bellator per omnem vitam Ohiyesa, id est Victor, vocabitur; sin vero Tentoria Lucida vicerint, nomen illud cui libuerit puero a se delecto tribuant.»

Locus maximo certamini delectus angusta quaedam terra erat inter lacum et flumen porrecta, longitudine trium quartarum partium milliarii Anglici, latitudine unius quartae. Spectatores iam per utrumque latus atque utrumque extremum constiterant, ubi terra paulo altior erat quam in medio. Milites ad ordinem servandum constituti non parvam diei voluptatem praebebant.

Hi non sua modo corpora, sed etiam equulos clavasque, Indigenarum more, artificiosis variisque coloribus ornaverant. Leges tam severe custodiebant ut nemo sine periculo ad paucorum pedum spatium a campi finibus accedere auderet.

Iam minora certamina conviviaque, quae complures dies occupaverant, omnia celebrata erant. Praecones equulis vecti nuntiabant omnes qui ultimo certamini interesse vellent rogari ut in campum convenirent; si quis autem adversus alium simultatem gereret, eum rogari ut inimicitiam saltem usque ad finem certaminis deponeret.

Robustissimi viri media in arena collocati sunt, celerrimi autem cursores in postremas partes. Insigne erat spectaculum: athletae agiles, paene nudi, in ipsis corporibus arcus caelestis colores et caelum solis occasu fulgens feris picturis imitabantur. Alii Lacteam Viam per fuscata corpora ducere conati erant, unus alterve etiam fulgura exprimere ausus.

Aliis satis erat velocis alicuius animalis aut volucris imaginem in pectore lacertoso depinxisse.

Eam capillos componendi rationem qua Sioux in hoc ludo utebantur hodierni tonsores, fortasse inscii, non raro imitantur. Alii frontis capillos ad aequalem longitudinem tondebant et amburebant; alii etiam pulverem spargebant. Nodus ille quem Graecum appellant non suo loco sed in fronte vehementer constringebatur. Plerique capillos longos retro reiciebant et vinculo pellis lutrae adligabant.

In media arena quattuor viri immensi corporis miraque membrorum forma stabant. Quintus ad eos accessit, paulisper substitit, deinde capite in altum sublato caelum instar galli intuitus vocem claram levemque, cantui scaenico similem, emisit. Statim pila parva nigra inter duos primarios athletas, inter clamores plaususque atque bellicos ululatus, in aerem coniecta est. Uterque eam dum volat excipere conabatur; sed heu! alter alterum impedivit, cum custodes utriusque partis in eos irruerunt.

Aliquantisper centum baculi reticulati inter se certabant; nec quicquam praeter membra virorum inter se contorta coloresque corporum per nubem pulveris cerni poterat. Subito pila per aera magna vi ad meridiem, ad finem Kaposiarum, emissa est. Ab eorum fautoribus ingens clamor ortus est, quem rupes alba in adversa fluminis Minnesotae ripa reddidit.

Pilam volitantem duo adversarii excepturi parati erant. Vir Kaposia prior occurrit, sed eam in reticulum baculi sui recipere non potuit; alter enim suum baculum fulguris instar extulerat. Itaque pila terram tetigit, neque tamen resiliendi spatium habuit: statim enim Wahpeton quidam velut felis in eam insiluit, eamque e manibus adversariorum subduxit atque elapsus est. Ingens clamor laetantium aera complevit.

Vir qui parvam sphaeram prae se ferre susceperat magnum adibat periculum: multos enim Kaposias fallendo evitare debebat, priusquam vel paulum progredi posset. Acer erat et agilis, modo ut panthera prosiliens, modo ut cervus super adversarium pronum saliens, qui medium corpus eius comprehendere conabatur. Omnes adversarii a tergo urgebant, dum socii quantum poterant viam ei expediebant. Frustra tamen: quinquaginta tantum passus processit.

Ita ludus agebatur: modo altera pars, modo altera commodum aliquod adipiscebatur, mox amittebat, donec praeco pilam mutandi tempus venisse pronuntiavit. Neutra adhuc pars victoriae propior videbatur.

Brevi quiete data certamen redintegratum est. Pila rubra more solito in sublime coniecta est. Vix descenderat cum unus e primariis eam rapuit, atque statim ad septentriones avolavit; rursus res feliciter cessit, quoniam eiusdem partis athleta pilam longius provexit. Tum vero tumultus omnem modum excessit. Tandem cursus pilae septentrionem versus paulisper repressus est, atroxque inter multos certamen exortum est.

Clamores laetantium atque ululatus bellici undique resonabant, quales in ullo Indigenarum conventu vix umquam auditi sunt, fortasse nec alibi nisi in collegiorum Americanorum certaminibus pilae Americanae.

Ex quo pila eo pervenerat, numquam in conspectum rursus emerserat, cum plus centum viri pro ea tumultuarentur. Subito bellator quidam, quasi ipsa pila, ex turba prorupit. Nonnulli tum clamabant: «Antilope adest! Cavete, Antilope adest!» Sed iam sero erat. Parva sphaera in manum eius inciderat; hic, omnium Wahpeton cursu velocissimus, baculo reticulato abiecto ad metam septentrionalem fixis oculis contendit.

Quanta velocitas! Fere omnes adversariorum custodes iam praeterierat; duo tantum supererant, praestantissimi inter Kaposias cursores. Dum incredibili celeritate ad eos accedit, omnium qui aderant corda vehementius pulsabant. Uno paene momento aut viri e Kaposia victi essent aut certamen longius protraheretur. Duo illi vultu pertinaci hosti occurrerunt, pantheris duabus adsiliendi paratis similes; at ille neque cursum remisit neque a recta via deflexit.

Fragor, ingens clamor: duo Kaposia alter in alterum impegerant, et cursor ille Antilope vocatus victoriam reportaverat!

Quanta laetitia quantusque tumultus in castris victorum ortus sit, dici vix potest. Pauci tympani ictus auditi sunt; deinde praecones per ordines discurrentes nuntiaverunt supremam sollemnitatem in castris «Inter Folia Habitantium» iam celebrandam esse.

Dies omni ex parte prosperus fuerat; cuncta quae acta erant feliciter evenerant. Itaque senes maxime gaudebant, qui ex talibus conventibus magnos fructus percipere solebant. Intra circulum universae multitudinis consiliarii gentis una sedebant.

Tum Terra Caerulea surrexit et paucis verbis aptis humanisque hospitibus affirmavit, non suae partis cupiditatem effecisse ut viri eius ultimi certaminis honores sibi vindicassent; amicam potius hanc fuisse contentionem, in qua cuique genti virtus sua ostendenda esset. In memoriam victoriae puer nunc nomen suum acciperet. Clamor adsensionis, «Ho-o-o!» resonans, ab extrema silva iuxta ripam Minnesotae redditus est.

Puer, timore paene perculsus, in medium deductus est, vultu haud dissimili ei qui ad supplicium trahitur. Populus plausibus identidem eum salutabat, qui attonitus circumspiciebat. Tum Chankpee-yuhah, artium sacrarum peritus, nomen ei sollemniter imponere instituit.

«Ohiyesa, hoc est Victor, tibi posthac nomen erit. Fortis esto, patiens esto; sic semper victor evades. Ohiyesa tibi nomen est.»



CAPUT SECUNDUM  DE PUERO DAKOTA INSTITUENDO

Vulgo creditur apud indigenas huius terrae liberos nullo certo disciplinae ordine institui. Nihil autem a veritate longius abest. Omnes huius populi antiqui mores divinitus constitutos esse credebant; eos vero qui ad puerorum institutionem pertinebant religiosissime servabant, atque ita a maioribus ad posteros tradebant.

Parentes, dum partus exspectabatur, communi studio id agebant, ut nascituro quidquid optimum ex longa maiorum serie acceperant impertirent. Mulier gravida unum saepe ex clarissimis suae familiae gentisque viris deligebat, quem infans suus imitaretur. Huius herois memoriam cotidie animo repetebat; res ab eo gestas, praeclara facinora audacesque conatus e traditione colligebat, atque secum sola identidem recensebat. Quo altius haec animo imprimerentur, hominum congressus vitabat.

Quantum poterat se ab aliis segregabat; sola per loca remota vagabatur, non temere, sed ut magnifici pulchrique locorum prospectus animum suum penitus commoverent.

Credebant etiam Indigenae quaedam animalium genera singularia dona infanti nondum nato conferre, alia autem tam gravem atque adversam vim habere, ut monstrum nasceretur. Labrum fissum plerumque lepori adscribebatur: leporem enim matrem incantavisse et suam ipsius speciem infanti indidisse dicebant. Quin etiam quarundam bestiarum carne praegnantibus vesci vetitum erat, quod ex ea ingenium aut corporis lineamenta nascituri mutari putabantur.

Vix ille futurus bellator in lucem editus erat, cum carminibus ad somnum invitantibus excipiebatur, quae mirabiles venationum bellorumque res narrabant. Quae ante partum matris animum penitus occupaverant, ea nunc ab omnibus circa infantem in verba convertebantur; ille tamen neque laudis neque gloriae stimulis adhuc moveri poterat. Futurus gentis suae defensor appellabatur, a cuius virtute atque sollertia suorum vita aliquando penderet.

Sin puella nata erat, hanc statim tamquam futuram generosae stirpis matrem alloquebantur.

In carminibus venatoriis praecipuae ferae inducebantur, quae ad puerum ultro venirent corporaque sua in gentis eius alimentum offerrent. Animalia ei amici habebantur; de iis quasi de gentibus hominum loquebantur, interdum quasi de consobrinis, avis atque aviabus. Nec minus plena ingenii erant amatoria carmina in cunabula conversa: in his procorum partes saepe ferae humana voce loquentes agebant, puellae autem formosae mustela aquatili aut cerva effingebantur.

Iam a teneris annis puer Dakota munus sibi sumebat maiorum gentisque suae fabulas servandi posterisque tradendi. Singulis fere vesperis pater aut mater vel aliquis ex avis narrabat fabulam veterem, interdum rem vere olim gestam; puer interea ore hianti oculisque fulgentibus audiebat. Postridie vesperi idem plerumque ipse referre iubebatur.

Si parum celer ingenio erat, diu cum hac exercitatione laborabat; plerumque tamen puer Indigena attentus auditor et memoria bona praeditus est, itaque narrationes satis accurate discebantur. Tota familia auditores eius erant, a quibus modo reprehendebatur, modo plausu excipiebatur.

Huiusmodi disciplina et mentem pueri erudit et ad magna aspirare incitat. Imago futurae suae vitae tam clara tamque vehemens ei obversatur, ut animum penitus rapiat. Quidquid discendum est, discat necesse est; quaecumque vero ad vere magnum virum efficiendum requiruntur, ea sibi comparare debet, etiamsi pericula atque aerumnas subire cogatur. Tali studio flagrabat iuvenis Indigena, acri ingenio et animo forti praeditus.

Iam a prima aetate didicit solus vagari nec solitudinem timere aut aegre ferre.

Multi existimare videntur omnem illam Indigenarum sollertiam natura ingenitam atque hereditate acceptam esse. Falluntur. Patientia illa atque animi constantia exercitatione comparantur; nec nisi usu perpetuo silvestris vitae artes quisquam perfecte discit. Nec corporis exercitatio nec victus moderatio neglegebatur. Memini mihi iusculum e carne bubula factum aut ullam potionem calidam interdici solitum. Ius senibus reservabatur. Iuvenibus autem in universum praeceptum erat, ne cibos nimis calidos sumerent neve multam aquam biberent.

Patruus meus, qui ad quintum decimum aetatis annum me instituit, disciplina severus erat et docendi peritus. Mane, cum e tabernaculo exirem, dicebat: «Hakadah, omnia quae videris diligenter considera.» Vespere vero, postquam redieram, per horam fere me interrogando exercere solebat.

«Qua in parte arborum cortex pallidior est? Qua ex parte rami magis aequabiliter dispositi sunt?»

Iubebat me omnes aves commemorare quas interdiu novas conspexissem. Nomen eis dabam aut e colore aut ex rostri figura, ex cantu, ex nidi specie situque, denique ex quavis nota quae mihi peculiaris visa erat. Saepe, ut fatear, ridiculos errores faciebam. Tum ille verum cuiusque nomen plerumque docebat; interdum tamen recte divinabam, quod summis laudibus prosequebatur.

Ubi paululum adoleveram, octo videlicet aut novem annos natus, altius in hanc naturae cognitionem me ducebat. Sic, exempli gratia, interrogabat:

«Unde scis in illo lacu pisces esse?»

«Quia meridie ex aqua prosiliunt, dum muscas captant.»

Ad tam promptam sed levem responsionem subridebat.

«Quid putas significare lapillos illos in aqua tenui in unum congestos? Quis illas pulchras lineas incurvas in harena fundi duxit, quis parvos harenae tumulos fecit? Ubinam aves quae piscibus vescuntur reperias? Num ad rem pertinent rivus lacum iniens et aqua ex eo effluens?»

Non exspectabat ut statim omnibus tam multis quaestionibus recte responderem; hoc potius spectabat, ut omnia diligenter animadverterem atque naturam attente investigare discerem.

«Hakadah», aiebat, «imitare lupum, quem shunktokecha vocamus. Is etiam si subito territus fuga sibi consulit, antequam in ultimas latebras se recipiat, paulisper consistit ut hostem iterum aspiciat. Sic et tu quidquid videris iterum inspicias.

«Praestat animalia ita observare ut te ipsa non sentiant. Ita ipse et amores et rixas eorum spectavi, multa etiam arcana cognovi. Semel occultus certaminis spectator fui, quo duo ursi grisei cum tribus bisontibus acerrime conflixerunt. Temerarium sane pro ursis facinus! Erat enim mensis quem Fragarum Lunam vocamus, quo bisontes cornua sua acuere atque polire solent, ad cruenta inter ipsos proelia parati.

«Hoc te moneo, fili: ad specum ursi grisei numquam a fronte accedas; a tergo furtim adrepas, deinde sagum aut lapidem ante specus ostium proicias. Non solet ille statim irruere, sed primum caput protendit et auscultat; tum lentus ac paene neglegens exit atque super clivulum ante cavernam posterioribus innixus pedibus considit, priusquam impetum faciat. Dum ita pectus ostendit, cor eius telo pete.

«Aeque tranquillus esto atque ipsa fera.» Sic me docebat quomodo bestiarum dolos meis consiliis eluderem, atque adversus earum insidias instruebat.

«In venando», pergebat, «mores animalis quod persequeris tibi duces erunt. Memento alcem in paludibus locisque depressis, aut inter montes excelsos prope fontem lacumve, triginta interdum sexaginta dies eodem fere in tractu manere. Ceterae magnae ferae assidue loca mutant, praeter cervam verno tempore, quam tum cum hinnulo facile invenias. Ubi vel minimum indicium praesentiae cervae aut hinnuli animadverteris, loco apto te abde atque fistula ex betula facta, qua vocem cervae imiteris, eam convoca.

«Quaecumque primum vocem audierit, mox in propinquum accedet. Cave tamen diligentissime, ne, dum hinnulum simulas, ipse a magna quadam fele silvestri tamquam hinnulus capiaris: nam vocem cervae eiusmodi ferae optime agnoscunt.

«Si quando ursus aut felis silvestris tibi negotium facessat, hoc est si te aggressura videatur, fac ut plane intellegat te ipsam vidisse et consilia eius perspexisse. Quod si ad apertum certamen imparatus es, una fere via superest qua eam in fugam vertas: longam sudem praeacutam hastae loco sume atque in feram impetum fac.

«Nulla fera tali impetui resistet, nisi in angustias compulsa iamque vulnerata fuerit. Hae bestiae saevissimae arma maiorum animalium usitata, cornua dico, plerumque reformidant; ea si praelongis acutisque cuspidibus horrent, in aperto confligere non audent.

«Unum excipiendum est: lupus canus, si fame urgetur, ferociter invadit. Sed audacia luporum ex multitudine pendet; qua in re hominibus albis similes sunt. Unus lupus aut duo hominem numquam adorientur. Armentum bisontium consternant ut vitulos rapiant; in greges dorcadum ruunt, quod hae se tueri nequeunt; hominem autem aggredi semper cavent.»

Huius generis erant praecepta patrui mei, qui tum inter gentis suae venatores praestantissimos late celebrabatur.

Omnes pueros adversas res sine querela ferre oportebat. Nam in bello, quale apud nostros gerebatur, iuvenis et corpore exercitatissimus et ad omnem inopiam ferendam assuetus esse debebat. Duos tresve dies sine cibo potuque ita exigere debebat ut nullum debilitatis signum daret; diem noctemque sine requie currere; per regiones invias atque incultas neque interdiu neque noctu de via aberrare. Haec recusare non poterat qui bellator fieri cupiebat.

Interdum patruus ante lucem me expergefaciens provocabat, ut cum ipso totum diem ieiunarem. Provocationem accipere necesse erat. Carbonis pulvere vultus nostros denigrabamus, ut omnes pagi pueri scirent me eo die ieiunare. Tum parvuli illi tentatores vitam mihi tam miseram faciebant, ut nihil optarem ardentius quam ut sol misericors post occidentales colles tandem se conderet.

Vix meminisse possum quo primum tempore severus ille magister super caput meum, dum altissimo somno sopitus iacebam, repentinos bellicos clamores emittere coeperit. Exspectabat ut statim mente integra exsilirem, paratus quodlibet telum corripere et ipse acuto ululatu respondere. Quod si somnolentus aut metu perturbatus nescirem quid agerem, me irridebat atque aiebat numquam fore ut hostibus cutis capitis mei magno constaret.

Saepe rationem mutabat: dum adhuc dormiebam, extra tabernaculum sclopetum subito displodebat, simulque dirissimos clamores tollebat. Paulatim huic quoque rei assuefactus sum.

Cum nostri ad bellum proficiscerentur, novos bellatores ante pugnam omni modo probare solebant. Velut, si iam castris hostilibus appropinquaverant, tirones ad aquam petendam deligebant, varia deinde eis imperabant quibus virtutem suam comprobarent. Eadem ratione patruus meus, cum in ignoto loco post solis occasum castra posuissemus, me aquatum mittebat.

Fortasse regio illa feris plena erat, et, quod ego scire non poteram, speculatores ex gentibus nobis infestis in ipso vicino delitescere poterant.

Numquam tamen recusabam: id enim ignaviae indicium fuisset. Per silvam caute procedebam, situlam in aquam demittebam, deinde celeriter, sed quam potui tacitissime redibam, feli similis, ne ullum strepitum excitarem. Puerili aetate quotiens ramulus aridus fragore frangebatur aut noctua procul ululabat, cor mihi palpitabat, donec tandem ad tabernaculum nostrum pervenirem. Tum fortasse patruus diceret: «Euge, Hakadah, vere bellator es!» Sed continuo aquam pretiosam e situla effundebat meque iterum aquatum ire iubebat.

Quid tum animi mihi fuerit, vos ipsi existimate! At ego vir fortis fieri tam cupiebam quam puer albus magnus iuris consultus, vel etiam Civitatum Foederatarum praeses, fieri cupit. Itaque tacitus situlam tollebam atque eandem per tenebras viam relegere conabar.

Inter haec nec mores nec honestas neglegebantur. Iubebar maiores natu, senes praesertim, observanter colere. Nec mihi licebat disputationibus eorum interesse aut coram eis loqui, nisi rogatus. Severissima erat apud Indigenas sermonis et congressus disciplina; inter alia iubebamur neminem honore dignum nomine proprio aperte appellare. Qui reverentiam ostendere volebant, cognationis potius nomen aut honestam aliquam appellationem adhibebant.

Docebamur in egenos liberales esse et Magnum Arcanum religiose venerari. Religio totius institutionis Indigenarum fundamentum erat.

Etiam nunc in memoria teneo quaedam blanda monita castigationesque quibus avia mea bona uti solebat. «Animo fortis esto; patienter fer», saepe aiebat. Narrabat mihi de iuvene quodam duce, cuius ira tam impotens erat ut eam regere non posset. Hic olim ira incensus feminam occidere conatus est; quam ob rem sui ipsius homines eum interfecerunt atque insepultum ignominiae causa reliquerunt, corpore tantum herba viridi contecto. Si quando ego iracundia abreptus eram, dicebat:

«Hakadah, te ipsum rege, ne illi iuveni similis fias, de quo tibi narravi, neve sub viridi stragulo iaceas!»

Olim nullo iuveni tabaco quovis modo uti licebat, nisi iam bellator probatus insignique facinore clarus esset. Si quis, antequam ad viginti duos vel tres et viginti annos pervenisset atque fortis vir agnosceretur, uxorem ducere quaereret, irrisioni habebatur, quasi parum honeste institutus. Oportebat eum etiam in venando peritum esse; nemo enim apud Indigenas bonus maritus esse potest nisi multam venationis praedam domum affert.

Haec omnia ad institutionem nostram, quae silvestri vitae nos praeparabat, pertinebant.



CAPUT TERTIUM  LUDI ET SODALES MEI

I. LUDI ET CERTAMINA

Puer Dakota inter silvas tamquam parvus princeps vivebat. Dum pueritia durabat, perpauca ei opera facienda erant; praecipuum negotium erat paucas simplices belli venationisque artes exercere. His exceptis, temporis sui plane dominus erat.

Quidquid a nobis pueris exigebatur, id celeriter conficiebamus; deinde ad lusus certaminaque campus patebat. Erat inter nos perpetua quaedam aemulatio. Quemadmodum patres nostri in venatione aut bello, ita nos singuli ceteros superare studebamus.

Vita quidem nostra rudis et periculis obnoxia erat, gravibus interdum calamitatibus perturbata; neque tamen quicquam impediebat quin ludis quam plenissime frueremur. Mane e tabernaculis exeuntes nesciebamus num vesperi pelles capitum nostrorum crinitae de hasta penderent! Incerta profecto vita. Cernebamus tamen hinnulos hilariter exsultantes, cum lupi cani post colles delitescentes fortasse iam parati essent ut eos membratim discerperent.

Ludi nostri ex moribus vitaque gentis conformabantur: ea tantum ludendo exercebamus quae adulti revera facturi eramus. Arcu sagittas emittere, pedibus currere, equuleis certare, luctari, natare, maiorumque facta et consuetudines imitari solebamus. Simulata proelia globulis luti virgisque salignis committebamus; pilam baculis reticulatis agebamus, apibus bellum inferebamus, sagittis ad hiemem propriis utebamur, ac per nives costis animalium vel pellibus bisontium delabebamur.

Simul atque pueri convenerant, fere in manus duas se dividebant ducesque eligebant. Tum una sagitta, quasi dux reliquarum, temere in sublime mittebatur; priusquam terram tangeret, ceterae sagittae certantium velut agmine in eam sequebantur. Quisque quo illa cursu quaque regione ferretur attente observabat suamque pari celeritate pari altitudine contendebat mittere, ut cadens primae propius quam aliorum tela iaceret.

Indecorum habebatur prius rem collineare et tum demum sagittam emittere. Id in vera venatione plerumque fieri non poterat, cum fera fere semper moveretur, venator ipse saepe equulo summa celeritate currente veheretur. Itaque ictum subitum atque sine mora factum maxime discere studebamus. Erat etiam alius sagittarum ludus aleae similis, qui viris potissimum reservabatur.

Cotidiana erant pedestria certamina. Meridie ad amoenam aliquam aquam conveniebamus; equulis potu refectis atque in pascuum unius aut duarum horarum dimissis, vestibus depositis ludos meridianos inchoabamus. Dicebat interdum puer ei quem sibi parem putabat:

«Ego quidem cursor non sum; tamen te ad quinquaginta passus provocabo.»

Qui antea in certaminibus victor fuerat, si superatus esset, excusare se solebat: «Nimis multam aquam bibi.»

Omnis aetatis pueri binis ad cursum iungebantur, ceteris suos quisque favoribus et clamoribus excitantibus.

His certaminibus absolutis equulorum cursus sequebatur. Qui velocissimi erant eligebantur, rectoribus item delectis. Si quis conscendere recusabat, omnium risu et conviciis excipiebatur.

Postremo natabamus. Puerulus interdum longae equuli caudae haerebat, dum animal, solo capite super aquam eminente, placide ludensque per flumen ferebatur. Denique equulos in laetam herbam abigebamus ipsi ad alios lusus conversi.

Ludus ille, quo pila baculis reticulatis excipitur atque impellitur, antiquior erat atque solis Dakota Sissetonibus et Santeis proprius. Alius ludus, quo pila baculis impellitur, qualem pueri albi in glacie exercent, etiam nunc in patentibus pratis apud occidentales Dakotas agitur. Ludus vero calceamentorum, quamquam nonnumquam pueris placebat, adultis potissimum destinabatur.

Certamen luti salicumque satis vehemens ac periculosum erat. Mollis argillae globus in summo flexili salicis ramo affigebatur et tanta vi excutiebatur quanta pueri alii pomum ex virga iaculantur. Cum quinquaginta vel centum ex utraque parte certarent, acerrimum fiebat proelium; sed quidquid in pueris Dakota fortitudinem excitaret, id maiores nostri salubre exercitium putabant.

Luctae studiosissimi eramus omnes. Mirum fortasse videbitur, sed complures simul luctabantur, ex utraque parte denis aut pluribus ad libitum admissis. Proelium revera erat, in quo quisque adversarium sibi deligebat. Haec lex servabatur: qui consedisset, intactus relinquebatur; qui vero intra certaminis fines staret, cuique impetum facere licebat. Manu ferire vetabatur, pedibus autem crura subducere, genu impellere ceterisque modis deicere permissum erat.

Erat hic ludus admodum laboriosus, cum eo certamine quod Americani pila pedibus pulsanda agunt plane conferendus, nec nisi robustis iuvenibus vere iucundus erat.

Inter mirabiliores ludos bellum contra silvestrium apium nidos gerebamus. Fingebamus nos in Ojibvas aut alios gentis hostes impetum facturos esse. Corporibus pictis tacite ad nidum obrepebamus; tum bellico clamore edito subito irruentes domicilium hostium evertere conabamur.

At apes semper vigilare videbantur nec umquam prorsus improvisae opprimi; nam non pauciores hostium «capillos» illae quam audaces oppugnatores occupabant! Impetu finito, simulatum de hostibus caesis saltationis genus plerumque celebrabamus.

Cum primum hoc belli genus experirer, aderant praeterea duo pueri qui nondum tale facinus temptaverant. Alter eorum adeo parvus erat ut huic expeditioni vix idoneus videretur. Erat autem nostra consuetudo, si quis hostem in acie occidisset vulneravissetve, factum magna voce nuntiare; itaque et nos idem faciebamus.

Amicus quidam meus, quem «Parvum Vulnus» appellabo, quoniam veri nominis non memini, ob staturam parvam ad nidum pervenire non potuit, nisi postquam iam pedibus fractum ac paene deletum erat et insecta tanto impetu contra nos prosilierant ut manus nostras passim fugassent. Ille tamen sine ulla gloria recedere noluit: fortiter igitur in nidum insiluit atque clamavit:

«Ego, Parvum Vulnus, bellator fortis, hodie unicum illum hostem ferocem interfeci!»

Vix haec dixerat cum velut corde transfixus ululare coepit. Tum ex maioribus unus conclamavit:

«In aquam te merge! Curre! In aquam te merge!» Lacus enim haud procul aberat. Huic consilio ille paruit.

Cum iterum convenissemus et saltationem bellicam imitando ageremus, Parvo Vulneri saltare non licebat: inter vivos non iam numerabatur; ab hostibus nostris, gentis Apium militibus, interfectus erat. Miser puer tumido vultu maestus et pudore affectus in trunco procumbente sedebat saltationemque spectabat.

Quamquam iure suo inter claros pro patria mortuos se numerare poterat, non tamen obliviscebatur se clamorem doloris edidisse; quae infirmitas ei deinceps saepe commemoranda erat.

Aliquando ludos quietiores asperioribus bellicisque intermiscebamus. Inter hos erant virgarum atque sagittarum nivali tempore mittendarum certamina. Hiemis tempore per declivia saepissime labebamur. Nec nobis erant grandes illae tabulae quibus alii bini simul vehuntur, nec vehicula nivaria; sed sex vel septem longae bisontis costae, crassioribus finibus religatae, ad omne opus satis erant. Interdum tiliae cortex, quattuor fere pedes longus, sex digitos latus, haud parva arte adhibebatur.

Alteri corticis extremo pedibus insistebamus, alterum manibus tenebamus, parte interiore lubrica foras conversa; ita incredibili celeritate per longos colles delabebamur.

Trochorum circumactorum ludus hieme nos potissimum tenebat. Trochos e ligno, cornu, ossibusve cordis effigie faciebamus, quos longo loro e pelle cervina facto verberabamus. Manubrium erat baculus circiter pedem longus, cuius extremum interdum ad cochlearis similitudinem exsculpebamus.

His trochis certabamus, binis interdum, interdum quinquagenis pueris. Quisque suum loro agitabat donec strideret; deinde unus praecedebat ceteri quasi per cursus impedimentis obiectis sequebantur. Trochus per totum cursum rotari debebat. Super nivis aggeres eum in concavo baculi sustinebamus; interdum in aera iactabamus ut viginti aut quinquaginta passus ultra in glacie vel nive plana rursus decideret. Cuius trochus diutissime circumagebatur, is vincebat.

Interdum etiam sacros saltatus ludendo imitabamur. Nobis id fere idem erat ac pueris albis sacra ecclesiastica ludendo repraesentare. Nostri autem tales ritus imitari irreligiosum esse putabant; quare clam ea spectacula agere delectabat. Sollemnia omnia attente contemplati eramus; nec sine aliqua histrionis sollertia partes ritus ita imitari poteramus ut gestus ac verba redderemus.

Veri illi saltatus diem noctemque occupabant, longo varioque ordine caerimoniarum; haud facile igitur singula ad amussim efficere poteramus. Sed pueri Indigenae ad imitationem paene nati sunt.

Ex ramis pineis in loco remoto umbraculum exstruebamus, cuius ad extremum tugurium rude stabat; id erat aedes sacrae sive conventus principis sedes. Ibi initiati omnes aderant. Ad ulteriorem partem, iuxta aditum, ianitores consistebant, quos milites vocabamus. Singulorum conventuum socii una intrabant, singuli in ordine stantes ad principem sedem versi. Dextra quisque extensa, praeeunte duce precatio fiebat; deinde locis sibi assignatis considebant.

Ritibus prioribus peractis princeps noster magnum tympanum percussit, nos autem omnes «A-ho-ho-ho!» velut assentientes diximus. Tum cantores carmen inceperunt; singulis versibus finitis eundem clamorem repetebamus. Denique ad concentum perventum est, et omnes surgentes saltare coepimus, nunc alterum pedem nunc alterum attollentes corpore leviter huc illuc moto.

Unusquisque puer medicorum sacrorum aliquem referre atque imitari conabatur. Eodem more corpora pinximus et ornavimus; pro sacculis sacris vel aves vel sciurorum pelles, interdum etiam aves vivas sciurosque striatos vivos gerebamus, pro amuletis conchulas candidas aut lapillos.

Tum initiandi magna cum caerimonia adducebantur, in lodice vel pelle bisontina collocabantur. Ante eos solum aequabamus, veterem fistulam foliis siccis pro tabaco completam ibi ponebamus. Circa eam avium variis coloribus insignium pennas disponebamus, lignum cedri gramenque odoratum pro ture incendebamus.

Postremo ii qui huic officio deligebantur bracchia quam longissime protendebant, sacculos sacros gestantes atque in novos socios dirigentes. Quater illis agitatis repente in novos socios porrigebamus, neque tamen e manibus dimittebamus. Tirones tum in faciem procumbebant velut mortui; subito cantu excitato omnes circa simulata corpora hilariter saltabamus. Puellae eos stragulis tegebant quasi sepulturae mandatos.

Ad extremum amuletis nostris quasi e morte excitatos inter spectatores ad loca sua deducebamus; tum omnium ultima saltatio supremumque convivium sequebatur.

His occasionibus saepe ego choro praeficiebar, quod multa carmina sacra memoria tenueram et imitatione satis valebam. Avia mea, praeclara sacrorum medica e sodalitate Testudinis, cum talia sacra temere imitari audisset, monebat, si quis e veris sacrorum ministris id comperisset, me gravissimas poenas daturum esse: illos enim morbo lente serpente membra mea tabefacturos esse.

Nonnumquam etiam «hominem album» agebamus. Pauca de eo cognita habebamus; sciebamus eum mercibus advectis advenire, nostros vero pelles pro iis permutare. Coloris candidi esse, capillos in capite breves, barbam autem longam habere, tunicam bracas pileumque gerere, nec interdiu pallio uti audieramus. Hanc nobis albi hominis imaginem finxeramus.

Itaque duos aut tres e nostris argilla candida inungebamus, iis pileos e cortice betulae consutos imponebamus, barbam e villo mento alligabamus, vestitum prout poteramus mutabamus. Cortex betulinus candore suo candidarum tunicarum vicem praestabat.

Merces eorum erant arena pro saccharo, silvestres fabae pro potione coffeae, folia arida pro potione herbae Sinensis, terra in pulverem trita pro pulvere tormentario, lapilli pro glandibus plumbeis, aqua pura pro perniciosa illa «aqua spirituosa». Has res pellibus sciurorum leporumque atque avium parvarum emebamus.

Cum bisontes venari simulabamus, paucos e cursoribus optimis cum aliquantula carne in patentem campum mittebamus; tum alios aeque veloces ad insequendos eos et cibum occupandum dimittebamus. Quondam hoc ludo occupati eramus, cum viri prope veram bisontium venationem agebant. Tam vicinos eos esse ignorabamus, donec in medio ludo maximum bisontem recta in nos summa vi ruentem vidimus. Ita simulata venatio in verum bisontis terrorem conversa est.

Feliciter silvae marginem prope habebamus; continuo inter frondes quasi grex pullorum campestrium evanuimus, aliis in fruticibus delitescentibus, aliis altas arbores conscendentibus.

Aquae ludis magnopere delectabamur. Si equulos non habebamus, ipsi natatu certabamus vel trabibus in ratium speciem coniunctis lacus fluminaque transibamus. Mos erat puerum timidum aut minorem aquae submergere vel in altum deportare, ut ipse pro viribus enatare conaretur.

Memini me cum socio, cum neuter nostrum septimum annum explevisset, ligno quodam instabili insidentes periculosissime flumine vectos esse. Maiores pueri nos huic infidae navi imposuerant inque rapido fluminis cursu propulerant. Quid socius meus animi passus sit nescio; ego vero nunc malo ferocissimo equulo incitato vehi quam super brevi trunco in flumine consistere eumque regere. Nec umquam intellexi quomodo illo itinere naufragium vitaverimus atque ad ripam pervenerimus.

Multas et mirabiles feras mansuefactas habebamus: catulos vulpium, ursos, lupos, lotorum animalium, hinnulos, bisontium vitulos avesque omnis generis alii pueri alebant. Mihi pro tempore alia atque alia placebant; unum tamen praecipue memini. Ursum quondam griseum mihi educandum sumpseram. Quantum ad nos duos attinebat, familiaritas iucundissima et artissima erat; sed nescio utrum ille mihi plures inimicos fecerit an ego illi. Nam quemcumque puerum me laesisse senserat, eum sine misericordia vexabat.

Ita ille propter nimiam mei curam contemnebatur, ego vero ob eius importunam defensionem odio habebar.

II. SODALES MEI

Chatanna frater meus erat, cum quo magnam primae pueritiae partem egi. Ex quo primum satis aetatis habui ut cum pueris luderem, is mihi comes familiarissimus fuit. Erat formosus puer atque amicus amantissimus. Simul ludebamus, dormiebamus, cibum sumebamus; cum autem tribus annis me maior esset, eum merito tamquam superiorem suspiciebam.

Oesedah puellula erat venustissimi ingenii, mihi consobrina, quattuor annis minor. Nullius fortasse ex sodalibus pueritiae clariorem imaginem in memoria servo quam huius parvae puellae.

Nomen ei a claro quodam sacrorum medico gentis inditum erat Makah-oesetopah-win, quod significat «Quattuor terrae angulos». Quoniam autem ipsa admodum exigua erat, nomen brevius deminutiva terminatione aptius videbatur; itaque Oesedah vulgo appellabatur.

Quamquam optimam habebat matrem, Uncheedah eam sedula magistra custosque instituebat. Quicquid avia mea puellae scitu convenire iudicaret, tenero eius animo diligenter imprimebat. Cum non in silvis cum Chatanna versabar, Oesedah domi mecum erat; ubi vesperi e ludis redieram, centum iam paratas habebat quaestiones quibus me interrogaret.

Quaedam ad res cotidianas pertinebant, aliae difficiliores erant quaestiones quae subito in promptam eius mentem incidissent. Quicquid interdiu animum eius moverat, mihi continuo narrabatur.

De nonnullis rebus me auctorem certissimum habebat atque interrogabat ut scientiam suam exiguam augeret. Saepe eam audivi sodalibus puellis praedicantem: «Hoc verum esse scio; Ohiyesa dixit!» Huius rei partim Uncheedah causa erat; nam si qua de re quaereretur quae ad virorum observationem pertinere videretur, dicebat:

«Ohiyesa id scire debet: vir enim est, ego non sum! Ex eo quaerere satius est.»

At vero ipsa de plurimis rebus quas disputabamus antea me docuerat.

Interdum simili ratione ad parvam Oesedah ego remittebar; eius explicationes pueriles semper probabam, si quid de ea re ab ipsa quaerere iussus eram, quoniam unde illi sapientia proveniret sciebam. Hoc simplici modo alter alterius magister efficiebamur.

Saepissime aliquid coram communi nostra magistra disceptabamus vel interrogati simul respondebamus, ut uter mente promptior esset appareret.

«Ad quam animalium gentem lacerta pertinet?» quodam die rogavit Uncheedah.

«Ad quadrupedum gentem!» statim exclamavi.

Oesedah, ut erat ingenio praesenti, continuo respondit:

«Ad repentium gentem pertinet.»

Indigenae quattuor in genera omnia animalia dividebant: quae quattuor pedibus ambulant; quae volant; quae pinnis natant; quae repunt.

Ego sane sententiam meam defendere conabar, lacertam ad quadrupedes pertinere, quod quattuor crura distincta haberet quibus et in terra et in aqua moveretur. At adversaria negabat eam ambulare, contendebat potius repere. Praecipuum argumentum mihi erant ipsa crura; Oesedah autem corpus eius progredientis terram contingere asseverabat. Denique lacertam ipsam invenire atque rem oculis demonstrare obtuli.

Lacerta allata, terram complanavimus cinereque leviter conspersimus ut vestigia eius perspiceremus. Tum quaesivi: «Quid proprie est repere? Quid ambulare?»

Uncheedah iudex erat; neque cunctata pronuntiavit eum ambulantem habendum esse qui cruribus sustineretur, corpore supra terram elato et nullo modo eam contingente; reptantem vero eum qui, sive crura haberet sive non, corpus per solum traheret. Audita iudicis sententia, statim adversariae meae cessisse fateor.

Alio tempore, cum similem cum Chatanna fratre controversiam haberem, Oesedah mihi auxilio venit. Avia enim interrogaverat:

«Quae avis in pullis educandis prudentissima videtur?»

Chatanna continuo exclamavit:

«Aquila!» Ego autem paulisper tacui, tot avibus mihi simul in mentem venientibus ut dubitarem; denique respondi:

«Oriolus!»

Chatanna iussus est omnia argumenta pro prudentia aquilae in educandis pullis afferre. Tum magna fiducia ita disseruit:

«Omnium avium sapientissima aquila est. Nidum in tutissimo loco, in alta rupe atque inaccessa, ponit. Pullis multam carnem recentem suppeditat; purissimo aere fruuntur. Inter magnificentissima rerum spectacula educantur, unde animos excelsos fortitudinemque concipiunt. Vident omnia animantia infra se habitare, se autem regis avium liberos esse. Pullus aquilae iam in nido animum bellatoris ostendit.

«Quod ventos imbresque tolerare coguntur, aquilae pulli robusti fiunt. Tonitruum Avem fremere, Magnum Arcanum suspirare audire assuescunt.

«Quomodo fieri potest ut aquilae pusillae non sint nobiles, cum parentes domicilium tam excelsum tamque animos ad alta excitans elegerint? Quam felices esse debent cum supra nubes se reperiunt et fulgura circum se flexuoso cursu discurrentia spectant! Quam iucundum aestate flagrante carnem recentem in frigido illo domicilio gustare! Deinde, cum ossa praedarum quibus vescuntur deorsum demittunt, lupi vulturesque sub rupe conveniunt atque reliquiis eorum aluntur.

«Hoc unum satis esset ut avibus omnibus imperare viderentur. Nonne ita est, avia?» Sic cum triumpho disputationem suam absolvit.

Primo quidem tam splendida Chatannae oratione perturbatus sum; mox tamen animum recepi, cum parva Oesedah mihi succurrisset: «Exspecta dum Ohiyesa dicat quam amoena sit orioli pulchri domus!» His dictis opportune confirmatus sic exorsus sum:

«Avia, quisnam dixit matrem blanda suavi voce praeditam liberos boni ingenii habituram esse? Ego puto oriolum talem parentem esse. Pullis et solis lucem et umbram parat. Nidum ex pulcherrimo ramo formosissimae arboris suspendit, quem lenes aurae huc illuc agitant; ille autem quem heri reperimus mollissimis rebus intus alte atque calide instructus erat, ut pulluli nondum plumati neque frigore neque pluvia vexarentur.»

Hic Chatanna sermonem interrumpens exclamavit: «Ista quidem alborum hominum sunt; quis ea curat? Aquila pullos suos ad labores perferendos, ut iuvenes bellatores, assuefacit!»

His verbis iratus Ohiyesa fratrem obiurgavit ad iudicemque provocavit, quod orationem nondum finivisset.

«At tu, Chatanna, si infans tali aeri expositus fuisses, non supervixisses! Oriolus sapientiam ostendit quod liberis domum commodam tutamque parat. Domus in alta rupe posita iniucunda esset; frigus ibi esset! Quondam montem conscendimus et ibi frigidissimum erat; quis tali in loco inter tempestates manere vellet? Quae prudentia est nidum e ramis asperis in nuda rupe construere, circa quam ossa bestiarum fetida iaceant? Patruus etiam dicit pullos aquilae paene semper fame laborare.

«Nonne audisti eum qui ex praeda ab alio capta vivit aquilae comparari? Nonne ita est, avia?

«Oriolus sub parte inferiore rami transversi nidum suspendit, ut nullus hostis ad eum accedere possit; pace pulchritudine securitate fruitur.»

Oesedah inter disputandum ad latus Ohiyesae stabat et subinde ei in aurem susurrabat. Uncheedah tum sententiam pro Ohiyesa dixit.

Quondam hieme nobis victus magnopere deficiebat. Patruus, ex quo solo sustentabamur, aegrotabat; praeterea a reliqua gente seiuncti eramus in regione ubi ferarum genus paene nullum inveniebatur. Oesedah sciurulum mansuefactum alebat, atque, cum cibum parcere coepissemus, ex sua portione aliquid illi dare perrexerat.

Tandem ad ultimam inopiam redacti, cum spes novi cibi obscura esset, avia invita proposuit ut sciurus ad cibum occideretur. Quo audito consobrina parvula lacrimans dixit:

«Cur non omnes pariter fame mori possumus? Tam cara illi sua vita est quam nobis nostra.» Haec dicens sciurum arcte complexa est. Fortunate auxilium tempestive advenit, quo animalculum servatum est.

Oesedah aliquam anni partem nobiscum habitabat. Cum ceterae puellae in familia non essent, saepe sola ludebat et multos sibi socios imaginarios fingebat. Quondam parva erat salix quam cotidie adibat atque cum ea diu colloquebatur, quorum sermonum partem postea mihi referebat. Aiebat salicem maritum suum esse, qui magica vi in arborem mutatus esset; neminem autem adultum arcani huius participem esse patiebatur.

Cum octavum annum fere agerem, socius mihi fuit puer albus captivus, a quodam Dakota in filium adoptatus. Is puellus iam tunc satis notus erat, quamquam decem aut undecim annos natus. Cum eum primum cognovi, ad superiorem partem fluminis Missouri versabamur. Ex ipso didici eum in campis captum esse atque utrumque parentem occisum.

Primo tristis solusque erat, sed mox in nova domo multa solacia invenit. Patri adoptivo nomen erat «Equulos Maculatos Servans». Is insolitum numerum pulchrorum equulorum maculis distinctiorum habere ferebatur; immo opes in equulis, tabernaculis pictis, ephippiis ornatis aliisque ornamentis congerere maxime cupiebat. Unicum filium amiserat; parvus autem albus duarum filiarum formosarum iam iuvenum frater adoptivus factus est.

Ita apud iuvenes bellatores satis gratiosus erat. Nec diu cunctatus mores Dakota suscepit et linguam nostram brevi didicit.

Memini satis clare quid de prima eius bellica expeditione audiverim. Vix sedecim annos natus agmini contra Gros-Ventres Mandanosque proficiscenti interfuit. Patruus narrabat eum fortiter dimicasse donec talo vulneratus esset; tum flens supplicavit ut in locum tutum reduceretur. Feliciter pater adoptivus, sua vita in discrimen adducta, accurrit atque eum eripuit.

«Indigena albus» vocabatur. Capilli eius longissimi creverunt, faciem capillosque coloribus ita obducebat ut nemo eum album hominem esse suspicaretur.

Aliquando puer ille cum bellatore Dakota alea certabat. Cum tali ludo peritus esset, omnia ab adversario lucratus erat. Tum orta est controversia. Bellator vehementer iratus est, cum comperisset socium callide data opera eum fraudavisse. Nostri tum etiam in alea summa fide utebantur.

Puer se tantum amicitiarum causa quoddam artificium ostendisse affirmavit; paene tamen vita poenas dedit. Bellator indignatus iam arcum tetenderat ut captivum sagittaret, cum tertius quidam se interposuit et puerum servavit. Ille continuo dolum exposuit; et ut se honestum aleatorem ostenderet, omnia quae vicerat adversario restituit.

In medio tumultu senex «Equulos Maculatos Servans» per turbam maxime commotus irrupit. Filium album occisum esse putaverat. Ubi quid actum esset intellexit, bellatori laeso equulum dedit, «ut nulla», inquit, «inter eum et filium meum umbra maneat».

Vere quodam patruus Chatannam ad Canadiensis negotiatoris stationem prope flumen Assiniboine duxit, ubi pelles in pulverem pyrium aliasque merces commutare solebat. Cum rediit, frater meus cum eo non aderat!

Primo animo multo deteriora quam revera acciderant finxi. Res autem sic se habebat: Canadensis quidam, cum quo patruus frequenter mercatus erat, sex filias habebat, filium nullum. Ubi puerum pulchrum et ingeniosum conspexit, continuo eum sibi adoptandum obtulit.

«Filium in familia non habeo», inquit, «et hunc tamquam meum filium habebo. His in regionibus assidue merces ago; eum igitur bis aut ter quotannis videre poteritis».

Addidit puerum adoptatum mutuam eorum amicitiam firmiorem redditurum esse. Denique de re constitutum est. Chatanna primo invitus erat; sed cum parentes tutoresque nostros obsequi doceremur, cedere coactus est.

Mihi vero gravissimum vulnus animi fuit; diu nulla consolatione leniri potui. Uncheedah dolorem meum ex animo communicabat. Dicebat institutionem hominis albi suis pueris minime convenire; quin etiam filium suum tantopere hortabatur ut Chatannam repetitum iret, ut ille se proximo ad stationem adventu puerum reducturum esse promitteret.

At negotiator callidus erat: statim in aliam terrae partem commigravit; neque ego Chatannam meum, pueritiae sodalem, umquam postea vidi! Comperimus postea eum adolevisse uxoremque duxisse; sed die quodam saeva nivis procella errans viam amisit et frigore periit.

Consobrina quoque parva mecum annis posterioribus scholam frequentavit; sed intra parietes inclusam vitam ferre non poterat. Quamquam laeta videbatur, mutatione ad interiorem domus vitam gravissime vexata est, sicut multis de nostris accidit, atque sex mensibus postquam in Civitates Foederatas redieramus mortua est.

III. PUER VENATOR

Non nimium dixero si vitam venatoris indigenae miris illecebris plenam fuisse affirmavero. Ubi primum obscurum silvestris domicilii sui aspectum post tergum reliquerat, mens eius, nulla disciplina instituta, innumeris naturae pulchritudinibus viribusque penitus capiebatur. Nec tamen, quantumvis venationis studio teneretur, umquam oblitus est quam magnum a latente hoste aut bestia feroci sibi periculum immineret.

Puer Dakota ad venandum natus videbatur. Omnis motus, omnis gressus quandam innatam dignitatem simulque altissimam cautelam ostendebat. Pes eius molli calceamento tectus haud secus ac felis mollis planta sine strepitu terram contingebat; oculi nigri fulgentes quidquid in conspectum venisset perquirebant. Nulla avis, ne sciurus quidem striatus, aciem illorum effugiebat.

Vix trium annorum aetatem excesseram, cum quodam mane ante tabernaculum e pellibus bisontinis factum, parvo arcu sagittisque instructus, inter arbores suspicerem. Subito magnum me cepit animalia persequendi interficiendique desiderium. Tum avis supra caput meum evolavit; altera mox oculos meos allexit, in ramo vento agitato se librans. Cetera omnia oblitus sum; eo ipso momento primum venatoris gradum feceram.

Pueri qui in patentibus campis alebantur non multo minus ab eis qui inter silvas crescebant differebant quam urbani a rusticis pueris. Campestres venationis angustiores fines habebant et naturae cognitione minus exculti erant. Equitandi plerumque periti erant, sed corporis exercitatione universa pueris Dakota silvestribus multo inferiores.

Venatio nostra pro tempore anni naturaque regionis, in qua tunc habitabamus, mutabatur. Telum praecipuum arcus sagittaeque erant; si fortuna favebat, unus fortasse ex sodalibus cultrum gerebat. Antiquitus cultri securiculaeque ex ossibus aut lapidibus acutis fiebant.

Ad ignem concitandum silice utebamur et ligno arido atque spongioso et altero lapide ad silicem percutiendum. Alia ratio erat ut complures pueri in orbem considentes duo arida molliaque ligna vicissim confricarent, donec flamma oriretur.

Saepe una venabamur, quamquam non raro puer solus in silvam egrediebatur neque minore voluptate fruebatur. Praeda plerumque aviculae erant, lepores, sciuri, tetraones. Piscatio quoque magnam partem temporis occupabat. Vix umquam rivulum stagnumve praeteribamus quin piscium vestigia quaereremus; ubi adessent, aliquos capere fere semper poteramus. Lineas piscatorias e cannabe silvestri, nervis animalium aut pilis equinis faciebamus.

Pisces modo hamis capiebamus, modo laqueis aut hastis, modo sagittis transfigebamus. Autumno leni virgae titillatione ad summam aquam eos alliciebamus et repente eiciebamus. Interdum rivulis aggeres obiciebamus, maioresque pisces in corbem saligneum ad id comparatum compellebamus.

Pars venandi erat nova atque insolita in silvis reperire. Levissima vitae signa explorabamus: si avis folia e solo ungulis rasisset, vel ursus radicem ad prandium matutinum eruisset, consistebamus coniectantes quanto ante tempore id factum esset. Si arborem vetustam et magnam cortice scalptam videramus, ursum aut lotorum animalium familiam ibi habitare coniciebamus. Tum non propius quam necesse erat accedebamus, rem autem domi postea nuntiabamus.

Vestigium cervi antiquum statim acrem controversiam movebat, num mas an femina fuisset. Plerumque meridie conveniebamus, praedam mutuo comparabamus atque notas proprias cuiusque animalis occisi observabamus. Non sola venatio erat, sed cum studio morum animalium coniuncta. Quid quisque cepisset accurate numerabamus; ita discere poteramus quis inter pueros sagittandi peritissimus esset.

Piget me confiteri nos avibus parum misericordes fuisse; ova saepe et pullos rapiebamus. Ego et frater Chatanna quondam in avibus aucupandis haud iucundum casum experti sumus. Aestate anatum anserumque pullos manibus capere solebamus; hoc facientes forte gruum nidum invenimus, quo invento mire gavisi sumus.

Iam autem media aestate pulli duo satis magni erant et a nido aliquantum aberant; duas etiam grues adultas in paludoso proximo loco animadvertimus. Sed cum tempus pennarum mutandarum esset, eas ex palude in siccum egredi ausuras esse non putabamus. Pullos igitur persequi coepimus; illi autem cursu celeres erant, multaque mora eos assecuti sumus.

Interea parentes pullorum clamorem audiverant et auxilio advenerant; nos ipsos persequebantur, dum nos pullos insequimur. Vere periculosum fuit certamen! Denique validis arcubus nostris in proxima cum iratis gruibus pugna superiores fuimus; sed deinceps gruum nidos vix umquam invadere ausi sumus. Fere omnes aves, si ova pullive auferuntur, aliquam vim opponunt; raro tamen hominem sine metu impetunt.

Pro avibus cuiusque generis arbores magnas scandere solebamus; noctuarum autem pullos petere numquam temptabamus, nisi humi inveniebantur. Noctua praesertim quae magno ululatu clamat hac in re periculosa est. Quondam cum picum alis flaventibus e cavo arboris extrahere conarer, bracchium in profundo angustoque cavo ita contortum haesit ut sine cultro educere non possem. Longe autem a domo aberamus et unicus comes meus consobrinus erat surdus idemque mutus.

Quinquaginta fere pedes supra terram in arbore pendebam, in situ molestissimo; amplius hora ibi exspectare coactus sum, priusquam ille cultro allato me denique liberaret.

Insidiae quibus animalcula capiebamus rudes quidem erant, sed saepe efficiebant quod volebamus. Modium fere involucrorum seminum acutis spinis horrentium colligebamus et in angustam leporis semitam spargebamus. Mane lepusculus in ipso vestigio quietus sedebat nec progredi poterat, quoniam illae spinae pedibus adhaeserant.

Alio modo lepores tetraonesque capiebamus. Ex pilis equinis contortis laqueum faciebamus, quem in flexilis arboris tenerae summo ramo arctissime alligabamus; deinde arbore ad vestigium deflexa, re bene composita, nodum solubilem adligabamus. Lepus caput in laqueum inserens nodum trahit; arbor repente resiliens eum in sublime rapit. Haec utilis ratio est: animal enim alte suspensum ab aliis periculis tutum pendet.

Inter omnes venationes sciurorum striatorum certamen fortasse iucundissimum erat. Hos quidem toto anno capiebamus, sed maxime Martio mense venabamur. Primo tepore sciuri striati per crustam nivis foramina aperiunt et post hiemem primum se ostendunt. Aliquando quinquaginta simul conveniunt quasi ad amicorum conventiculum; id prima luce usque ad tertiam fere horam diei accidit.

Haec cum aliis naturae arcanis edocti, sagittas capitibus obtusis instructas ad expeditionem in sciuros striatos mature parabamus.

Seni plerumque aut duodeni, interdum quindeni, per greges venatum ibamus, ut appareret quis plurimos cepisset. Pridie vesperi pueros aliquos elegimus qui sciurorum striatorum vocem per avenae silvestris fistulas imitari scirent; hi singuli multas secum fistulas sumebant.

Eo anni tempore crusta nivis pueros commode sustinebat. Prima luce omnes ad locum statutum conveniebant, singuli deinde greges diversis itineribus ibant, constituto antea solis loco quo denuo convenirent.

Prima mea talis venatio etiam nunc bene memoriae haeret. Martius erat dies serenus ac rigidus; sol nondum supra longinquarum arborum cacumina apparuerat, cum per silvam umbris plenam festinabamus. Mox ad locum devenimus ubi multa animalculorum vestigia conspiciebantur. Tum quisque arborem elegit post quam se absconderet. Qui sciurulos vocaturus erat trunco insedit quam quietissime et vocem eorum reddere coepit.

Brevi levium pedum crepitum super duram nivem audivimus; sciurulos undique adventantes conspeximus. Alii consistebant et quasi exploraturi arborem truncumve scandebant, incerti unde vox exiret; alii inter se cursitabant.

Paucis momentis ille vocis imitator sciurulis undique obsessus erat. Quidam per totum corpus eius cursitabant, alii sub ipso transibant, alii arborem cui innitebatur ascendebant. Quisque nostrum immobilis mansit, donec dux signum dedit; tum ingens clamor exortus est et animalcula fugientia per varias arbores sursum cucurrerunt.

Ibi certamen sagittarum incepit. Misellae bestiolae nullam sibi fugae spem relictam intellegere videbantur; iterum atque iterum arboribus descendere et a telis puerorum fugere conabantur. At celerrime caedebantur; si complures ad terram delabi temptabant, puer arborem amplexus vehementer clamabat ut rursus eas sursum terreret.

Quisque sagittas ad truncum arboris dirigebat, ut repercussae ad ipsum redirent; alioquin omnibus emissis inermis maneret, aliusque sua arbore iam purgata veniret et praedam eius auferret. Quare aemulatio acerrima erat. Interdum sciurulus desperatione adactus ex summa arbore desiliebat ut effugeret; id puero cui elapsus esset ludibrio, forti vero bestiolae gloriae ducebatur.

Postquam omnes aut occisi aut effugerant, alium locum petebamus atque eo usque ludum continuabamus, donec sol altior factus sciuruli vocem imitantibus iam respondere nollent.

In apertis campis aliud venandi genus exercebamus, minus alacre. Parva animalia sub terra habitantia, canes etiam campestres, laqueis ex pilis equinis et chordis arcuum captabamus; nonnulla telis feriebamus. Quondam puerulus laqueum ad foramen posuit atque aliquantum remotus humi procubuit, funiculi extremum tenens.

Mox aliquid moveri sensit, traxit, immanemque serpentem crepitaculo praeditum extraxit; inde usque ad hunc diem «Qui serpentem crepitantem cepit» appellatur. Saepe puero ob talem eventum nomen novum imponebatur. Alio tempore in silva ludentes vestigium hinnuli offendimus; eum secuti dormientem cepimus, sed cum se explicare conaretur unum puerum calcitravit, qui etiamnum «Ab hinnulo calcitratus» nominatur.

Pars necessaria institutionis nostrae erat, cum venaremur, cibum nobis ipsis parare discere. Plerique quidem Indigenae iecur quasdamque magnarum ferarum partes crudas edunt; pisces tamen nec aves crudas comedunt, nec ranas anguillasve gustant. In venationibus puerilibus saepe tam longe a castris processimus ut ignem accenderemus et partem praedae ibi assaremus.

Plerumque carnem in baculo super prunas torrebamus; interdum ante apertam flammam assabamus. Optime vero pisces avesque sub favilla magni ignis coquuntur. Piscem modo e flumine aut lacu extractum accipimus, bonum ignem in arena facimus, tum in arenacea favilla locum fodimus atque illum penitus sepelimus. Idem in ave facimus, sed plumas prius madefacimus. Ubi coctus est, squamae vel plumae cum cute tota detrahuntur; caro suavissima omnem suum umorem saporemque retinet.

Carne vescentes eam particulatim detrahebamus, ossibus intactis relictis.

Habebant etiam nostri rationem carnem sine ollis vel lebetibus coquendi. Magnum ventriculi frustum diligentissime lavabatur, extremis religatis, tum inter quattuor sudes humi fixas suspendebatur aqua frigida impletum. Caro in hoc novo vase ponebatur et, lapidibus ignitis in aquam immissis, coquebatur.

Chatanna peritus venator erat. Voces cervae hinnulique mirifice imitari poterat, tenui corticis betulini lamina inter duos baculos applanatos interposita. Quodam mane cervae hinnulique vestigia invenimus, qui vix una hora ante transierant; rore enim levi herba deterso apparebat recentem fuisse transitum.

«Quid agemus?» quaesivi. «Num ad tabernaculum redeamus atque patruum rogemus ut sclopetum afferat?»

«Minime vero!» exclamavit Chatanna. «Nonne olim nostri sine sclopetis cervos bisontesque occidebant? In hunc locum apertum eam alliciemus; dum stupet, laqueum meum in eius collum inicere potero.»

Vix per pauca momenta vocem imitatus erat, cum hinnula e densa silva prosiluit ante nosque constitit, pictura ipsa formosior. Tum ego vocavi; illa aures tabaci foliis similes ad me convertit, Chatanna autem laqueum proiecit. Uno clamore edito in sublime prosiluit, paene puerum venatorem ad terram deiciens. Saepius violenter resiliebat, sed tandem ad arborem proximam perduximus et firmiter alligavimus.

«Nunc», inquit frater, «feras quas mansuefecimus adduc et vide quid agant.»

Tum ille ursum nigrum satis magnum ex parte mansuefactum habebat; mihi vulpecula rufa erat et fidus Ohitika, id est Fortis. Chagoo ursum et Wanahon vulpem vinculis solvi; Ohitika autem surrexit et cauda cum quadam gravitate mota me salutavit.

«Venite», inquam, «vos tres: credo nos aliquid invenisse quod vobis videre placeat.»

Quae verba intellexisse videbantur: Chagoo utrisque pedibus anterioribus funem suum trahere coepit, Wanahon vero teneram arborem cui alligatus erat radicitus effodere conabatur.

Priusquam ad apertam silvae partem pervenimus, iam laetum Ohitikae latratum audivimus; duae autem ferae ita concurrerunt meque per frutices traxerunt ut vix sequerer. Chagoo mox cautissimus factus tam lente incedebat quasi surculi acuti plantas ei pungerent; Wanahon rostro ad terram demisso per arbores furtim serpere videbatur.

Denique in apertum locum processimus, ubi coram tribus illis nebulonibus innocens hinnula stabat. Illo vario agmine conspecto plane contremuit. Duos autem nebulones humanos, opinor, non minus horrendos quam ceteros tres arbitrabatur. Chagoo eam partim mirans partim contumaciter intuebatur; Wanahon tamquam radicibus fixus immotus stabat, quomodo ad eam perveniret secum meditans. Ohitika vero, bonus ille Ohitika, interdum per iocum tantum latrabat neque in misellam bestiam impetum facere volebat.

Repente hinnula in sublime vehementer exsiluit, deinde formosum caput ad terram demisit.

«Ohiyesa, hinnula mortua est», exclamavit Chatanna. «Volueram eam servare!»

«Turpe factum!» ego quoque dixi.

Quinque nos rei circa corpusculum iners constitimus. Omnes magnopere paenitere videbamur; etiam in oculis Chagoo pudor ac dolor apparebant. Ohitika duos ingentes suspiratus edidit, tum paulo longius reverenter discessit. duae ingentes lacrimae Chatannae longa nigraque cilia paulatim madefaciebant; mihi autem tempus videbatur vultum abscondendi, ne me ille intueretur.



CAPUT QUARTUM  PRIMA HAKADAE OBLATIO

«Hakadah, coowah!» Sonora haec vox e magno tabernaculo in mediis castris Dakota audita est. Ad clamorem e silva, quae paucos tantum passus aberat, puer quidam cum egregio cane nigro prodiit. Nihil fere in pueri habitu erat quo a ceteris Dakotae pueris distingueretur.

Ad tabernaculum unde vocabatur festinabat, arcum sagittasque splendidis coloribus pictas manibus ferens, dum e cingulo pendebant aviculae sciurique his telis occisi.

In tabernaculo duae anus sedebant, altera hinc altera illinc iuxta ignem. Uncheedah avia pueri erat, quae matre orbati curam susceperat. Wahchewin eam visendi causa venerat, sed invitata erat ut maneret atque ad primam quam Hakadah suo nomine Magno Arcano daturus erat oblationem adiuvaret.

Haec res per aliquot iam dies Uncheedah animum paene totum occupaverat. Solebat enim curare ut quisque liberorum suorum, ubi octo aestates vixisset, talem ritum perageret. Omnes inter gentem suam bellatores et venatores praeclari facti erant; nec ipsa partem laudis sibi vindicare dubitabat, quod eos iam parvulos Magno Arcano commendavisset.

Credebat sua opera ad filiorum ingenia ita conformanda atque excolenda plurimum valuisse, ut illi ad summam illam silvestris vitae nobilitatem virilemque fortitudinem pervenirent.

Per vicum tabernaculorum fama increbuerat Uncheedah convivium daturam esse in honorem primae nepotis sui oblationis. Id tamen coniectura erat: prudens enim anus constituerat hanc consilii partem occultam servare, donec sacrificium absolutum esset; Magnum Arcanum silentio atque dignitate conveniri oportere putabat.

Puer in tabernaculum properavit, cane Ohitika subsequente, qui caudam huc illuc agitans veluti dicebat: «Ego et dominus meus veri venatores sumus!»

Hakadah, vix respirans, singulas aves sciurulosque quomodo occidisset diligenter narrabat, dum eos de cingulo detrahens ante aviam proiciebat.

«Haec sagitta obtuso capite», inquit, «hodie mane revera oculos habebat. Antequam sciurulus circum arborem se occultare potest, in caput eius incidit; simul atque ad terram cadit, meus Ohitika eum occupat.»

Haec loquens altero genu nixus erat, oculis nigerrimis quasi vespertinis sideribus fulgentibus.

«Hic asside», inquit Uncheedah; «aliquid tecum loqui volo. Iam prope virum te esse vides. Aspice quot animalia mihi attuleris! Non multo post me relinques: bellatori enim occasiones quaerendae sunt quibus apud suos gloriam comparet.

«Patrem avumque tuum aequare stude», perrexit. «Illi et bellatores et conviviorum largitores fuerunt. At venator inops multa convivia dare non potest. Nonne meministi fabulae de viro qui intra duodecim lunas quadraginta convivia dedit? An oblitus es bellatoris qui voluntatem Magni Arcani quaesivit? Hodie tu primam ei oblationem facies.»

Ultima haec sententia ita pueri venatoris oculos dilatavit, ut magnum quoddam eventum instare intellegeret, in quo ipse primas partes acturus esset. Uncheedah tamen sermonem continuavit.

«Ex rebus tuis eam tradere debes quae tibi omnium carissima est: nam sacrificium hoc est.»

Haec verba puerum aliquamdiu perturbaverunt, non quod avarus esset, sed quod nesciebat quid donare maxime conveniret. Praeterea de ornamentis solisque ludicris aviam loqui opinabatur. Itaque sponte obtulit:

«Arcum meum optimum sagittasque, colores etiam omnes quos habeo, et—et monile ex unguibus ursi confectum, avia, dare possum!»

«Num ista tibi omnium carissima sunt?» rogavit illa.

«Non quidem arcus nec sagittae; colores vero difficillime comparantur, cum albi homines procul absint. Monile quoque simile denuo reperire haud facile est. Etiam capitis ornamentum e pelle lutrae confectum tradam, si tibi haec non sufficiunt.»

«At cogita, mi puer; nondum eam rem nominasti quae Magno Arcano gratissima futura sit.»

Puer anum vultu perquam dubio intuebatur.

«Nihil habeo melius quam quae dixi, avia, nisi equulum meum maculis distinctum. Nec credo Magnum Arcanum a puerulo tam magnum donum postulaturum. Praeterea patruus pro eo tres lutrarum pelles quinqueque aquilarum pennas dedit; ego vero pollicitus sum me eum diu servaturum esse, nisi Nigri Pedes aut Corvi eum furati fuerint.»

Uncheedah his liberalibus oblationibus haud omnino contenta erat. Fortasse puero nondum in mentem venerat quid ipsa revera desideraret. At illa bene noverat quid ille omnium maxime diligeret: canis ille fidus, quem domi alebat et pro comite habebat, a Hakadah paene numquam separabatur.

Difficile futurum esse sciebat ut puero persuaderet talem amicum immolare; tamen unum adhuc conatum facere ausa est.

«Memineris oportet», inquit, «in hoc sacrificio te invocaturum esse eum qui e singulis rebus creatis te intuetur. In vento eum tibi susurrantem audis; in tonitru bellicum clamorem edit. Interdiu oculo suo, sole, te observat; noctu per lunam vultum tuum dormientem contemplatur. Denique Arcanum Arcanorum est, quod rebus omnibus imperat, cui nunc primam oblationem facies. Hoc facto petes ut tibi ea largiatur quae paucissimis viris concessit.

«Scio te cupere clarum venatorem et bellatorem fieri. Non patiar meum Hakadah ignaviam ostendere; nam res suas nimis amare, non fortis viri, sed mulieris proprium est.»

His verbis puer ita virili ardore commotus erat, ut, quicquid haberet, etiam equulum, tradere paratus esset. Unius tamen amici, canis Ohitikae, prorsus oblitus erat! Vix igitur Uncheedah loqui desierat, cum ille paene exclamavit:

«Avia, quidquid possideo Magno Arcano in sacrificium dabo! Tu ipsa elige quod ei gratissimum esse putas.»

Duo huius colloquii testes taciti aderant: Wahchewin et Ohitika. Mulier, quamvis vicina tantum esset, rogata manebat; canis more suo iuxta dominum in tabernaculo ingressus consederat. Nullo membro nisi oculis moto, quid ageretur attente observaverat.

Si canis vel semel se movisset ut parvi amici animum in se converteret, fortasse eum a temeraria illa voce revocare potuisset: «Avia, quidquid possideo dabo!»

Uncheedah aegre ferebat quod puero dicendum erat eum cane suo cariturum esse; tamen animum obfirmavit.

«Hakadah», caute perrexit, «tu parvus es bellator. Scio, quamquam aetate tener es, te animo forti magnoque praeditum esse. Gaudebis rem tibi carissimam in prima oblatione dare. Ohitika tibi tradendus est. Fortis ille est, et tu fortis es. Ille mortem non timebit; tu eius iacturam fortiter feres. Age: quattuor hic fasciculi colorum sunt et fistula tabaco plena; ad locum eamus.»

Postremis verbis auditis Hakadah ea vix percepisse videbatur. Loqui omnino non poterat. Qui eum tunc vitae urbanae adsuetus intueretur, parvam statuam ex aere rubente factam se videre putavisset. Nigri nitidique oculi iam lacrimis inundabantur, cum in aviam oculos convertit atque sententiae eius saepius auditae recordatus est: «Mulier lacrimis, vir bellico clamore dolorem exstinguat!»

Duos tresve acerrimi doloris velut haustus aegre devoravit; tum parvus bellator se ipsum vicit.

«Avia, meus Fortis mori debet! Sine me duas pulcherrimas caudas sciurorum quos hodie mane una occidimus inter se religare, ut Magnum Arcanum videat quantus venator fuerit. Sine me ipsum eum coloribus ornare.»

Hoc Uncheedah denegare non potuit; itaque duos amicos paulisper solos reliquit, dum Wacootam rogatura iret ut Ohitikam interficeret.

Omnis puer Dakota scit bellatorem, cum mortem obiturus est, lugubre carmen canere debere. Hakadah suum Ohitikam tamquam hominem sine certamine mortem accepturum cogitabat; itaque, canem artissime amplexus, carmen funebre pro eo canere coepit. Deinde, quasi homo esset, in aurem susurravit:

«Fortis esto, mi Ohitika! Tui memor ero cum primum in terram Ojibvarum ad bellum proficiscar.»

Tandem Uncheedah cum viro foris colloquentem audivit; continuo colores sumpsit. Ohitika erat canis per totum corpus nigerrimus, extrema caudae parte et rostro quasi argenteis notis distinctis, uno etiam pede albo et stella candida in eminentia inter aures posita. Sciebat Hakadah virum morti destinatum rubro nigroque colore se pingere solere. Natura hoc ex parte iam Ohitikae praestiterat: rubro tantum opus erat, quo puer largissime usus est.

Deinde panniculum rubrum circa collum canis religavit; ad eum duas sciurorum caudas alamque orioli quem eodem mane occiderant alligavit.

Tum in mentem venit fortes viros pro amicis mortuis semper lugere, eum autem luctum colore nigro ostendi. Solutis igitur longis crinium suorum nexibus, carbonem exstinctum contrivit, adipe ursino miscuit totamque faciem inunxit.

Interim nullum fere tabernaculi foramen erat quin oculus aliquis inde intueretur; avia inter spectatores aderat. Iam paene paenitebat eam consilii sui. Nisi iram Magni Arcani timuisset, libenter puero inclamasset: «Serva carissimum canem tuum, mi fili!»

Sic tamen Hakadah e tabernaculo prodiit, vultu quasi luna obscurata, pulcherrimum canem ducens, qui candidis maculis rubro colore distinctis etiam formosior videbatur.

Iam Uncheedah ipsa procellam et pondus doloris in pectore suo ferre debebat. Puer vero admiratione populi ob suam fortitudinem confirmatus ne unam quidem lacrimam fudit. Simul atque loqui potuit, avia amantissima dixit:

«Non ita, fortis mi puer! Primae oblationis causa lugere non debes. Vultum lava; tum ibimus.»

Puer obtemperavit, Ohitikam Wacootae subridens tradidit, et cum avia Wahchewinque discessit.

Per semitam saepe tritam secus Assiniboinis fluminis ripam ibant, per amoenum quercuum nemus, deinde circum excelsissimam rupem et sub ea. E flumine infra eos labente murmur aquae audiebatur; adversa in ripa candida rupes perpendicularis surgebat, post quam mollius acclivis regio magnis quercubus montanis vestita patebat. Locus ferus atque admiratione dignus erat.

Wahchewin, cum parva manus ad rupis marginem pervenisset, sine verbo substitit. Inter eam et Uncheedah constitutum erat ut ibi Wacootam opperiretur, qui partem sacrificii sibi commissam eo usque apportaret.

Puer cum avia per tortuosam semitam ripam descendit, donec ad aquae marginem pervenerunt. Inde ad os ingentis speluncae processerunt, sub rupe circiter quinquaginta pedes supra flumen sitae. Aquula limpida e fonte in spelunca orto paulatim defluebat; rivulus ipse quasi gradus a natura factos eis praebebat. Aura frigida et suavis ex antro spirabat.

Vere hoc naturae sacrarium erat; nec mirum si tota gens eum locum sacrum esse putabat.

Puerum metus quidam religiosus veneratioque occupavit. «Haec Magni Arcani domus est», secum cogitavit; loci autem maiestate commotus dolorem suum interim oblitus est.

Paulo post Wahchewin non sine labore ad illos gradus advenit; corpus Ohitikae in solo ita composuit ut vivere adhuc videretur, tum rursus eos solos reliquit.

Ubi illa e conspectu abiit, Uncheedah summa cum gravitate et reverentia corrigias solvit quibus quattuor parvi colorum fasciculi atque unus tabaci continebantur; fistulam plenam iuxta mortuum Ohitikam posuit.

Colores tabacumque passim sparsit. Deinde aliquamdiu rursus taciti steterunt; tum illa alte spiritum duxit ac Magnum Arcanum precari coepit:

«O Magnum Arcanum, vocem tuam in aquis subter nos rapidis audimus! Te in quercubus magnis super nos susurrantem audimus! Spiritus nostri halitu tuo, qui ex hoc antro procedit, reficiuntur. O audi precem nostram! Hunc parvum puerum aspice eique benedic! Fac eum tam magnum bellatorem atque venatorem quam patrem avumque eius fecisti.»

Hac precatione parvus bellator primam suam oblationem perfecerat.



CAPUT QUINTUM  TRADITIONES FAMILIARES

I. AD DIEM FUMOSUM

Dies Fumosus, quem Anglice Smoky Day vocabant, apud nostros memoria historiarum fabularumque antiquarum longe celebrabatur. Ipse velut liber vivus erat, ex quo mores resque gestas gentis suae discere posses. In eius supellectile complures erant fasciculi brevium bacillorum, incisuris notati et variis coloribus picti. Alter fasciculus numerum annorum quibus ipse vixerat continebat; alter ex bacillis constabat, quorum singuli singulas res memoria dignas significabant, incisis notis, quibus numerus annorum ab unoquoque eventu elapsorum adnotabatur. Ita designaverat annum quo innumerabiles stellae de caelo decidisse visae erant, atque quot deinde hiemes transissent; item alium quo sidus crinitum apparuerat. Ab eiusmodi caelestibus portentis clades maximas victoriasque gentis suae numerare solebat.

Eius autem narrationes nonnullas, quas ex ipsius ore audivi, pro viribus repetam. Quodam die ad eum adii tabaci paulum et aquilae pinnam ferens, non ut eius quasi commentarios pretio mercarer, sed sperans fore ut de egregiis maiorum nostrorum facinoribus olim editis aliquid mihi narraret.

Senex procera et ampla corporis statura me solita comitate excepit atque ob munus gratias egit. Etiam nunc, quoties occursum illum memoria repeto, et magnitudo corporis et sermo tardior et comitas morum mihi ante oculos versantur.

«O Ohiyesa!» inquit, «mi parve bellator (nam bellator aliquando eris), id ipsum intellego ex eo quod magnas maiorum tuorum res audire cupis. Praeclarum hoc signum est; neque enim invitus tales historias narro ei quem futurum virum fortem auguror. Nolo quidem mollibus verbis te quasi ad somnum mulcere. Sed novi quae paterni tui maiores gesserint: inter fortissimos nostrae gentis et olim fuerunt et adhuc habentur.»

«Quod ut tibi persuadeam, narrabo quid ante viginti annos in familia avi tui paterni acciderit.»

«Duo eius fratres ab adulescente quodam eiusdem agminis, invidia incenso, interfecti sunt. Caedes illa nulla iusta causa perpetrata erat; itaque omnes viri fortes adulescentem morte puniendum censuerunt. Sed cum ad avum tuum hoc consilium delatum esset, respondit se reliquosque fratres indignum ducere ut tam scelesti hominis sanguine se contaminarent; ceteri autem de illo, quod iustum arbitrarentur, statuerent.»

«Hi viri principes inter bellatores Sioux erant, nec quisquam eorum virtutem umquam in dubium revocaverat. Tamen, cum tantam iniuriam ab improbo homine accepissent, ne attingere quidem eum voluerunt. Ecce, puer, certissimum verae fortitudinis experimentum! In tanta calamitate animum in potestate retinere sibique imperare firmi pectoris est.»

«Audivisti sine dubio de Tonitru Tinniente seniore, quem Jingling Thunder appellant; eius virtutem omnes qui ad Lacus habitant norunt. Is gloriam, ut dicere solemus, ‹in hostium portis› quaerebat. Magnum Arcanum illi singulariter favebat, quod dicto audiens erat.»

«Multis ante hiemibus proelium ingens commissum est, in quo Tonitrus Tinniens prima virtutis insignia adeptus est. Hoc quadraginta hiemibus ante multas stellas cadentes accidit; illae autem viginti hiemibus post adventum sacerdotis albi nigra veste induti visae sunt, et quattuordecim hiemibus antequam nostri triginta tentoria gentis Sac et Fox penitus delerent. Huius quidem rei bene memini, nam quinquaginta iam hiemes ab ea transierunt. Sed bacillos meos iterum numerabo.»

Haec locutus Dies Fumosus fasciculum bacillorum diversis coloribus distinctum protulit, quorum singuli circiter quinque pollices Anglicos longi erant. Ipse numeravit, deinde mihi dedit ut rationem eius examinarem.

«Tibi vero,» perrexit, «minime cordi est quot hiemes effluxerint: iuvenis es, res ipsas factaque hominum tantum scire cupis. Multi sane anni ab eo facto, quod narraturus sum, praeterierunt; nihilominus nostri etiam nunc eadem animi alacritate de illo loquuntur ac si heri gestum esset. Etenim memoria fortium virorum numquam apud gentem nostram interit.»

«Tum nostri orientalem Mississippii ripam incolebant, paulo infra eum locum ubi nunc Imnejah-skah, id est Rupes Alba, urbs quae Sancti Pauli dicitur in Minnesota, sita est. E Mille Lacs discedentes complures vicos condiderunt; postremo in eo loco consederunt, unde singulae tribus paulatim in diversa discesserunt. Ibi maximum omnium, quorum memoria extat, proelium commissum est. Uno die integro pugnatum est, Sacis et Foxis et Dakotis adversus Ojibvas coniunctis.»

«Bellator quidam ex gente Sac et Fox ad Sioux venit, more sollemni fistulam tabaco refertam offerens, qua ad communem hostem universis copiis oppugnandum invitabat. Dakotarum viri fortes simili ritu statim se paratos esse significaverunt. Cum convenisset ut ad flumen Sanctae Crucis copiae coirent, nulla mora interposita ad magnum agmen bellicum comparandum se contulerunt.»

«Erant apud nostros multi spectatae virtutis bellatores, quorum nomina omnium ore celebrabantur; omnes autem iuvenes qui aetatem habebant idoneam illos imitari studebant. Cum tirones ex singulis castris atque ex omnibus fere tentoriis exirent, matres sorores avique atque aviae carmina ad animorum fortitudinem excitandam canebant.»

«Inter has anus quaedam maxime conspiciebatur. Cum uno tantum nepote vivebat; ceteri omnes, qui amplam olim familiam constituerant, tribus diversis temporibus ab Ojibvarum agminibus interfecti erant.»

«Quicumque cantum eius audiebant, miseratione commoti ad eam respiciebant. Nemo enim ignorabat ex tota illa Dakotarum manu anum cum nepote solos superesse; carmen autem ostendebat dilectissimum puerum iam ad aetatem militarem pervenisse cum expeditione profecturum, ut caesorum suorum iustam ultionem peteret. Hic erat Tonitrus Tinniens, qui etiam ‹Postremus Parvus› familiariter appellabatur. Quaedam familiae suae monumenta, clavas scilicet et hastas bellicas, secum ferre videbatur.»

«Carminis senilis haec fere sententia erat:»

Perge, Tonitrus Tinniens, fortis mi!

Argenteam per semitam

fulgentem illam cerne viam.

Sed, fili, memor esto quam miserum sit

post iuvenes omnibus ereptis

solum superstitem vivere.

Nomen nostrum stirpemque restitue!

* Lactea Via, quam Dakotae iter esse putabant quo mortuorum bellatorum animae proficiscerentur.

«Saci autem atque Foxi eo die tam audaces tamque victoriae certi erant, ut peterent a Sioux ut soli primum cum hostibus congrederentur: tum demum socii spectarent quam fortiter Saci Foxique dimicarent. Nostri assensi sunt atque in collibus consederunt, unde pugnam sociorum cum Ojibvis spectarent. Pari fere Marte diu certatum est, neque facile apparebat utri superiores essent. Tonitrus Tinniens iuvenis spectandi impatientissimus erat; aegre contineri poterat quin in hostes ipse incurreret.»

«Tandem clamor ingens sublatus est; Saci Foxique multis suorum amissis terga vertere videbantur. Tum Sioux in aciem descenderunt atque iam victoriam sibi parabant, cum nova auxilia ab aquilone Ojibvis advenerunt. Huc usque Tonitrus Tinniens inter primos dimicaverat atque saepius comminus cum hostibus conflixerat. Sed inopinatus hic impetus recentium copiarum Dakotas, iam laboribus aliquantum fessos, perturbavit.»

«Praeterea sociis Sacis Foxisque iusserant in collibus consistere, membra defessa quiete reficere atque ex amicis Sioux discere quomodo pugnandum esset; nullum igitur ex ea parte auxilium exspectabant.»

«Tum dux quidam Ojibvarum ingenti vi in Dakotas impetum fecit. Huic Tonitrus Tinniens obviam cucurrit. Dux ille apud suos superbe clamavit hinnulum sibi tenerum occurrisse, quem interficere sibi soli gloriam reservaret. Tonitrus contra respondit ursum illum senem, de quo toties audivisset, nunc denique se invenisse, nec tamen ullius auxilio opus esse ut eum vinceret.»

«Vir ingens securim bellicam super iuvenis caput vibravit; at ille fulminis celeritate in latus se subduxit eodemque momento hasta adversarium ad cor usque transfixit. Dux Ojibvarum, extremo edito clamore, mortuus concidit. Eius casu animus hostium cecidit, victoria autem Tonitri Tinnientis vires Dakotarum excitavit; qui confestim occasionem secuti inimicos e finibus suis expulerunt.»

«Haec Tonitro Tinnienti prima belli gloria fuit; maiora postea virtutis facinora edidit. Ab eo ortum duxit illustris quaedam Sioux manus, cui etiam pater tuus, Ohiyesa, adnumerabatur. Nomen eius multis magnis rebus gestis coniunctum profecto audivisti. Quamquam acer erat in bello, patientissimus tamen in pace fuit; neque umquam cum ullo suae gentis homine rixatus esse dicebatur.»

Eam noctem diu vigilans traditam mihi historiam memoriae mandavi. Postero die sodali meo Parvo Iride gloriatus sum, quod primam a sene fabularum custode institutionem accepissem. Ille autem respondit:

«Ego malim Weyuham magistrum habere. Eum plura quam omnes ceteros meminisse puto. Cum Weyuha de proelio narrat, rem ipsam oculis videre tibi videaris, quin etiam ululatum bellicum audire potes!» Haec summa cum admiratione dicebat.

«Id quidem amici eius praedicant,» indignans respondi; «qui vero non sunt amici aiunt eum multos in aciem introducere qui ibi numquam fuerint.» Ferre enim non poteram ut quisquam Diei Fumoso, magistro meo, par haberetur.

Antequam ad eum rursus venirem, Uncheedah avia frustum cervinae carnis delicatissime assae magistro diligenter paraverat; gloriabar autem quod, antequam ille fabulam ordiretur, aliquid boni cibi ei afferre poteram.

«Hau!» inquit senex me salutans. «Iam igitur, Ohiyesa, incepisti? Vestri enim maiores tam epulis instruendis quam bellis gerendis semper inclaruerunt.»

Postquam tenera carne satis se refecerat, cultrum in terram iterum atque iterum defigens detersit atque in vaginam reposuit; deinde hilari animo narrandi initium fecit:

«Haud multis ante hiemibus Wakinyan-tonka, summus ille sacrae medicinae peritus, caeleste quoddam visum accepit. Quare agmen militum in fines Ojibvarum profectum est; aderant tres ex vestra familia fratres, omnes et bello et venatu egregii.»

«Septem deinceps proelia commissa sunt antequam domum redire statuerunt. Complures ex hostibus scaphas cortice betulaceo factas ceperant, totaque manus Mississippio flumine secundo laeta et de prospere gestis rebus exsultans devehebatur.»

«Sed nocte quadam dux agminis infaustum aliquid instare nuntiavit. Postero die nemo navium agmen primus ducere volebat. Tandem fratrum natu minimus dixit sibi mortem non timendam videri, quae eo tempore adveniret quo minime exspectaretur; se primum iturum ultro obtulit.»

«Hic iuvenis domi pulchram virginem reliquerat, cuius opera acu subtilissime facta pharetra eius ornabatur. Ipse et forma insigni et egregia virtute praeditus erat.»

«Prima luce scaphae iterum in magnum flumen deductae sunt. Omnia silebant; paucae tantum aves canere incipiebant. Vix sol ab oriente inter arborum cacumina emerserat, cum subito ex vicina ripa bellicus clamor erupit et imbrem sagittarum secum tulit. Scaphae betulaceae telis perfossae sunt, multaeque inter tumultum eversae.»

«Iniquissimo loco nostri pugnabant: nulla erat latebra, nervi arcuum et sagittarum pinnulae madebant. Ojibvae animosi hoc commodum cernentes magis magisque instabant; nostri tamen, partim aquis demersi partim emergentes, adeo acriter restiterunt ut hostes tandem recedere cogerentur. Tristis tamen illa dies Wahpetonensibus Sioux fuit; omnium vero miseranda maxime Winonae sors!»

«Stella Matutina, iuvenis eius amatus, qui eo mane navium agmen duxerat, inter occisos erat. Biduo bellatores Sioux in flumine corpora suorum quaesiverunt; illius tamen corpus inveniri non potuit.»

«Interea domi mala quaedam ostenta animos omnium sollicitaverant. Winona, filia maior natu summi ducis, aliquando sola scapham ex cortice betulaceo conscendit et Mississippium adverso flumine remigavit, nunc in undas circumfusas, nunc in caelum caeruleum supra se intuens.»

«Visa est sibi procul audire iuvenes qui more procantium amatorias voces edebant, sicut noctu solent cum ad amatae virginis tabernaculum accedunt; optime autem noverat Stellae Matutinae vocem! Num illum inter ceteros vocantem non agnosceret? Itaque intentius auscultabat et oculos in caelum sustulerat, dum levis scapha leniter adverso flumine ferebatur.»

«Heu miseram Winonam! Sex tantum grues harenarias aspexit, quas tam alte sub caelo circumvolitantes cerneres vix culicibus maiores. Ad orientem volabant, quo omnes mortuorum spiritus abeunt. Quasi vox quaedam intus ei dixit: ‹Illae sunt animae nonnullorum Sioux bellatorum; in iis etiam Stella Matutina est!› Oculis aves sequebatur per orbes volatus quasi longa catena conexos.»

«Subito oculos deiecit. ‹Quid hoc est?› desperans exclamavit. Corpus Stellae Matutinae erat, quod flumen deferebat; super aquam fluitabat pharetra quam ipsa suis manibus ornaverat, nunc eius cruore infecta.»

«‹O Magnum Arcanum! Cur puellam miseram ita affligis? Sine me cum Stellae Matutinae spiritu abire!›»

«Vesper aderat. Pallida luna ab oriente oriebatur, claraeque stellae fulgebant. Eadem hora speculator e bello reversus tristissimum nuntium attulit, totusque vicus luctu completus est; Winonae autem spiritus iam avolaverat. Nemo eam postea umquam conspexit.»

«Satis hodie, mi puer, audivisti. Cras iterum venire poteris.»

II. PUER LAPIDEUS

«Ho, mita koda!» id est «Salve, amice!» Sic me tertio die in suum tabernaculum ingredientem Dies Fumosus salutavit. «Spero te,» perrexit senex ille sapiens, placide subridens, «post historiam heri narratam non per quietem somniavisse te in aquis cum Ojibvis pugnare.»

«Minime,» modeste respondi; «sed contra optabam ut sol paulo celerius iter conficeret, quo maturius ad te aliam historiam auditum redirem.»

«Age igitur. Hodie narrabo tibi fabulam ex eo genere quod apud nos narrationes mirabiles sive commenta veterum vocantur. In his viri feminaeque res efficiunt quas mortales communes efficere omnino non possunt. Interdum vero ne homines quidem plane sunt, sed naturam partim humanam partim beluinam, vel humanam simul ac divinam, participant. Hoc te praemonitum volo, ne dum narro quaestiones interponas neve, cum personae fabularum sibi ipsis interdum parum constare videantur, animo confundaris.»

«Erant olim decem fratres, qui cum unica sorore vivebant, virgine sedecim aestates nata. Illa acu pingendis ornamentisque faciendis peritissima erat; fratres autem omnes pharetras habebant arcusque pulcherrime aculeis hystricum distinctos. Illi sororem carissime diligebant et benignissime tractabant; haec vicissim fratres amore singulari complectebatur, atque eo officio, ut domum eorum curaret, libenter fungebatur.»

«Magni venatores erant, neque fere umquam interdiu domi manebant; vesperi autem revertentes quidquid venando passi aut gessissent sorori narrare consueverant.»

«Quadam nocte singuli, ut solebant, cum venationis praeda domum redierunt; unus aberat, natu maximus. Ceteri putabant eum aut cervum longius a tabernaculo persecutum esse aut plures feras cecidisse quam facile referre posset; soror autem praesagiebat gravem aliquam calamitatem illi accidisse. Paulo tamen solacio ei fuit quod secundus natu frater pollicitus est se prima luce absentem quaesiturum esse.»

«Itaque altero die ille ad quaerendum fratrem abiit, dum ceteri, ut mos erat, venatum proficiscuntur. Ad vesperum omnes incolumes domum venerunt praeter eum qui fratrem quaesiverat. Tum tertius natu alios quaesitum profectus est neque ipse rediit. Ad hunc modum fratres omnes singulatim evanuerunt, sorore tandem sola relicta.»

«Virgo ingenti maerore affecta est. Ubique errabat, lacrimans fratresque vestigans; nusquam eorum ullum indicium reperire potuit. Aliquando secundum rivulum amoenissimum ambulabat, cuius aqua limpida quasi ridens et canens leniter labebatur. In fundo calculos fulgentes perspiciebat; unus autem adeo pulcher oculis lacrimis offusis visus est, ut inclinata eum sustulerit atque intra vestem e pellibus factam in sinum demiserit.»

«Tum primum post tantas aerumnas sui dolorisque oblita est.»

«Domum aliquando reversa multo laetior erat quam antea fuerat, neque tamen causam reddere poterat. Postridie ad eumdem rivuli locum, ubi calculum invenerat, rediit; tum ad ripam obdormivit. Experrecta infantem pulcherrimum in sinu suo iacentem conspexit.»

«Puerulum sustulit atque identidem osculata est. Puer erat; sed adeo gravis ut saxo similis esset. Itaque ‹Puerulum Lapideum› eum appellavit. Nec iam virgo flebat: tanta enim ex filio laetitia capiebatur. Infans praeter aetatem prudens videbatur et paene ab ipsa nativitate pedibus ingrediebatur.»

«Aliquando Puer Lapideus arcum sagittasque unius ex avunculis suis invenit atque sibi dari postulavit. Mater autem lacrimans respondit:»

«‹Exspecta, fili, dum adulescens fias.› Ipsa ei arcum parvulum sagittasque exiguas fecit. His puer brevi venari didicit et tot feras minores cepit ut et ipse et mater inde sustentarentur. Cum iam maiusculus esset, instabat ut sciret ad quem pertinuissent decem arcus qui adhuc e parietibus tabernaculi materni pendebant.»

«Tandem mater tristem fratrum suorum interitum ei enarrare coacta est.»

«‹Mater,› exclamavit Puer Lapideus, ‹ego avunculos meos quaesitum proficiscar.›»

«‹At tu quoque,› inquit mater, ‹quemadmodum illi peribis; tum ego maerore conficiar.›»

«‹Non peribo! Decem fratres tuos ad te reduces adducam. Accipe signum quod tibi dabo: pulvinum hunc rectum erigam atque ita relinquam. Observa eum: quamdiu ego vivam, ita stabit ut eum posuero. Mater, cibum mihi et calceamenta e corio molli, quibus iter facere possim, para!›»

«Sumpto igitur uno avunculi arcu cum pharetra sagittis plena Puer Lapideus discessit. Per silvas iter faciens omnia animalia quae obviam veniebant allocutus est, rogans num de avunculis suis desideratis quicquam audivissent. Interdum summa voce eos vocabat. Semel responsum se audire visus est; eo igitur unde sonus veniebat progressus est. At ille nihil aliud erat quam ursus griseus ingens, qui pueri clamorem temere atque per ludibrium imitatus erat. Puer Lapideus hoc indignissime tulit.»

«‹Tunc tu,› exclamavit, ‹me vocantem respondisti, os longum?›»

«Ad haec ursus fremens respondit:»

«‹Cave quemadmodum me alloquaris, ne te dictorum tuorum aliquando paeniteat!›»

«‹Quid ego te curo, monstrum informe rubentibus oculis?› rettulit puer. Tum ursus statim in eum impetum fecit.»

«At pueri caro subito lapidis duritiam cepit; neque dentes ingentes neque ungues ursi ei quicquam nocere potuerunt. Quin etiam puer tam incredibili corporis pondere factus est ut bestia vix eum movere posset; ille autem toto tempore ridebat velut qui titillaretur, quo ursus vehementius irritabatur. Tandem Puer Lapideus bestiam a se impulit atque sagitta in cor eius missa confecit.»

«Aliquantum itineris progressus ad pinum ingentem humi deiectam venit, quam fulmine percussam esse apparebat. Terra circa arborem vestigia pugnae praebebat. Ibi complures sagittas repperit iis omnino similes quas avunculi eius habuerant et quas ipse secum portabat.»

«Dum haec curiosius considerat, e summa caeli regione sonitum quasi turbinis audivit. Sublatis oculis punctum nigrum animadvertit, quod repente crescens in densissimam nubem mutatum est. Ex ea lux emicuit, deinde fulmen decidit. Puer oculos claudere coactus est; ubi autem rursus aspexit, ecce vir insigni specie ante eum stabat atque ad singulare certamen provocabat.»

«Provocationem Puer Lapideus accepit; manus inter se conseruerunt. Vir ille e nubibus delapsus corporis magnitudine gigas et viribus immanis erat. Puer autem et robustus et praeter naturam gravis atque ad comprehendendum difficillimus. Bellator e caelo summis viribus contendens sudore manabat; simul imber gravissimus effusus est. Dum duo ita luctantur, crebra undique fulgura coruscabant. Postremo Puer Lapideus adversarium in terram deiecit; is sine motu iacebat.»

«Tum per totum caelum murmur quoddam exauditum est, nubesque celerrime discesserunt.»

«‹Nunc,› secum heros cogitavit, ‹hic profecto omnes avunculos meos occidit. Domum eius adibo, ut qua ratione illi perierint cognoscam.› Haec secum reputans e crine verticis viri mortui particulam quandam lanuginis coccineae pulcherrimam solvit. Leniter eam flatu suo impulit; cum autem in sublime ferri coepisset, ipse eandem secutus in caeruleum caelum ascendit.»

«Sic Puer Lapideus in regionem Avium Tonitralium venit. Terra erat pulcherrima, lacubus fluminibus campis montibusque distincta. Stabat iuvenis viator in montis altissimi cacumine, unde infra se regionem frequentissime habitatam conspiciebat; tentoria enim quaquaversum, quoad acies pertineret, sparsa erant. Praecipue arborem quandam admirabatur, quae ceteras omnes celsitudine superabat atque in summa fronde nidum ingentem gerebat.»

«E monte descendit Puer Lapideus atque ad arboris radices brevi pervenit; sed arbor, praeter summum verticem, omnino ramis carebat atque tanta erat altitudine ut scandere ne temptaret quidem. Lanuginem tantum illam protulit, leniter in eam inflavit, atque placide per aera sursum elatus est.»

«Ubi in nidum despicere potuit, innumerabilia ibi ova conspexit, alia maiora alia minora, omnia singulari quodam rubore insignia. Etenim puer erat, et quamvis tantam virtutem haberet, puerili tamen curiositate temeritateque non carebat. Dum ova incautus tractat, repente tumultum in vico infra posito excitari animadvertit. Omnes ad arborem concurrere videbantur. Ille per petulantiam unum ovum in eos deiecit; eodem momento quo confractum est unum ex hominibus mortuum concidere vidit.»

«Tum omnes miserabiliter clamabant: ‹Redde mihi cor meum!›»

«‹Aha!› laetus Puer Lapideus exclamavit, ‹haec igitur hominum qui avunculos meos deleverunt corda sunt! Omnia confringam!›»

«Omnia re vera ova confregit praeter quattuor parva, quae manu retinuit. Deinde ab arbore descendit atque per silentia desertaque tabernacula erravit, avunculorum suorum vestigia quaerens. Quattuor pueros parvos repperit, solos ex tota illa gente superstites; eos iussit docere ubi ossa avunculorum iacerent.»

«Locum ostenderunt in quo magnus ossium acervus sole albebat. Tum Puer Lapideus primum puerum ligna, alterum aquam, tertium lapides afferre iussit; quartum salicum virgas ad sudatorium faciendum caedere misit. Illi iussa fecerunt. Puer sudatorium exstruxit, ignem accendit, saxa calefecit, omniaque ossa decem avunculorum suorum intra aediculam collegit.»

«Cum in saxa candentia aquam infunderet, e balneo mirabili primum tenuissimi sonitus exaudiebantur. Mox voces submurmurantes auditae sunt, postremo carmina sacra modulantium cantus. Puer Lapideus ianuam aperuit, decemque avunculi vivi et corporibus restitutis prodierunt, gratias agentes eique benedicentes, quod ipsos ad vitam revocasset. Uni tantum, fratrum natu minimo, digitus minimus manus deerat. Tum Puer Lapideus quattuor reliqua ova sine misericordia contrivit, atque puero ex illis quattuor maximo digitum minimum abstulit, ut os quod avunculo deerat suppleret.»

«Omnes deinde in terram redierunt, et Puer Lapideus avunculos ad tabernaculum matris deduxit. Illa per omne tempus absentiae filii ne semel quidem obdormiverat; sed pulvinar, cuius ille caput reclinare solebat, assidue observaverat, quo signo eum salvum esse scire posset. Puer ceteros aliquantulum praecurrens repente in tentorium irrupit clamans: ‹Mater! Decem fratres tui veniunt; epulas para!›»

«Aliquantum temporis omnes simul feliciter vixerunt. Puer Lapideus autem solus venari potissimum solebat. Praecipue ferocissimas bestias persequi delectabatur; eas saepe sine ulla necessitate interficiebat, atque a venatione solas aures dentes unguesque quasi spolia domum afferebat. His inter ludendum utebatur, risu effuso dum sua facinora enarrabat.»

«Mater eius atque avunculi huic saevitiae reclamabant orabantque ut saltem illis bestiis parceret quas Dakotae sacras esse ducebant. Sed Puer Lapideus viribus suis supra naturam concessis confisus nullam sibi calamitatem metuendam arbitrabatur.»

«Vespere tamen quodam praeter solitum taciturnus erat; cum de causa rogaretur atque urgeretur, haec tandem respondit:»

«‹Iam aliquot dies animalia audio quae coniurationem contra nos moliuntur. Nuper mane, cum ad occidentem iter facerem, praeconem audivi qui bellum commune Puero Lapideo omnibusque eius propinquis indictum esse nuntiabat. Praeco bison erat, qui summo cursu ab occasu ad orientem ferebatur. Item castorem cum mure palustri odorato colloquentes audivi: uterque operam suam iam promisisse dicebat ad lacus et flumina super ripas effundenda diluviumque exitiosum excitandum.›»

«‹Audio etiam hirundinem parvulam cum omnibus caeli avibus clam deliberasse. Dicebat sibi mandatum esse ut nuntia ad Aves Tonitrales proficisceretur; signo dato portas caeli apertas iri atque tum imbrem demissum iri, quo Puer Lapideus submergeretur. Meles autem senex et ursus cinereus delecti sunt qui sub munitionibus nostris cuniculos agant.›»

«‹Equidem pro me nihil omnino timeo; sed vobis, mater, et avunculis meis vehementer metuo.›»

«‹Heu!› omnes avunculi fremuerunt; ‹monuimus te in discrimen venturum, si tot animalia a nobis sacra habita merae voluptatis causa occideres.›»

«‹Nihilominus,› perrexit Puer Lapideus, ‹acriter repugnabo, vosque omnes mihi auxilio futuros esse spero.›»

«Itaque eius ductu omnes ad defensionem parandam operam contulerunt. Ac primum calculus parvus ab eo in aerem missus est; ecce statim ingens murus saxeus circa tabernaculum surrexit! Secundus, tertius, quartus quintusque calculus singuli novos muros extra primum effecerunt. Sexto denique septimoque lapillo duae domus saxeae exstiterunt, altera alteri superposita. Avunculi interim permultos arcus et sagittis plenas pharetras confecerunt, quas opportunis intervallis super murorum fastigia distribuerunt.»

«Mater ciborum copias ingentes paravit et filio multa ex pellibus calceamenta consuit; ille enim affirmabat se solum arcem defensurum esse.»

«Tandem bestiarum exercitum advenientem viderunt, singulis generibus distinctis, quorum unicuique dux mira magnitudine praeficiebatur. Impetus hostium horribilis erat. Clamoribus ferocibus editis altissimos muros oppugnabant; interim meles atque alia animalia terram suffodientia sine intermissione fundamenta subruere conabantur. Puer Lapideus sagittas acutissimas tam certo ictu mittebat ut hostium milia conciderent.»

«Tanta caesorum multitudo erat ut animalium corpora aggerem primo muro altiorem efficerent; exercitus autem turbati se receperunt.»

«Sed mox nova auxilia advenerunt. Imber torrentis modo effusus est; castores omnibus fluminibus aggeres obiecerant, et immane diluvium ortum est. Obsessos omnes in intimam domum se recipere oportuit; aqua tamen per cuniculos quos meles muresque fossorii foderant irrumpebat, atque eo usque crevit ut et mater Pueri Lapidei et decem avunculi omnes submergerentur.»

«Ipse Puer Lapideus funditus quidem deleri non poterat, sed hostium vi superatus est atque ad lumbos usque terra obrutus, ut numquam postea ambulare posset. Ita etiam hodie eum reperimus.»

«Haec ei poena fuit, quod viribus suis abusus animalia, quae homini ad usum, non ad inanem voluptatem data erant, per ludum necaverat.»



CAPUT SEXTUM  VESPER IN TABERNACULO

I. VESPER IN TABERNACULO

In ea lacus parte, ubi aqua super glaciem exundaverat, soleis lubricis ludens, aliquantum frigore affectus domum redieram. Quanta vero vis frigoris fuerit certo dicere nequeo; acerrimam fuisse necesse est, cum arbores undique velut sclopetorum ictibus crepitantes dissilirent. Ego tamen parum curabam; nam pelle bisontis, pilis introrsus versis, involutus eram, eamque lato corrigiae cingulo circa lumbos adstrinxeram. Soleae quibus per glaciem labebar nihil erant nisi fasciae ex cortice tiliae pedibus alligatae.

Calceos ex pellibus factos, quos gelu induraverat, exueram atque alios aridos indueram.

«Ubi fuisti? quid egisti?» rogavit Uncheedah, dum mihi cervinam assam in ligneo catino apponit. «Num vestigia alcis aut ursi usquam conspexisti?»

«Minime vero, avia; ad inferiorem tantum lacus partem ludendi causa ieram. Est autem quod ex te quaeram», inquam, dum prandium simul et cenam eo appetitu devoro quo puer, post dimidium diem in glacie frigoribus exercitatus, vesci solet.

«Hanc pennam repperi, avia; nec tamen intellegere possum quae gens eo modo pennas gestare soleat.»

«Hem! ego vir non sum; patruum potius interroga. Quin etiam haec iam tibi per te cognita esse debebant. Etenim ea aetate es qua de aquilarum pennis cogitare incipias.»

Ea ignorationis meae admonitione erubui. Videbatur enim mihi exprobrari quod nondum satis studiose rem tantam didicissem.

«Patrue, tu mihi explicabis, nonne?» supplici quodam sono quaesivi.

«Miror, mi puer, te hanc pennam non agnoscere. Pennam a Creeo ad medicinam sacram gestatam esse scito, non ad belli gloriam.»

«Igitur», inquam valde confusus, «quaeso, patrue, rursus me doce quid pennarum insignia significent. Omnia enim, ut vere fatear, memoria exciderunt.»

Iam dies abierat, luna exorta erat; frigus tamen nihil remiserat, cum arborum trunci circa tabernaculum nostrum etiam tum crepitantes rumperentur. Intus ingentibus lignis, quae Uncheedah labore suo collegerat, et lux et calor suppeditabantur. Tum patruus meus, cui nomen erat Vestigium Album, de vi ac significatione pennae aquilinae mihi disserere coepit.

«Aquila», inquit, «inter omnes aves bellicosissima est et avium omnium princeps. Praeterea pennae eius a ceterarum avium pennis longe differunt. His de causis nostri eas ad fortium facinorum testimonium adhibent.

«Neque vero existimandum est, quoties quis capitis ornamentum ex pennis gestat, singulas pennas singulos hostes ab eo interfectos aut singula virtutis facinora significare. Aquilinam autem pennam in capite erectam qui gerit, is primam aut secundam aut tertiam aut quartam hostis contactus laudem sibi peperisse intellegitur.»

«Ergo hostis contactus laudem adipisci non idem est atque hostem occidere?»

«Minime; nam hoc est hostem, postquam humi cecidit, propius adire atque attingere. Ita constitutum est, quod hostem contingere saepe multo difficilius est quam eminus telo ferire. Magno animo opus est, si quis totam hostium aciem audet subire, ut illum iacentem, quem sui telis defendunt, contingat atque huius facti gloriam referat. Multi fortissimi viri in tali conatu perierunt.

«Cum bellator hosti, sive vivo sive mortuo, appropinquat, reliquos milites ad testimonium vocat his fere verbis: ‹Ego, Ursus Intrepidus, vester bellator, nunc rursus primam› (aut secundam, tertiam, quartam) ‹hostium vestrorum fortissimi contactus laudem mihi vindico.› Qui adsunt factum oculis cernunt atque postea testari possunt. Ubi domum redierunt, praecones, ut nosti, talia fortitudinis exempla publice nuntiant, quae deinde in numero rerum ab illo bellatore gestarum habentur.

«Quisquis igitur aquilina penna uti velit, ius eius gerendae rebus gestis comprobare debet.

«Qui in eodem proelio, quo hostem tetigit, ipse vulneratus est, pennam deorsum pendentem fert. Qui vulnus quidem accepit sed nullam contactus laudem retulit, pennam recidit; neque tum aquilina esse necesse est. Reliquae omnes pennae ad ornatum tantum pertinent. Si bellator pennam circulo notatam gestat, hostem a se occisum significat; si nota in ipsa penna incisa rubroque colore picta est, cutem capitis hosti ereptam declarat.

«Qui decem proeliis victor interfuit, ei capitis ornamentum bellicum debetur; cui vero ducis auctoritas concessa est, ornamentum longis post tergum trahentibus pennis gestare licet. Qui multa hostium contactu facinora patraverunt, pennarum apices lanugine alba aut versicolori ornare possunt. Nonnumquam apex aquilinae pennae angustula mustelae pelle decoratur; hoc significat eum qui fert eundem hostem occidisse, capitis cute spoliavisse, primusque tetigisse.

«Haec vero penna quam invenisti a viro Creeo gestata est; coloribus passim, nullo certo ordine, picta est. Ceterae pennae, quibus vulgus Indigenarum utitur, nihil significare solent», adiecit.

«Dic mihi, patrue, num mihi, qui nondum ad bellum profectus sum, ullas omnino pennas gestare fas sit?»

«Quaslibet alias gestare potes, aquilinam autem minime», respondit patruus; «quamquam interdum filius viri praeclari inter sollemnitates talem pennam gestat, ut dignitas atque honor patris indicetur.»

Ignis aliquantulum consederat. Itaque prunas in unum contraxi, pellemque arctius circum me composui. Interdum glacies lacus ingenti strepitu, quasi tonitru, disrumpebatur. Uncheedah interea soleam nivalem patrui veterem novis nervis reficiebat. Duobus enim generibus utebatur: altero longiore recto rostro, altero breviore, cuius anterior pars sursum curvabatur.

Unam soleam, rostro deorsum converso, inter sudes humo defixas firmaverat, dum nervos quosdam novos inserit ceterosque intendit. Amita vero Quattuor Stellae novo calceorum pari globulos acu consuebat.

Wabeda canis, pueritiae meae comes, magno in negotio versabatur, quod os quoddam sibi supererat in tabernaculum inferre pertinaciter volebat; Uncheedah contra id fieri nullo modo patiebatur. Ego cum cane sentiebam, quippe qui rem eodem ac ille modo perspicerem. Si enim foris in nive os condidisset, certo sciebam Shunktokecham, id est lupum campestrem, illud sublaturum. Quam sollicite Wabeda ossi suo prospiceret plane intellegebam. Os erat pingue, hoc est cervi bene saginati; omnibus autem apud nostros notum erat talia ossa ceteris multo suaviora esse.

Wabeda numquam aequo animo patiebatur rem bonam frustra perire. Oculis mecum quasi verbis colloquebatur: iam enim diuturna inter nos amicitia erat. Si quid in silvis timebam, ille protinus ante me consistebat caudaque placide agitata animum mihi firmabat. In faciem meam consulto atque attente intuebatur; oculi magni benignique innumerabilia securitatis indicia praebebant. Cum quid mihi esset dubium, circum me manebat, donec quid ageretur intellexisset. Saepenumero mihi videbatur vitam meam servavisse, opportune voce canina edita.

Plurimae bestiae, ne immanis quidem ursus griseus exceptus, conspici nolunt, ubi hominem bipedem una cum cane suo adesse sentiunt. Si verebar ne ursus aut lupus canus repente nos adoriretur, Wabedae dicebam: «Age, mi canis, bellicum tuum clamorem edito!» Is statim posterioribus pedibus insidens se erigebat atque, ut vestri pueri albi loquuntur, quam vehementissime latrabat. Urso aut lupo audiente, haud raro fera retrocedebat.

Interdum ipse Wabedae opem ferebam et bellicum meum clamorem edebam. Quo quidem etiam cervi fugabantur, sed mihi certe metus levabatur.

Quare cum ea die auxilium meum imploraret, «Age, mi canis», inquam, «os tuum ita condamus, ut Shunktokecha id eripere nequeat.»

Consilio meo acquiescere visus est; itaque simul foras processimus.

In nive fossam fecimus, osque vetere lodice semusta involutum ibi condidimus atque nive rursus obruimus. Sciebamus enim lupum campestrem rem igne adustam non attingere. In arbore autem illud non suspendi, quod Wabeda id semper improbabat; eius enim voluntatem, quotiens fieri poterat, consulere solebam.

Reversus sum in tabernaculum, meque Wabeda secutus est duo brevia costarum ossa ore tenens; has, ut videbatur, delicias fortunae committere nolebat.

«En!» exclamavit Uncheedah, «tamen ossa aliqua inferre pergis!» Ego vero rogavi ut intus ea rodere sineret, quoniam frigus erat acerrimum. Hoc impetrato, ille post tergum meum se composuit; ego autem sagittis quibusdam praeclare conficiendis, quibus patruus operam dabat, totus intentus eram.

«O patrue, tribus pennis singulas sagittas instrue; ita recto cursu volabunt», monui.

«Ita est; sed si duas tantum pennas habuerint, celerius volabunt», respondit.

«Vum!» Wabeda suspicacem vocem edidit.

«Vum!» iterum latravit, ad tabernaculi ostium praecipiti cursu contendens. Dum prosilit, me deiecit prunasque ardentes passim dissipavit.

«Enna hena!» exclamavit Uncheedah; ille tamen iam foras evaserat.

«Vau, vau, vau! Vau, vau, vau!»

Vox quaedam gravis e gutture prolata ei respondit.

Ego arcu sagittisque correptis protinus foras rui.

«Ades, patrue, ades! Magnus ursus cinnamomei coloris!» clamavi, dum e tabernaculo prosilio.

Patruus exsiluit et eodem fere momento sagittam tam velocem misit ut ursi cor transfigeret. Fera exanimis concidit. Nam ursus os Wabedae effodere iam coeperat, cum canis auribus acutis sonitum percepisset.

«Ah, patrue, Wabeda et ego saltem unam aquilae pulli pennulam ob hoc meritum accipere debemus. Nam et ego parvam sagittam in ursum misi, priusquam caderet», exclamavi. «Sed ursi omnes hieme in suis latibulis dormire debent, ut putabam. Quid hic tali anni tempore ac nocte agebat?»

«Age», inquit patruus, «causam exponam. Ut in gentibus humanis, ita in bestiarum generibus quaedam natura pigriora sunt. In ursina gente ursus cinnamomeus pigerrimus est. Is solus etiam hieme sub divo dormit; cum autem cubile calidum non habeat, cito esurit. Nonnumquam in cavo arboris trunco habitat, ubi sibi ex herbis aridis stratum parat; sed cum nox tam frigida est quam haec, ne frigore obrigescat huc illuc vagari cogitur; inter vagandum esurit.»

Corpus ingens ursi in tabernaculum traximus. «O quales ungues habet, patrue!» cupide exclamavi. «Possumne eos ad monile meum habere?»

«Sacrorum administri iam aetate provecti iis adsidue ornari solent», exposuit. «Magni autem bellatoris filius, si pater ursum griseum occidit, sollemni aliquo die eos gestare potest.»

«At tu patri meo simillimus es et inter Santeos atque Sissetones venatorum omnium peritissimus haberis. Multos ursos griseos occidisti; nemo igitur merito queri potest si mihi monile ex ursinis unguibus sit», suppliciter adieci.

Vestigium Album subrisit. «Habebis, mi puer, ungues», inquit; «praestantius tamen semper est eos propriis factis mereri.» Tum ungues diligenter resecuit, ut mihi servirent.

«Dic mihi, patrue, num tibi hos ungues perpetuo gestare liceat?» rogavi.

«Licet sane; sed nimis graves sunt et gestatu molesti», respondit, vultu quodam sibi placente.

Tandem urso pelle detracta carneque in partes concisa, pristina quisque loca repetivimus. Uncheedah maxime laetabatur quod nova adipis copia coquinae accesserat.

«Nunc, avia, narra mihi fabulam de adipe ursino. Quam libenter eam audiam!» oravi.

«Bona fabula est et vera», respondit; «eam memoria tenere debes atque ex ea discere. Res in silvis Minnesotae gesta est, regione quae nunc Ojibwaiis paret. E vico Sioux Bedawakantonum iuvenes coniuges ad venandum in silvas profecti sunt, ut recentem cervinam referrent. Alta nix iacebat, glacies crassa erat. Longe in nemore solitarium tabernaculum posuerunt. Maritus venator insignis, uxor autem honesta puella eiusdem vici fuerat.

«Vir, quoniam nivis ingens altitudo erat, nusquam venabatur nisi soleis nivalibus instructus. Eisdem uxori quoque opus erat, ut ad castrorum locum perveniret. Die profectionis nix liquescebat; ideo vestigia itineris, postquam gelu rursus obortum est, distinctissime apparebant.

«Ille cervos ursosque multos occidit. Uxor interdiu, dum maritus venabatur, carnem ad servandum curabat atque adipem liquefaciebat; idque etiam vesperi agebat. Vir in altera tabernaculi parte, mulier in altera sedebat.

«Vespere quodam, cum ollam adipe fervente plenam ut refrigeraretur deposuisset, in ipso adipe, tamquam in speculo, vultum exploratoris Ojibwaii per fumarium desuper in eos despicientis conspexit. Mulier neque locuta est neque ullo signo metum prodidit.

«Paulo post voce quam maxime usitata marito dixit: ‹Marpeetopah, aliquis per fumarium nos observat; explorator hostium esse videtur.›

«Tum Marpeetopah, cuius nomen Quattuor Caelos significat, arcum sagittasque sumpsit atque, velut crastinae venationi praepararet, sagittas dirigere siccareque coepit, interea colloquens atque ridens. Subito conversus sagittam sursum contorsit, qua Ojibwaium interfecit; is ad ostium tabernaculi mortuus decidit.

«‹Cito, Wadutah!› inquit. ‹Eadem qua venimus via domum propera. Ego hic manebo. Si ille explorator non redierit, hostium manus aut universa veniet aut alium mittet. Si unus tantum advenerit, eum facile conficiam, deinde te sequar. Nisi ita fecero, dum una fugimus nos adsequentur.›

«Wadutah, cui nomen Coccinea significabat, reclamavit et obsecravit ut sibi apud maritum manere liceret; tandem tamen abiit, ut auxilia arcesseret.

«Tum Marpeetopah plura ligna igni adiecit, ut tabernaculum lumine fulgeret atque ei viam ostenderet. Deinde hosti cutem capitis detraxit eiusque vestigia secutus est, donec ad radices magnae arboris e terra avulsas pervenit. Ibi sagittas ordine disposuit securimque bellicam iuxta posuit.

«Haud multo post duo alii exploratores ab Ojibwaiorum manu missi sunt, ut cognoscerent quid accidisset et cur prior nondum redisset. Ipse eos appropinquantes audivit; soleis nivalibus utebantur. Cum prope adessent, priorem sagitta transfixit. Alter, dum celeriter se convertere conatur, soleis in alta nive haerentibus impeditus est; itaque Marpeetopah utrumque occidit.

«Cutibus capitum celeriter detractis, Wadutah persequi coepit, omni qua poterat celeritate currens. Ojibwaii vero mala quaedam accidisse suspicati ad solitarium tabernaculum venerunt; ubi exploratores suos omnes occisos reppererunt. Itaque Marpeetopah et Wadutah vestigia ad vicum maiorem usque secuti, ibi proelium magnum super glaciem commiserunt. Multi utrimque ceciderunt. Post hanc cladem Sioux ad flumen Mississippium commigraverunt.»

Iam somnus me premebat. Itaque pelle bisontis me involvi atque obdormivi.

II. CASUS PATRUI MEI

Pulcherrimus erat autumnalis dies, ex iis quos, cum sero autumno postremus tepor redeat, «postremum sciuri terrestris respectum» appellare solebamus. Ad lacum, in quo oryza silvestris nascebatur, castra habebamus. Ibi duobus ante mensibus segetes illas aquaticas collegeramus; nunc ad anates venandas redieramus. Omnia nobis secunda erant. Anates innumerabiles capiebantur, et viri vesperi cymbis ad ripas lacus delati, facibus ardentibus usi, cervos persequebantur.

Sed heu! hominum vita prosperis adversisque temporibus constat; atque tum praesertim, cum nobis summa felicitas contigisse videtur, ingens aliquod infortunium timendum est.

«Itaque hoc ipso tranquillo ac placido mane repente clamor bellicus asper atque horrendus exauditus est! Pater tuus tum iuvenis erat, bellicae laudis avidissimus; quotiens igitur pugnandi occasio dabatur, pro eo vehementer timebam. De patruo autem tuo, cui Medicina Arcana nomen inditum erat, ne cogitabam quidem: quindecim enim annos non excesserat, neque antea ullum militiae studium ostenderat.

«Tota castra tumultu complebantur. Bellatores adversus hostem procedebant; tum vero, cum patruum tuum inter eos conspicerem, paene animo defeci! Frustra eum revocare conabar; eo quidem momento, ut arbitror, Magnum Arcanum precata sum ut filium mihi incolumem restitueret.

«Illius diei casus dum vivam numquam obliviscar. Multi fortes viri ceciderunt, inter quos duo e patrui tui amicis familiarissimis. Sed proelio confecto filius meus rediit; vultum tantum ob amicos mortuos in luctus signum nigro colore tinxerat, et plura vulnera corpore gerebat. Intellexi eum vero bellatore dignum se praebuisse.

«Illa fuit prima eius militaris laudis occasio. Audacia sollertiaque patrem tuum et avum superavit, immo omnes maiores suos, si unum Tonitrum Tinnientem excipias.»

Haec avia mihi narrabat de primo proelio tertii sui filii, quem Medicinam Arcanam vocabant. Postea alia quoque nomina rebus gestis adeptus est: Magnus Venator, Longum Sclopetum, Vestigium Album. Habebat sclopetum Kentuckyense sibi carissimum, quod per multos annos gestavit; cuius cum pars lignea aliquotiens frangeretur, aliam semper sibi parabat. Eo telo longe plurimos aequales mira iaculandi certitudine superabat. Appellabat illud Ishtahbopopa; quod si ad verbum vertas, «Oculum displodit» significat.

Hic patruus mihi per decem annos patris vicem praestitit. Statura paene gigantis erat, membris tamen apte compositis, rectus «velut sagitta». Vultus minime formosus; mores placidi, continentes, taciturni. Factis potius quam supervacuis verbis delectabatur. Sub taciturnitatis Dakotae velo inexhausta quaedam urbanitatis et leporis copia latebat; quam tamen solis domesticis et familiarissimis amicis aperiebat. Pauci homines naturam penitius noverunt.

Nihil ei molestius erat quam cum audiret rem aliquam ad naturam pertinentem perperam narrari. Saepe mecum cogitavi, si litterarum disciplinis eruditus esset, eum fortasse Darwinum aut Agassizium aequare potuisse.

De rebus a se gestis semper verecunde et nulla sui ostentatione loquebatur. «Saepe quidem», dicere solebat, «quantum in discrimine versarer mihi intellegendum fuit, neque tamen ita ut animo opprimerer. Bis tantum per omnem vitam vere perterritus sum, atque ad breve momentum consilium amisi.

«Semel cervum marem magnum, cui vulnus intuleram, summis viribus persequebar. Hiems erat, et recens nivis ingens copia humum tegebat. Subito cervum ipsum mortuum in nive iacentem repperi. Festinanter eum examinare coeperam, cum, nondum quicquam comperto, duarum aurium summas partes supra nivis superficiem velut emergentes animadverti, viginti circiter pedes a me remotas.

«Simulavi me nihil vidisse; sed celeriter ad sclopetum, quod arbori innitebatur, contendi. Cum autem nescio quo praesagio sentirem mihi insidias parari, eodem momento cultrum e cingulo strinxi.

«Panthera enim erat: quae repente impetu maximo in me insiluit. Declinatione corporis ictum vitare temptavi; illa tamen me praevenit, magnaque ungulata manu humerum meum corripiens ad terram deiecit. Nescio quomodo fieri potuerit ut me non retineret; altero saltu facto, in nive se rursus occultavit. Novum igitur impetum parare videbatur.

«Ictu paulum attonitus animoque perturbatus eram, ita ut eo momento facile praeda eius fieri possem. Sed cum me reliquisset, sensus rediit; tum animadverti me prope sclopetum decidisse! Surrexi, inter aurium eius apices, quae sola cernebantur, collineavi atque ignem admovi. Vidi nivem recentem illo loco in altum dispergi. Panthera circiter sex pedes recta in altum exsiluit, deinde immota concidit. Tum bis clarum bellicum clamorem edidi, quoniam hostem tam formidabilem viceram.

«In corpus exanime consedi, ut quiescerem; cor vero tam vehementer palpitabat, ut costas omnes perrumpere vellet. Nullum enim periculum exspectaveram; hac ipsa causa tanta subitaque trepidatio me ceperat.

«Altero autem tempore in campis aestate venabar. Silvis assuetus eram; bisontes vero ex equo numquam antea persecutus eram. Iuvenis quippe, quidquid ceteros viros facere videbam, ipse quoque facere cupiebam. Itaque equo meo sellam imposui. Equus mihi velox, sclopetum bonum erat; ea tamen occasione arcu sagittisque uti malui.

«Tempus anni erat quo bisontes ingentibus agminibus conveniunt, tauri autem ad iracundiam proniores sunt. Haec nihil me movebant: sola venationis voluptas et gloria mentem occupabant.

«Campus ingens prope flumen Souris tanta bisontium multitudine repletus erat ut vix ullus locus vacaret. Caelo sereno facile ad agmen pervenimus. Sagittis plenam pharetram et arcum nervis roboratum gerebam.

«Equus meus tam celeriter me tulit ut longe ante ceteros evaderem. Primum in medios tauros incidi; hi enim tardiores sunt. Torvis me oculis aspiciebant, quare equum ad feminas concitavi. Brevi densissima pulveris nube circumdatus et undique agmine inclusus eram. Bisontes iam in fugam effusi ungulis terram tanto strepitu quatiebant ut tonare videretur.

«Nihil aliud cogitare poteram nisi quanto in discrimine versarer; idque ad breve tempus consilium mihi abstulit. Nam si equus, pleno cursu properans, pedem in foveam melis demisisset, ego statim deiectus atque ungulis oppressus essem. Sin vero sistere conarer, me cum equo una everterent. Quin etiam equus ipsa lassitudine concidere posse videbatur: quid mihi tum futurum?

«Tandem me recepi et quid viribus meis praestare possem tranquillo animo intellexi. Clamorem edidi atque dextra laevaque sagittas emittere coepi. Paulo post pauci tantum tauri senes circa me remanserant; agmen disiectum erat, ego vero a comitibus meis plurium milium spatio aberam.

«Cum de nostro potissimum periculo cogitamus, tum saepe quid maxime conveniat agere nescimus. Qui suum officium recte praestare vult, sui ipsius oblivisci debet. Facillime nos fortissimos existimamus eo ipso tempore quo maxime timemus. Comperi dimidium fere nostrorum iuvenum bellicum clamorem tum tollere cum metu perculsi sunt; nam verentur ne silentium pavorem prodat. Equidem tunc nos vere fortissimos esse puto cum summa tranquillitate animi nec temere nec praecipitanter agimus.»

Rogavi patruum ut plura de suis casibus mihi narraret.

«Semel», inquit, «res mihi satis insolita accidit, quam antea tibi, ut opinor, numquam narravi. Autumnalis venatio tum agebatur. Quodam die post meridiem, cum solus essem, animadverti me tam procul abesse ut ante noctem in castra redire non possem. Itaque locum idoneum quaesivi ubi noctem agerem. Res in superiore Missurii fluminis regione contigit, antequam albi illuc penetrassent; eo tempore perpetuo tam a feris quam ab hostilibus Indigenarum gentibus nobis periculum imminebat.

«Omni igitur cautione summaque vigilantia opus erat.

«Locum elegi qui ad me defendendum accommodatissimus videbatur. Duos cervos occideram, ex quorum carne particulas passim certo inter se intervallo suspendi. Sciebam lupum quemlibet ad cibum consistere solere, ursum griseum interdum consistere, leonem autem montanum aut pantheram non ita. Ideo ignem excitavi; huiusmodi enim fera solitarium ignem adoriri solet. Luna ea nocte plena lucebat, quod mihi magnopere profuit.

«Parte cervinae assa atque comesta, lodice me involvi et iuxta ignem decubui, Ishtahbopopa mihi quasi lecti socio ad latus posito. Id arctissime complectebar; sentiebam enim mihi noctu illo opus futurum. Vix me collocaveram cum ululatum audivi, quasi decem duodecimve lupi campestres simul vocem tollerent; tantus erat clamor ut eos mox venturos esse mihi persuasum esset. Statim postea alterum sonum audivi, parvuli infantis eiulatu similem.

«Hystrix erat, quae odore carnis haud dubie allecta advenerat.

«Intentus exspectabam, donec lupus campestris in saxo plano, circiter quinquaginta virgas Anglicas a me remoto, apparuit. Huc illuc aerem olfaciebat; deinde posterioribus pedibus semisedens, corpore in orbem converso atque cruribus posticis aerem quasi secantibus, variis vocibus ululare et latrare coepit. Mirabile sane spectaculum! Mecum quaerebam num ego tale quid imitari possem. Quod antea multorum canum voces esse putaveram, unius tantum animalis erat.

«Mox femina eius advenit; uterque iam contentus esse videbatur neque alium comitem arcessere voluit. Tum subito ambo, taciti et quasi furtim, e conspectu evanuerunt.

«Eodem tempore lenis quidam sonus animum advertit; hystricem advenisse vidi. Ad carnem mihi proximam in alto suspensam ascenderat et, nemine rogato, epulari coeperat. Bene rem cecidisse existimavi, quod talem mihi vigilem fortuna obtulisset. Revera paulo post cibum intermittens omnes aculeos adversus nescio quid erexit. Circumspexi, duosque lupos campestres ex contrariis partibus occulte ad mea castra aperta appropinquantes conspexi.

«Pro hystrice partes suscepi! In sedendi habitum me erexi atque in utrumque invisum hospitem sagittam velocem contorsi. Ambo cum ululatu, dolore et stupore mixto, effugerunt.

«Hystrix e ramo suo omnia viderat; eo tamen nihil eius cibus turbatus est: rursus enim non minore voluptate edere coepit. Quin etiam brevi alter huius generis custos mihi obtigit. Is ex adversa parte accessit, ubi egregiam cervi coxam suspenderam; longius ire noluit, sed in ramo opportuno statim considens cenare coepit.

«Angusta vallis supra me saxis arboribusque plena erat. Inde strepitus terribilis exortus est, qui me magis sollicitum reddidit quam ullus superior sonus. Tamquam fera quaedam ingens membra extenderet et magno oscitatu, qui in acutum clamorem desineret, vocem daret. Leonem montanum agnovi; statui igitur reliquam noctem in arbore exigere.

«Surrexi, armisque mecum sumptis in arborem proximam satis magnam ascendi; prius tamen brevem truncum lodice mea involveram atque eo in loco iuxta ignem posueram ubi ipse iacueram.

«Cum surgerem, duae hystrices descendere coeperunt; ego eas neglexi, illae autem ad loca superiora mox redierunt. Paulo post altera stridulum quendam sibilum edidit; ex quo intellexi novum advenam adesse. Duo lupi cani in conspectum venerunt.

«Cervinas coxas nervis suspenderam, ita ut ab humo octo fere pedes distarent. Primo lupi confidenter procedebant; sed hystricum admonitione retardati sunt, dubitantes num ad carnem insilirent. Fames tamen eos stimulabat; itaque ferociter ad coxas salire coeperunt, nec parum ab aculeatis illis animalibus vexabantur. Nam interdum alter eorum stridens rostrum miserum arbori impense confricabat, aculeis, ut apparebat, confixum.

«Tandem lupus alter dentes nimis alte in duram carnis partem infixit; cum autem saltu ad eam pervenisset, suo pondere impeditus superiorem maxillam solvere non poterat. Ita lupus canus pendebat, calcitrans et eiulans, donec coxae tendo ruptus est; tum et caro et fera gravi casu humi deciderunt. E latebris meis duas sagittas in corpus eius conieci, quibus vita finita est. Altera lupa aliquantulum aufugit, ibique diu substitit, quasi comitem opperiretur.

«Iam valde fatigatus eram; sed multa ursorum griseorum vestigia in vicinia conspexeram, nec horribilem leonis montani vocem oblitus eram. Vigilias igitur continuare decrevi.

«Ut ex parte praesagiebam, subito gravis quaedam res decidit, et eodem momento prunae flagrantes passim disiectae sunt, adeo ut ignis paene exstingueretur. Lodex mea, trunco intus latente, inter fremitus et rugitus aliquotiens volutata est. Tum fera quae castra mea adoriebatur, panthera scilicet, in densas fruticum umbras resiliit, non prius tamen quam sagitta mea eius latus penetrasset. Fremens sagittae hastile dentibus frangere temptavit; sed paulatim viribus destituta humi quievit.

«Iam matutinae lucis primum pallorem in oriente discernere poteram. Somno autem acerrime opprimebar. Itaque corrigia e corio crudo me trunco arboris cui innitebar alligavi. In ramo magno sedebam; mox obdormivi.

«Subito sclopeti strepitu sub me facto e somno violenter excitatus sum. Simul sentiebam velut aliquem arborem quatere, ut me excuteret. Confestim ad sclopetum manum admovi. Heu me miserum! Nusquam erat. Nam cum novus hospes, ursus griseus, primum arborem concussisset, sclopetum exciderat; quod quia ad ictum paratum erat, cadendo explosum est.

«Ursus telum sustulit et magna vi longe abiecit; tum omnibus viribus arborem rursus concussit. Ego clamavi:

«‹Arcus tamen et pharetra sagittis plena mihi supersunt; satius erit te a me abstinere!›

«Ille aspero fremitu mihi respondit. Sagittam in latus eius immisi; ursus autem more hominis ingemuit, dum eam extrahere summis viribus conatur. Pluribus sagittis adhuc opus fuit; tum ille paulum se removit atque exanimis concidit. Iam dies erat. Itaque de ramo descendi, artubus rigentibus adeo ut vix ambulare possem. Repperi ursum ambos parvos amicos meos, hystrices, necavisse atque maximam carnis partem devoravisse.

«Miraris fortasse, Ohiyesa, cur principio sclopeto non usus sim. Didiceram enim me, si semel eo telo scopum frustratus essem, alteram occasionem non habiturum. Hunc autem casum ea potissimum causa narravi, quod mirum erat tot ac tam diversa animalia una nocte convenisse. Saepe in similibus locis versatus sum et unam alteramve feram occidi. Semel etiam ursus niger totum cervum mihi surripuit, cum ego ne experrectus quidem essem. Sed talis vita iam celeriter evanescit, atque mundus ipse mutatur.»



CAPUT SEPTIMUM  FINIS SALTATIONIS URSINAE

Apud Dakotas Santee inter opiniones superstitione imbutas haec quoque vigebat, ut morbi, ad animal aliquod aut rem etiam inanimam relati, ex hac ratione curarentur. Qui enim, ut illi credebant, ab urso aliave animante sive re quapiam ad medicinam sacram exercendam aut belli ducatum gerendum vocatus esset, mandatum eius violare non licebat. Quod si quis parere recusavisset, poenas contumaciae aut sua aut filii aut amici carissimi morte pendere debere putabatur.

Credebant etiam iussa illa superna statuta aetate statoque anni tempore exsequenda esse. Interdum tamen adulescentulo, qui iuventutem ac verecundiam excusaret, ignoscebatur.

Unus e familiarissimis amicis meis morbo laborabat, quem tabem pulmonum fuisse conicio. Habebat ille, sicut ego, aviam cuius fidei sine ulla dubitatione se committebat. At mulier gloriae cupidissima erat atque ostentatrix. Inter multa quibus se iactabat id quoque profitebatur, se medicinam sacram singulari scientia exercere. Multos ea opinione fefellerat; re vera enim fraudem faciebat: nulla remedia praebebat, sed aegros incantationibus tantum tractabat.

Eo tempore amicus meus puerulus, quamquam avia eius tantas de se laudes praedicabat, in dies magis languescebat. Tandem ei subindicavi aviam meam herbarum medicinalium peritissimam esse. Ille autem respondit paene quamlibet anum, modo radices effodere posset, eandem artem callere; sine arcano vero mandato nullam vim esse quae morbis resistere posset.

Ego contra aviam meam ita defendebam: ipsis herbis vires quasdam arcanas inesse; eum igitur qui earum naturam cognovisset illas vires in sua potestate habere.

«Atqui scientiam», inquit ille pertinaciter, «a Magno Arcano accipere oportet!»

His verbis nihil mihi quod responderem reliquit; neque tamen fidem quam in aviae meae arte habebam commovit.

Cornu Rubrum puer erat probus mihique carissimus. Saepe eum invisebam, cotidieque infirmiorem videbam.

«Ohiyesa», inquit mihi aliquando, «avia mea morbi mei causam tandem repperit.»

Ego cupidissime interpellans exclamavi: «Iamne igitur te sanare potest, Cornu Rubrum?»

«Nondum», respondit ille, «nisi prius mandatum mihi datum exsecutus ero. Confessus sum ei me ante biennium vocationem accepisse; proximo autem vere, cum tredecim iam hiemes vidissem, saltationem ursinam edere meque publice medicinae sacrae peritum profiteri debuisse. Vides enim, tam iuveni illud munus profiteri pudori mihi fuisse; idcirco nunc poenas dare. Avia tamen dicit ne nunc quidem serum esse. Sed, Ohiyesa, tam imbecillus sum quam senex artuum doloribus confectus; vix pedibus insistere possum.»

«Ferunt licere mihi alium pro me constituere, qui ursi partes agat. Ille ursus erit qui currat et saltatores persequatur; ego in fovea manebo. Velisne tu, Ohiyesa, ursum pro me agere? Scis enim eum debere saltatores ab antro suo fugare.»

«Cornu Rubrum», respondi valde erubescens, «quidquid pro te facere potero libentissime faciam. Sed ursi partes suscipere non possum; ad id munus minus idoneus mihi videor. Neque satis magnus sum neque satis validus, neque mores huius bestiae satis bene novi. Vereor ne vicarium me habens parum contentus sis.»

Denique Cornu Rubrum puerum aliquanto maiorem sibi substituere constituit. Paucis post diebus praeco nuntiavit amicum meum saltationem ursinam editurum esse, in qua coram populo medicinae sacrae peritus renuntiaretur. Haec summa brevis eius vitae sollemnitas futura erat; nam morbus iam vires atque ipsum vigorem corporis exhauserat. Sciebamus autem omnes adulescentem alium fore qui saevam illius animalis, a quo saltatio nomen duxerat, naturam exprimeret.

Saltatio ursina simul spectaculum, ritus sacer, curatio morbi erat. Illud autem mirum videbatur, quod mulieri nulli his ritibus interesse licebat, nisi ipsa ursi partes ageret.

Fossa pro antro plerumque in campo conspicuo, ducentis fere virgis Anglicis a castris remoto, fodiebatur. Haec duos circiter pedes profunda erat, sex autem pedes in longitudinem totidemque in latitudinem patebat; supra eam frondibus textum umbraculum quattuor aditibus instructum exstruebatur. Cum is qui ursum agebat canere coepisset, viri pueriique universi ad fossam conveniebant circumque eam saltabant; ubi ille foras prosiliebat eosque insequebatur, repente omnes fugiebant. Eum autem qui ursum ipse tetigisset neque ab eo tactus esset hostem in proelio aliquando superaturum esse credebant.

Sin ab urso tactus esset, contrarium ei eventurum putabant. Maxime vero saltatores angebat opinio, si quis e saltatoribus ab urso insectatus forte pede offendisset atque cecidisset, aut ipsi aut propinquissimo eius subitam mortem imminere.

Nos, qui eiusdem fere aetatis eramus, in hac saltatione nonnullum periculum subire solebamus. Quotiens dabatur occasio, eum qui ursum agebat brevibus virgulis feriebamus; maiores natu sclopetis solo pulvere pyrio oneratis in eum displodebant. Fateor autem me honorem a Cornu Rubro oblatum partim metu pulveris pyrii recusavisse. Multo malebam inter saltatores versari et periculum facere, possemne ursum tangere quin ipse ab eo tangerer.

Dies erat aestivus, amoenissimus. Silva post castra nostra florum efflorescentium odore fragrabat. Tabernacula ad magnum lacum, cui Bedatanka nomen erat, versa stabant. Undae eius leniter agitatae aera refrigerabant; aves aquatiles in lacu ludebant, aves autem migrantes supra nos volitantes magnis vocibus mirari videbantur tumultum strepitumque quem in castris excitabamus.

Praeco rursus voce rauca ac stridente per castra circumibat, diei sollemnitatem nuntians mandatumque puero iam pridem datum tandem exsecutum iri. Tum omnibus ad ritum se parantibus magnus in castris motus exortus est. Singuli sub divo diligenter corpora ornabant. Quibus ego vestibus indutus aut quibus coloribus depictus fuerim certo dicere non possum; hoc tamen mihi in animo haeret, minimam partem cutis meae fuscae tectam fuisse. Ceteri quoque pennis coloribusque et ornamentis quae tintinnirent exornati erant.

Mox e regione antri ursini lugubrem tympani pulsum audivi atque nonnullos bellicos iuvenum clamores. Dum ad turbam vario ornatu conspicuam accedo, animadverti ursi personam agentem tympanum iam valide pulsare; paulo post cantum instituit. Hoc signo ad saltationem invitabamur.

Bellator quidam senex signum dedit; tum omnes ad antrum ruere coepimus, non aliter ac canum caterva in peregrinum hominem impetum faciens. Clamantes ululantesque frondosum umbraculum circumibamus, nunc saltantes, nunc subsilientes, nunc incitatiore cursu properantes. Quamquam summa rerum confusio esse videbatur, nemo tamen erat qui non intentis oculis vel levissimum illius qui ursum agebat motum observaret.

Subito unus e fortibus viris periculum proclamavit, atque e vestigio omnes per planitiem exiguam, quae inter antrum et vicum nostrum patebat, dispersi sumus. Omnes velut mortem ipsam fugere videbantur. Ego autem mox aliquot virgis a ceteris postremus aberam. Audacter accesseram, partim quod cum quibusdam pueris collocutus eram qui se participaturos esse professi erant, quosque in certaminibus cursus plerumque antecedebam. Illi vero, ut mihi videbatur, propositum suum non exsecuti sunt, meque solum reliquerunt.

Semel atque iterum pone me respexi, quamvis pedibus meis tum satis superque negotii esset. Qui me persequebatur, ursum agens, bis mihi terribilior vero urso visus est: sic enim vestibus indutus et pigmentis depictus erat, ut omnes perterreret. Nolebam autem reliquis apparere me quidquam timuisse. Itaque bellicum clamorem edere conatus sum; sed eo tempore tam siccae subito mihi fuerunt fauces, ut miserrimum me clamorem edidisse pro certo habeam.

Iam paene ab illo comprehendi videbar, cum saltatores qui me deseruerant subito cursum remitterent atque, conversis vicibus, ursum pulvere pyrio et virgulis vexare inciperent. His rebus corpus eius nudum haud molliter petentes eum lacessiverunt. Tum ipsi eum insequebantur, ille autem rursus in antrum suum se recepit.

Quievimus donec iterum tympanum et cantum audivimus; tum novo studio ad simulatum impetum rursus ruimus. Hac vice omnia quae ad salutem meam pertinebant diligenter cavenda esse censui. Prius etiam quam signum periculi daretur fugere coepi, quippe qui viderem ursum se ad impetum in saltatores comparare. Ita satis temporis mihi supererat ad cetera spectanda. Rursus ille clamantem cedentemque multitudinem persecutus est, atque ab iis qui cursu praestabant acerrime vexatus est.

Tandem acrius commotus est dum virum mediae aetatis acriter insequebatur. Ille, subinde conversus, sclopetum displodebat; sed repente in acervum formicarum offendit et humi concidit, urso super eum delapso. Tum vero omnes vehementer commoti sunt. Qui ursum agebat ad socium rediit; saltatores autem in parvos coetus congressi inter se susurrabant.

«Nonne haec magna calamitas est?» «Qui omnium firmissimo gradu incedebat!» «Num ille morietur?» «Num filia eius formosissima immolanda erit?»

Vir, de quo haec omnia dicebantur, ne verbum quidem fecit. Demisso capite tacebat. Tandem caput sustulit ac firma voce ita locutus est:

«Omnibus nobis constitutum est tempus quo ex hac vita abeamus. Cum nos Magnum Arcanum vocat, non minus libenter respondere decet quam si quis ex nostris ducibus belli, dum in terris vivimus, nos ad se vocet. Non meam sortem maestus fero; sed animus meus ferre non potest ut mea Winona, filia primogenita, ad mortem vocetur.»

Nemo respondit. Paulo post extremus tympani pulsus auditus est, atque saltatores iterum convenerunt. Vir autem qui ceciderat cum ceteris non rediit, sed ad tabernaculum consilii se contulit, ubi senes sapientissimi otiose sedebant ac fumum e calumeto, fistula sollemni, ducebant. Mirati sunt eum introire; ille vero se in pellem bisontis abiecit, capite dextra manu subnixo, atque omnia quae sibi acciderant narravit. Tum senes uno quasi ore exclamaverunt: «Numquam fallit!» Ex eo tempore ille nihil amplius locutus est.

Interea nos, summa laetitia gestientes, ultimam saltationem agebamus. Cum tandem is qui ursum agebat discessisset, ad umbraculum convenimus, ut amico nostro aegrotanti, qui in antro ursi personam gerebat, gratularemur. Sed, mirum dictu, eius vicarius in antrum non redierat. «Mortuus est! Cornu Rubrum, qui ursi partes tenebat, mortuus est!» Omnes illuc concurrimus. Ibi in antro iacebat amicus meus infelix Cornu Rubrum, iam exanimis.

Eodem momento novus per castra tumultus exortus est. Omnes ad tabernaculum consilii currebant. Vir quidam notissimus, qui artem sacram medicam profitebatur, magna voce eo arcessitus est. Sed heu! is ipse qui inter saltandum ceciderat repente exanimatus erat.

Ita apud nostros alia quoque superstitio eventu comprobata esse videbatur.



CAPUT OCTAVUM  EPULAE VIRGINUM

Apud indigenas Americae superioribus temporibus multa erant instituta peculiaria, quorum nonnulla et mores firmabant et pudicitiam populi custodiebant. Ex his fortasse singularissimum erat virginum illud convivium, quod quotannis habebatur. Qui rem obiter spectasset, vix omnem caerimoniae vim atque rationem intellexisset.

Ultimum huius generis convivium quod ipse vidi apud castellum Ellis, in Manitoba situm, anno circiter MDCCCLXXI celebratum est. Ibi, in planitie post vetus mercatorum emporium patente, non minus mille pedibus supra flumen Assiniboine, inter nemora erat amphitheatri instar locus natura conformatus. In extremo eius loco antiquum castellum stabat, quo iam inde ab anno MDCCCXXX septentrionales gentes adire solebant, ut cornua pulvere pyrio, sacculos plumbo complerent, pelles autem suas venderent.

Eodem loco ex una parte Sioux qui e suis sedibus profugerant, ex altera Assiniboini et Crei, gentes in finibus Canadensibus habitantes, conveniebant. Amicitia inter eos vigebat. Quamquam de conventu nulla publica pactione cautum erat, mos tamen invaluerat ut omnes hae gentes mense Iulio eo concurrerent.

Societas Mercatoria Sinus Hudsonis semper plurimas lodices rubras, caeruleas, virides albasque, cum pannis splendidis coloribus tinctis, paratas habebat. Quare, cum sollemnitas aestiva advenisset, indigenis vestes variae ac splendidae non deerant. Pigmenta quoque pro libidine emebant. Tunicae e pelle cervina factae manicis brevibus tum maxime placebant; ornamenta praecipua erant globuli vitrei atque aculei hystricum diligenter contexti.

Ubi res prospere cedunt, indigenae inter laetissimos omnium mortalium numerandi sunt. Singulis diebus aliqua oblectamenta instituebantur, quae omnes pariter spectare atque iis frui poterant. Pauperes autem ex eiusmodi celebrationibus maximam utilitatem percipiebant: nam pars insignis cuiusque festi in eo consistebat, ut ex opibus eorum qui id celebrabant multa egentibus dono darentur. Nec ullum sollemne publicum, quod clarae familiae dignitatem honoremve tangeret, sine pretiosorum munerum distributione haberi poterat.

Quodam sereno aestatis mane, dum carne bisontis siccata adhuc vescebamur, praeconem e gente Wahpetonorum audivimus. Is equulo maculoso ac variegato vectus circum orbem tabernaculorum nostrorum equitabat.

«Aquilae Albae filia, virgo Stella Rubra, virgines ex omnibus gentibus ad convivium suum invitat. In castris Wahpetonorum epulae celebrabuntur, antequam sol medium caeli cursum attigerit. Quaecumque pudicitiam servaverint, veniant. Stella Rubra iuvenes quoque adesse invitat, qui videant ne qua virgo indigna convivio intersit.»

Praeco mox cuncta castra circumiit, nec multo post puellae frequentissimae convenire coeperunt. Etiam castellum totum horum festorum studio commovebatur. Hoc autem convivium quasi sacrum habebatur. Nefas enim putabatur ullam puellam non integerrimis moribus praeditam ei interesse. Quapropter iuvenes hanc occasionem opportunam esse arbitrabantur, qua certo cognoscerent quaenam in sua gente virgines pudicae essent.

Neque deerant quae ante diei finem omnibus admirationem moverent. Cuique iuveni licebat virginem quam indignam esse certo sciret coram omnibus accusare. Quam graviter autem poenas daturus erat, nisi crimen probaret! Qui enim mulieri sine causa ignominiam inferre conatus esset, haud multum ab ultimo supplicio aberat.

Iuvenes quoque suum habebant convivium consimili ritu celebrandum, cui soli interesse poterant qui nullam umquam puellam procandi causa allocuti essent. Antequam quis belli virtute aliquam laudem meruisset, virginem ambire ridiculum existimabatur; tirones autem hac sua continentia vehementer gloriabantur.

Ex diversis castris virgines singulae aut gregatim adveniebant, vestibus e tela gossypina versicolori factis aut tunicis cervinis longis fimbriis globulisque ornatis indutae. Genae leves et capillorum nitentium discrimen minio leviter tingebantur. Singulae ligneam pateram, qua vescerentur, secum ferebant. Quae longius aberant equulis vehebantur; nonnullae autem, sive comitatus sive novitatis causa, binae in uno equo sedebant.

Circulus virginum circum saxum in coni speciem formatum disponebatur, quod basi sua innixum stabat et rubro colore pictum erat. Prope id duae sagittae novae leviter terrae infixae erant. Locus hic altaris cuiusdam vicem gerebat: nam quaeque virgo, priusquam in circulo locum sibi assignatum occuparet, ad saxum accedebat, idque primum, deinde sagittas leniter contingebat. Hoc velut iure iurando pudicitiam suam profitebatur. Quotiens autem puella ad illud altare accederet, spectatores commovebantur; interdum iuvenis aliquis procax exclamabat:

«Cave! Saxum evertes aut sagittas e terra evelles!»

His vocibus puellae perturbabantur, maxime vero illa quae minus sibi confideret neque satis firmo animo esset.

Statim post virginum circulum alter erat, qui anus matronasque virginum custodes continebat. Hic alter circulus vix minus quam interior spectatu iucundus videbatur. Singulae anus omni sollicitudine puellae sibi commissae motus observabant, quippe quas antea diligenter docuissent quemadmodum, si quid eveniret, se gererent.

Numquam, quod sciam, splendidior eius generis conventus visus est. Dies ipse amoenissimus erat. Crei, insignem equitandi peritiam demonstrantes, catervatim aderant; Assiniboini autem capillis supra frontem mirum in modum erectis et rubro pigmento largiter illitis conspiciebantur. Singulae Sioux nationis turmae proprios vestitus morumque usus diligenter servabant. Qui in castello muneribus fungebantur magna frequentia spectaculo aderant; nec insolens erat etiam virginem ex hominibus albis convivio interesse.

Iam tota ferme regio eo convenerat, virginesque verecunde in circulum ingrediebantur. Dum simplices caerimoniae, quibus priusquam cibus apponeretur uti mos erat, peragebantur, inter iuvenes Wahpetonenses subito tumultus quidam et commotio orta est. Omnes virgines trepidae eo respexerunt unde strepitus audiebatur. Mox iuvenis procerus e multitudine spectatorum processit atque ad circulum accessit. Omnes matronae custodes eum oculis torvis intuebantur, quasi ab incepto deterrere vellent; at ille constanti gradu praeter eas progressus est, rectaque ad virgines tetendit.

Tandem a tergo virginis cuiusdam Assiniboinae, forma egregia atque honesto genere natae, constitit atque ita locutus est:

«Doleo; sed ex more maiorum tibi hic interesse non licet.»

Puella perturbata surrexit, sed cito animum recollegit.

«Quid istuc sibi vult?» indignabunda quaesivit. «Ter ad me accessisti, ut me ambires; ter autem te audire recusavi. Tibi terga verti. Bis mecum erat Mashtinna: ea coram omnibus testari potest vera me dicere. Tertio, cum aquatum issem, mihi de industria obstitisti oravistique ut consisterem et verba tua audirem. Nolui, quod te non noveram. Makatopawee, quae mihi custos est, scit me vix pauca minuta afuisse. Alibi te numquam vidi.»

His rebus tam aperte enarratis iuveni nihil erat quod responderet. Omnibus iam apparuit eum, quod a puella repulsam tulisset, ultionis causa eam accusasse.

«Wu! Wu! Foras eum abripite!» iussit princeps custodum castrensium. Continuo temerarius iuvenis in proximam vallem praeruptam raptus est, ut ibi poenas daret.

Virgo autem, cuius fama tam manifeste defensa erat, in circulum rediit; tum epulae ministratae sunt. Carmen virginum cantatum est, atque quater omnes in orbem circa altare saltaverunt. Quaeque denique discedens rursus iure iurando se pudicitiam servaturam esse spopondit, donec viro sibi futuro occurreret.



CAPUT NONUM  FABULAE ALIAE

I. Fabula de lacu Diaboli

Postquam Dies Fumosus e vita excessit, Weyuha senex inter Sioux Wahpetonenses omnium fabulatorum praestantissimus habebatur.

«Narra mihi, bone Weyuha, fabulam quandam de patria patris tui», inquam ad eum quodam vespere. Sciebam enim eam regionem quae nunc Dakota Septentrionalis et Manitoba Meridiana appellatur maioribus eorum iam pridem venationi patuisse. Hoc autem rogare me Uncheedah suaserat, postquam senex apud nos in tabernaculo cenaverat.

«Multis abhinc annis», inquit, cum fistulam patruo meo porrigeret, «ab flumine, quod Cauda Lutrae vocatur, ad Minnewakan, id est Lacum Diaboli, profecti sumus. Tum tumulus, sub quo Chotanka sepultus est, adhuc manifeste conspiciebatur; curaverant enim eiusdem turmae homines ut servaretur.

«Tumulus ille, sub quo conditus est vir artis sacrae medicae peritissimus, in summo Minnewakan Chantay colle situs est, qui totius regionis altissimus habetur. Formam refert cordis animalis basi impositi, cuius summum acumen sursum spectat.

«Cur autem collis ille Minnewakan Chantay, hoc est Cor Terrae Arcanae, appelletur, nunc exponam. Haec memoria per multas aetates a maioribus ad posteros tradita est, longe ultra ea quae proavi nostri recordari potuerunt. Olim apud Chotankae maiores eiusmodi fabulae servabantur; eo autem mortuo omnibus communia facta sunt quae narrabantur, atque tum nemo eis fidem habuit. Sic igitur res ferebatur.»

Weyuham ex adverso sedentem intentis oculis spectabam, totus in eius verbis haerens. Tum alte spiritum duxi et ita me composui ut, dum fabulam perageret, ne minimo quidem motu eum impedirem. Hanc enim senioribus reverentiam exhibere docebamur; sed ego impetuosi animi puer interdum praecepti obliviscebar.

«Olim», perrexit Weyuha, «homines rubri ingenti numero erant omnemque terram incolebant, a frigidissimis locis ad eas usque regiones ubi perpetua aestas viget. Omnes una lingua uti, omnes inter se amicitia coniuncti esse videbantur.

«Illis temporibus animalia quoque pro populis habebantur. Bisontes, cervi magni atque antilopae nationes haud exiguae potentiae constituebant. Ursi quidem minor erat populus, sed Magni Arcani imperiis parebant eique maxime cari erant; quam ob rem arcanas medendi artes ceteris melius semper noverunt. Ideo maximo honore habebantur. Lupi quoque aliquando magni aestimabantur. Sed bisontes, cervi magni, alces, cervi atque antilopae imperium inter bestias obtinebant.

«Hi mox superbire et nimiam sibi auctoritatem arrogare coeperunt, neminemque sibi resistere posse existimabant. Bisontes minoribus gentibus bellum intulerunt multosque deleverunt. Tum Magno Arcano visum est varias gentes et formis et linguis commutare.

«Tabernaculum ingens exstruxit, quod decem dies in tenebris continuit. In id varias nationes invitavit; quae cum rursus exissent, mirum in modum commutatae erant, nonnullae etiam omnino loqui desierant. Omnibus tamen animalibus communis quaedam nutibus significandi ratio data est, quam nemo hominum intellegit nisi pauci sacrorum medici; hi autem gravissimo supplicio afficiuntur, si eam prodiderint.

«Bison omnium animalium inconditissimus e tenebroso tabernaculo egressus est. Cervi magni alcesque cornibus enormibus multisque ramis onerati sunt; antilopae autem cervique ita inermes facti sunt ut sola pedum celeritate defenderentur. Ursis lupisque datum est ut reliquas bestias praedae causa sequerentur.

«Homo tum solus remanserat. Ubi cetera commutata sunt, Magnum Arcanum concessit ut is propriam et figuram et linguam retineret. Rex omnium animalium erat, sed nullum illi parebat. Ex eo die fieri potest ut anima hominis, antequam in corpus humanum nascatur, inter feras versetur. Tum bestiarum linguam intellegit, quam tamen sermone humano exprimere non potest. Semper aliquam cum iis naturae societatem retinet, et per somnia cum eis colloqui potest.

«Ne illud quidem praetermittendum est, ipsum Magnum Arcanum in hac regione tabernaculum fixisse. Alii fabulantur Minnewakan Chantay ipsum illud tabernaculum fuisse, quod postea in terram saxaque conversum sit. Multa animalia in hoc lacu, Minnewakan, id est Aqua Arcana, abluta atque immutata sunt. Ex aquis mediterraneis quas novimus haec sola salsa est. Nullum animal umquam in hoc lacu natavit atque vivum evasit.»

«Dic mihi», avide quaesivi, «num hominibus quoque periculosus est?»

«Ita», respondit; «id quidem arbitramur. Nec ullum indigenam, quod sciam, in illum lacum se commisisse constat. Hanc ob causam Arcanus appellatur», iteravit.

«Nunc de Chotanka narrabo. Omnium virorum qui medicinam sacram profitebantur potentissimus erat. Aiebat se, antequam humanam formam nascendo accepisset, ursum griseum immanis corporis fuisse.» Ad hanc fabulae partem Weyuha vehementer animum intendere videbatur. «Audi, qualem vitam Chotanka, dum ursus esset, egerit.

‹Cum ursus essem›, inquiebat ille, ‹domicilium meum intra conspectum Minnewakan Chantay habebam. Cum matre unam tantum hiemem exegi, patrem vero non vidi nisi cum adhuc parvulus essem. Tum haud longe ad septentrionem a Chantay habitabamus, inter quercus rarius positas in clivo unde Minnewakan prospiciebatur.

‹Prima mea memoria haec est: ante speluncam nostram cranio bisontis, quod prope inveneram, ludebam. Subito rem quandam insolita specie aspexi. Duobus pedibus incedebat, baculum incurvum ferebat et virgas salignas rubras, quibus plumae alligatae erant. Unam e virgis in me coniecit; ego vero dentibus ostensis in antrum recessi.

‹Eodem fere tempore pater materque vitulo bisontis capto domum redierunt. Vitulum iam mortuum deposuerunt, ac rem illam miram persecuti sunt. Capillos longos et caput rotundum habebat, faciem quoque rotundam. Fugit et in parvam quercum conscendit.

‹Pater materque eum de arbore excusserunt, non tamen antequam ille nonnullas virgas rubras in latera eorum emisisset. Mater graviter aegrotavit; radices autem quasdam effodit comeditque, atque ita convaluit.› Ita primum Chotanka virtutes quarundam radicum ad vulnera morbosque sanandos didicerat», adiecit Weyuha.

«‹Aliquando›», inquit, ad narrationem ursi rediens, «‹cum matre venarer—nam pater abierat nec umquam redierat—bisontem feminam cum vitulo in valle angusta conspeximus. Mater me se quam proxime sequi iussit, atque manibus genibusque innixi repere coepimus. Subito ea sub herba humi se compressit; idem ego feci. Videmus tum nonnullas ex illis rebus insolitis quas «Bipedes» vocabamus, super cervos longis caudis praeditos, id est equulos, equitantes. Clamantes adversus nos concitaverunt equos. Mater cum horrendo fremitu in eos irruit.

‹Unum eorum comprehendit; sed plures cum canibus accurrerunt nosque in dumetum compulerunt. Virgas rubras stridentes post nos emiserunt; duae in latere matris haeserunt. Postquam vix evasimus, mater eas extrahere conabatur, sed acerrimo dolore cruciabatur. Tandem ambas evulsit; non multo post decubuit atque mortua est.

‹Biduum solus in silva mansi. Deinde Minnewakan Chantay a parte meridiana circumivi, ibique mihi antrum solitarium paravi. Ibi nuces avellanas, glandes prunaque silvestria abundanter inveni. In campis herbae radices teepsinna dictae frequentes erant, neque hostes ullos videbam.

‹Quodam die vestigium pedis non multum a meo diversum repperi. Id secutus sum, ut quis esset advena cognoscerem. In collibus arduis inter querceta ursam quandam iuvenem pulcherrimam glandes legentem deprehendi. Ex alia quam ego gente erat: vestem enim nigerrimam gerebat.

‹Initio indignata erat quod in fines eius intraveram; sed ubi ei de vita mea solitaria narravi, consensit ut mecum habitaret. In domicilium meum, quod ad meridiem collis erat, una rediimus. Ibi annum integrum feliciter viximus. Cum autumnus rursus advenisset, Woshepee—hoc enim erat ei nomen—dixit sibi nidum calidum ad hiemandum parandum esse; atque ita iterum solus relictus sum.›

«Nunc», inquit Weyuha, «ad eam fabulae partem veni quam perpauci intellegunt. Chotanka per totam longam hiemem in antro dormivit. Initio veris ingens tempestas cum tonitribus exorta est. Fragore terribili, quo ipsi montes concuti videbantur, experrectus est; et ecce ante ostium adulescens forma insignis stabat. Chotanka eum aspexit, nec timuit; videbat enim advenam nullas ex illis virgis rubris pinnatis ferre. Inermis erat atque ridebat.

‹Venio›, inquit, ‹ut te ad certamen cursus provocem. Uter vicerit, is suae gentis heros erit; victus autem deinceps omnia quae victor iusserit faciet. Rarum hunc honorem tibi attuli. Universus mundus certamen spectabit: bestiae pro te clamabunt, spiritus vero me hortabuntur. Non ignavus es; igitur certamen recusare non potes.›

‹Non recuso›, respondit Chotanka paulum cunctatus. Iuvenis quidem pulcher erat, sed corpore levi atque gracili.

‹A Chantay proficiscemur, ad eundem locum redibimus. Age, eamus: orbis universus nos exspectat!› advena impatienter exclamavit.

Ille prior abiit; eodem autem momento senex quidam aetate confectus et rugosus ad ostium speluncae Chotankae accessit, baculo innixus et in anteriora incurvus.

‹Fili mi›, ait, ‹nolo te ignavum reddere; sed iste iuvenis omnium quotquot in universo mundo sunt aleatorum callidissimus est. Vi sacra ingenti pollet; ipsam vitam in aleam ponit. Cave! Fratres mei et ego soli eum aliquando vicimus. Ipse autem tutus est: nam, etiamsi occidatur, potest in vitam redire. Crede mihi: magnas habet vires arcanas.

‹Te tamen servare posse confido: audi. Totum iter post te curret, donec paulum tantum a meta aberis; tum fulminis instar te praeteribit, nomen enim ei Ignis Flexuosus est, id est fulgur. Ecce tibi meae artis praesidium.› Ita locutus pellem leporis et gummi cuiusdam herbae Chotankae tradidit. ‹Cum ad metam appropinquaveris, hoc gummi tibi illine, et pellem inter te atque illum retro conice. Ita te praeterire non poterit.›

‹At tu quis es, ave?› quaesivit Chotanka.

‹Ego sum Testudo Sacris Artibus Praedita›, respondit senex. ‹Ille aleator spiritus caelestis est; quos cursu superaverit, eos paulo post mori necesse est. Audisti profecto omnia animalia ante praescire quando occidenda sint; homo quoque, si rerum arcanarum rationem intellegat, diem mortis suae cognoscere potest.›

Certamen toti orbi pronuntiatum est. Bisontes, cervi magni, lupi ceteraeque bestiae omnes ad spectaculum convenerunt; adfuerunt etiam omnes aerii spiritus, ut socium suum clamoribus adiuvarent. In caelo tuba insonuit, ingensque tympanum sacrum percussum est. Hoc signum proficiscendi erat. Iter autem totum lacum Minnewakan circumibat (hoc enim orbem terrarum sive oceanum significabat). Quocumque ambo praetercurrebant, undique plausus et clamores exoriebantur.

Iuvenis per totum fere iter post Chotankam mansit, donec rursus Chantay conspicere coeperunt. Tum Chotanka quasi leviter concussus pellem leporis retro proiecit. Advena offenso pede concidit; Chotanka gummi sibi illinivit atque ad metam sine mora cucurrit. Clamor ingens per omnem terram resonuit, in caelo autem fremitus et murmura audiebantur. Iudex pronuntiavit victorem ad summam senectutem victurum esse; Ignis autem Flexuosus promisit se, quoties Chotanka vocasset, adfuturum.

«Magna sane potestate sacra praeditus erat», ita Weyuha fabulam conclusit.

«At nondum exposuisti quo pacto Chotanka homo factus sit», inquam.

«Nocte quadam mulier formosissima ei per somnum apparuit. In tabernaculum suum album eum blanditiis allexit, ut quae intus haberet ostenderet. Tum ostium clausit, neque Chotanka exire potuit. Sed illa eum benigne tractabat ac blanditiis mulcebat, adeo ut libenter in tabernaculo albo maneret. Tum demum humana forma natus est. Longa haec fabula est, sed confido te, Ohiyesa, eius memorem futurum esse», inquit Weyuha. Et sane memor fui.

II. Venatio Manitoshaw

Hiems erat, Lunaque Difficilis, quam Ianuarium vocant, agebatur. Cena e carne cervina assa iam sumpta, carbones in foco splendide ardebant. Tabernaculum nostrum eo vespere praecipue iucundum erat. Uncheedah prope ostium sedebat, patruus cum uxore ex adverso, ego vero cum animalibus meis domesticis reliquam partem occupabam.

Wabeda canis prope ignem semisomnus iacebat, oculis tamen oblique suspiciens lotorem mansuetum, qui iuxta tabernaculi parietem se contraxerat atque, ut verisimile erat, callido ingenio aliquam nocturnam malitiam iam animo moliebatur. Ego fabulam ex maiorum nostrorum memoria modo recitaveram; omnes me probe fecisse assensi erant. Cum igitur copiose laudatus essem, novas laudes consequi cupiebam novam quoque fabulam discendo. Patruum itaque oravi ut aliquid mihi narraret. Ille paulum cogitabundus respondit:

«Fabulam quam Sioux et Crei tradunt tibi narrare possum.» Atque statim exorsus est:

«Multis abhinc hiemibus sex tabernacula in meridiano clivo Montis Alcis posita erant, cum esset Mensis Lunae Cerasorum Silvestrium, id est September. Homines quorum haec tabernacula erant a Sioux oppressi fuerant, dum bisontes venarentur, atque paene omnes interfecti. Duo aut tres qui ad suos redierant tristem cladem nuntiaturi mortiferis vulneribus confecti erant ac paulo post mortui. Unus tantum senex et aliquot pueruli remanserant, qui victum huic miserrimae mulierum liberorumque manui venando suppeditarent.

«Multos dies radicibus silvestribus, quas teepsinna vocamus, et bacis vitam sustentaverant. Carnem adeo desiderabant ut paene fame conficerentur. Senex nimis imbecillus erat ut venatione quidquam satis prospere caperet. Tum in illo deserto castrorum loco virgo quaedam e gente Creorum—nam illius gentis erant—declaravit se diutius pati non posse ut suos laborantes otiosa spectaret. Arcum alterum patris mortui, atque pharetram sagittis plenam, de suo loco sustulit; deinde aviam suam anum oravit ut secum ad lacum Wanagiska iret, ubi alces saepe inventos esse sciebat.

Praetermiseram autem dicere virginem Manitoshaw vocatam esse.

«Manitoshaw cum avia sua Nawakewee singulae equulos conscenderunt, atque in silvas longe montem ascendentes processerunt. Tugurium haud procul a lacu, sed ita ut lacus ex eo non conspiceretur, constituerunt; equulos autem pedicis impediverunt. Tum anus Manitoshaw ita allocuta est:

‹I, neptis mea, ad eum locum unde aqua Wanagiskae effluit, et vide num ibi vestigia alcis sint. Cum iuvenis essem, una cum avo tuo paterno huc veni; haud longe ab hoc loco tabernaculum fiximus. Nocte tres alces diversae advenerunt. Folia betulae et ramulos cedri mihi affer; ritum quendam ad alces pertinentem peragam›, adiecit.

«Manitoshaw dicto audiens in silvam disparuit. Silva erat betulis salicibusque consita, ubi fontes duo limpidi scaturiebant; infra palustris locus patebat. Nawakewee iusserat eam quaerere virgas betulae salicisque morsibus detritas—his enim alces vesci solent—atque sagittam arcus nervo iam aptatam habere. ‹Hunc ipsum locum›, adiecit patruus meus, ‹saepius ipse vidi.› Quibus simplicibus verbis fabulae multo plus fidei accessit.

«Puella Crea primum ad fontem adiit, ibique recentia animalis quod quaerebat vestigia invenit. Aliquot cedri bacas collegit easque manducavit, alias vestibus attrivit, ne alces odorem suum perciperent. Sol iam occiderat; redire ad Nawakewee sibi oportere sensit.

«Tum Hinhankaga, noctua ululans, luctuosam noctis vocem emisit. Puella constitit atque diligenter auscultavit.

‹Vocem amatoris audire mihi visa sum›, secum susurravit. Tum clamor insolitus per lacum resonuit. Colymbi, avis aquaticae, vocem qua periculum nuntiare solet agnovit; existimavit autem avem aliquod animal quod ipsa venaretur conspicere potuisse.

«Mox ad paucos passus a temporario tugurio, quod avia ex ramis pineis et filicibus struxerat, aberat. Nawakewee ei in semita occurrit.

‹O filia mea, haud citius quam oportebat redisti. Metuebam ne longius quam fas esset processisses; nam Sioux ad venandum hunc locum frequenter adeunt. Cave ne temere in aperta ripa te ostendas.›

«Cum ambae se somno composuissent, equulos prope in prato aperto herbam uberem rodentes audiebant. Manitoshaw per foramen fumi in tecto tugurii pinei stellas caeli contemplabatur, fingens animo quid postero die faceret cum alces cautas ex improviso oppressisset. Avia iam tam sonore dormiebat ut ipse ille strepitus ad feras fugandas sufficere posset. Tandem etiam puella somno victa est.

«Nawakewee anus primo diluculo experrecta est. Primum ignem excitavit et cedrum betulamque adolevit, ne alces humanum odorem sentirent. Tum radicibus silvestribus bacisque cibum celeriter paravit, et puellam excitavit. Quae, sole iam orto, mirabunda ad fontem cucurrit et aquam frigidam manibus haustam in faciem aspersit; deinde paulisper in liquore velut speculo perlucido imaginem suam aspexit.

Ibi duas alces ad ripam apertam conspexit in aquae imagine relucentes; ultra eos iuvenis etiam cuiusdam effigies apparere visa est. Statim tres omnes evanuerunt.

‹Quid oculis meis accidit?› inquit. ‹Nondum satis experrecta sum; inania mihi fingo. Heu, oculi tantum me fallunt!› Haec ipsa secum identidem repetens ad Nawakewee festinavit. Tam repentina tamque terribilis res visa erat ut eam veram esse credere non posset; itaque seni nihil narravit.

«Post ientaculum Manitoshaw pallium deposuit, tunica brevi e pelle cervina longisque fimbriis ornata, calceis ac fasciis crurum aculeis hystricis distinctis induta apparuit. Arcum patris et pharetram altero umero suspenderat; cultellus in vagina pulchre facta de cingulo pendebat. Anhelans per ripam ad aquae exitum cucurrit.

«Procul iuxta insulam Medoza colymbus cum coniuge natabat, interdum voce laetitiae edita. Hic illic Hogan, piscis trutta, e lacu lepide subsiliebat, guttis aquae quasi rore undique dispersis. Dum puella festinat, Wadawasee, avis alcedo, ex improviso excitata est atque magno clamore personuit.

‹Tace, Wadawasee, tace: feras mihi fugabis!›

«Tandem ad emissarium lacus pervenit. Statim intellexit nocte priore alces illuc venisse. Terram enim pedibus everterant, betulae salicisque virgas passim fregerant.»

«Ah!» exclamavi, «utinam tum una cum Manitoshaw adfuissem!»

«Tace, puer; ne fabulatorem interpellaveris.»

Baculum sustuli et cineres ante me iacentes complanare coepi, atque in eis lacum, aquae exitum, alces et Manitoshaw delineavi. In extrema figurae parte tugurium solitarium, Nawakewee equulique apparebant.

«Cor Manitoshaw tam vehementer palpitabat ut ipsa paene nihil audire posset», patruus perrexit. «Folia quaedam gaultheriae, herbae hieme virentis, mandenda sumpsit, ut animum sedaret. Neque oblita est, dum fontem praeterit, paululum tabaci contriti atque pigmenti in aquam inicere, Manitui, spiritui, dono.

«Inter betulae frondes trementes animadvertit aliquid moveri, mox alteram quoque figuram. Immobilis stetit, arcum gravem utraque manu prehendens. Alces, nihil periculi suspicatae, lente ad fontem ibant. Altera magna femina erat, altera annicula.

«Cum iuxta Manitoshaw praeterirent, tam placido incessu et tam innocua specie erant ut paene oblita sit sagittam emittere. Alces quae mater erat ad latebras puellae respexisse visa est, sed eam non animadvertit. Vix iam latebras praeterierant, cum puella prosiluit sagittamque celerrimam in latus alcis maioris immisit. Ambae in densam silvam fugerunt; at iam serum erat. Puella Crea secundam sagittam emiserat: utraque fera priusquam ad ripam perveniret exanimis concidit.»

«Patrue, quam egregie illa sagittas direxit! In silva enim ramuli innumeri sagittas facile in obliquum avertunt», vehementer commotus interpellavi.

«Ita sane; sed memento eam alcibus proximam fuisse.»

«At mihi videtur, patrue, eas puellam odore deprehendere debuisse; nam ipse docuisti alces omnium bestiarum naribus acutissimis praeditos esse», pertinaciter institi.

«Sine dubio ventus in diversam partem flabat. Sed sine me, nepos, fabulam perficere.

«Puella victoria laetissima ad Nawakewee redire properavit; sed avia nusquam erat! Equuli quoque abierant, tugurium ramis factum dirutum iacebat. Dum Manitoshaw ibi pavida haeret, incerta quid agat, vox mollis e dumeto proximo audita est:

‹Manitoshaw! Manitoshaw! Hic sum!›

«Statim vocem agnovit et Nawakewee invenit, quae rem miram narravit. Eo mane cymbam duos viros per lacum Wanagiska vehentem transire viderat. Erant e gente Sioux. Anus ubi eos adventare conspexit, continuo, ut falleret, tugurium temporarium disiecit equulosque domum versus abegit. Ipsa tum inter proximos frutices se occultavit; sciebat enim Manitoshaw illuc redituram esse.

‹Age, neptis mea, alia via domum quam celerrime redeamus!› exclamavit anus.

Puella vero respondit: ‹Minime; prius ad duos alces quos hodie occidi eamus, ut aliquid carnis nobiscum auferamus.›

‹Nequaquam, filia, nequaquam! Sioux crudeles sunt; multos ex nostris occiderunt. Si hic manserimus, nos invenient. Timeo, Manitoshaw, timeo!›

«Tandem fortis virgo aviae persuasit; eo facilius quod anus ipsa quoque carnem esuriebat. Iverunt igitur ad locum ubi magnae ferae inter frutices iacebant, et alces excoriare ac secare coeperunt.»

«Ego, si earum loco essem, totum diem latuissem. Donec Sioux abiissent exspectassem; tum demum ad alces rediissem», tertium patruum interpellavi.

«Prius fabulam absolvam; deinde quid tu facturus esses exponere poteris», patruus me reprehendens respondit.

«Duo illi Sioux pater filiusque erant. Ipsi quoque ad lacum alces venatum venerant. Sed cum ferae in insulam saepe se reciperent, Chatansapa filium Kangiska in litore exposuerat, qui ibi venaretur; ipse cymba regressus erat, ut alces fugientes intercluderet. Iuvenis per arenosum litus velociter processit, ac mox vestigia earum deprehendit. Ea secutus sanguinem in itinere invenit, quo magnopere obstupuit. Cautissime vestigia persequens tandem ambas mortuas iacentes repperit.

«Corpora examinavit animadvertitque in utraque fera unam sagittam Creae gentis infixam esse. Quoniam venatorem, si fieri posset, ex improviso opprimere cupiebat, Kangiska inter frutices occultus iacuit.

«Paulo post mulieres duae ad locum redierunt. Tam prope iuvenem praeterierunt quam mane alces puellam praeterierant. Ille statim animadvertit sagittas quas virgo in pharetra ferebat similes esse iis quibus alces interfectae erant. Ipse ne se quidem commovit.

«Kangiska virginem Creiam formosissimam contemplatus amore captus est. Tandem sui oblitus paulum corpus movit. Puella oculis acutissimis frutices leviter agitari animadvertit, sed statim alio aspexit, ita ut Kangiska nihil eam vidisse crederet. Postremo eorum oculi concurrerunt, et nescio quid utrique significavit nihil esse metuendum. Tum virgo risit, neque iuvenis amplius immotus manere potuit. Subito surrexit; anus pavore paene exanimata est. At Manitoshaw dixit:

‹Ne timeas, avia: nos duae sumus, ille unus tantum est.›

«Dum mulieres alces secare pergunt, Kangiska lignulis cedrinis inter se attritis ignem excitavit; tum omnes carne alcina vescebantur. Anu opus perficiente, iuvenes in trunco arboris sub umbra consederunt, et inter se quidquid animo haberent communicaverunt.

«Kangiska nutibus significavit se cum Manitoshaw ad castra Creorum rediturum esse, quippe qui eam amaret. Domum igitur redierunt, atque iuvenis miseram illam gentis Creiae manum venatu aluit per omnem reliquam vitam.

«Pater autem diu in insula exspectavit, postea litus perscrutatus est, sed filium numquam amplius vidit. Vestigia quae conspexerat Creorum fuisse suspicatus est, qui filium suum occidissent.»

«Verane est ista fabula, patrue?» cupidissime quaesivi.

«Ita, res bene compertae sunt. Etiam nunc inter Creos nonnulli sunt e Sioux et Creis prognati, qui a Kangiska genus ducunt.»



CAPUT DECIMUM  VITA ET CASUS INDIGENARUM

I. Vita in silvis

September mensis omnibus Indigenis autumnalis venationis tempus in memoriam revocat. Unius huiusmodi expeditionis, quae multarum quasi exemplum est, adhuc memini. Nostra manus ad septentrionalem occidentalemque Montis Testudinis partem pervenerat; tota enim aestate bisontes in regione Fluminis Murini, inter illum montem et superiorem Missurium, persecuti eramus.

Cum tabernacula nostra in coni formam erecta per margines densae silvae, qua devexum montis latus vestiebatur, passim consurgerent, prospectus infra iacens oculos hominum silvestrium mire delectabat. Campi flaventes lenibus collibus undulati bisontium gregibus quasi maculis interstincti erant. Ad ripas rivulorum e montibus decurrentium multi quoque cervi magni vagabantur; hi mane vesperique plerumque apparebant, interdiu autem, cum calor ingrueret, in silvam recedebant. Cervi minores quoque abundabant, truttae per omnes rivos natabant. Hic atque illic castores industrii aquarum cursus aggeribus intercluserant.

In interioribus silvae recessibus lacus multis insulis distincti erant, ubi alces, cervi maiores minoresque atque ursi magna copia degebant. Aves aquaticae ingentibus gregibus eo convenire solebant: grues, cycni, mergi et alia innumerabilia minora genera. Silvam quoque volucrum multitudo variarum implebat. Ibi perdix silvestris quam maxime alis strepitum edebat, avis nocturna quam Angli whippoorwill vocant alacriter cantabat, et noctu bubo ululans dominabatur.

Mihi puero illa solitudo verum paradisum videbatur, terra rerum omnium abundans. Quamquam cultioris vitae deliciis carebamus, omnia tamen naturae commoda, opportunitates voluptatesque nobis suppetebant. Neque deerat animus quo felicitate nostra frueremur, quamvis pericula undique laterent. Re vera beata quadam ignorantia vivebamus, ne suspicantes quidem ullam esse vitam nostra potiorem.

Simul ac venatio silvestris coepta est, instituta quibus regeretur statim valuerunt. Tabernaculum ubi consilium habebatur iam non erat. Prima cuiusque diei luce ignis venatorius excitabatur, ad quem omnes viri fortes convenire ac rationem sui reddere debebant. Qui antequam expediti ad venandum exirent non adfuisset, ludibriis omnium vexabatur. Fere ante solis ortum venatores proficiscebantur; quem autem praeco primum cervum umeris impositum in castra rettulisse renuntiabat, eum reliqui non sine invidia admirabantur.

Dies Fumosus, senex ille fabularum narrator, castrorum praeco delectus erat, atque ipse nuntia pronuntiabat. Cena peracta, vocem eius valentissimam inter tabernacula silvae resonantem audiebamus. Tum virum nominabat cui mandaretur ut postridie prima luce ignem accenderet. Tunica e pelle cervina, laciniis pendulis ornata, formam corporis eius egregiam pulchre ostendebat.

Vix viri cotidie sub arboribus evanuerant, cum pueri omnes foras proruebamus, specie quidem ludis certaminibusque occupati, re autem quis maxime acuto oculo quidque observaret inter nos acriter contendentes. Procedente autem die, diligentius usque omnes circumspiciebamus. Subito puer unus summa voce acutissimum «Vuu-cuhuu!» tollebat, quo cervum iam adferri significabat. Confestim ceteri clamorem excipiebant, singuli cupientes ante alios nuntium ferre.

Iam Wacoota virum strenuum conspiciebamus, cervi magni pondere paene incurvatum, quem umeris gestabat. Tunica eius cervina, fimbriis ornata, sanguinis guttis conspersa erat. More recepto cervum ante socrus tabernaculum abiecit, inde ad suum habitaculum erecto animo incessit. Ad paterni tabernaculi ostium paulisper stetit, tam rectus quam pinus, deinde introiit.

Si vero ursus adferebatur, centum interdum pluresve pueruli silvam vocibus personare faciebant: «Vah! vah! vah! Vah! vah! vah! Lepus Albus, vir fortis, ursum reportat! Vah! vah! vah!»

Huiusmodi plausus modulati toto die reddebantur, dum ferae in castra conveherentur. Demum ad vesperam venatores omnes domum redierant; laetitia et absoluta animi tranquillitas regnabant, qualem apud homines albos ne rebus quidem secundissimis umquam observavi. Viri otiosi discumbebant ac fumum trahebant; mulieres cenam impigre parabant carnesque curabant.

Ex optimis venationis fructibus carnem coquebant Magnoque Arcano cum sollemnibus caerimoniis offerebant. Hoc convivium sacrum, quod ipsi medicinae convivium dicebamus, habebatur. Quin etiam mulieres, cum ollam ferventem deponerent aut assam cervinam carnem suaviter olentem ad mensam ferrent, prius submissa voce precabantur: «O Magnum Arcanum, tu quoque hac cervina carne vescere ac nobis propitius esse perge!» Haec erat communis nostra ante cibum precatio.

Cum primum silvas intrassemus, omnia prospere nobis successerant. Nihil omnino ex consueto vitae genere desiderabatur. Cervorum, alcium atque magnorum cervorum caedes paulisper intermittere oportuit, quoniam tanta carnis copia suppetebat ut plura nobis supervacanea essent. Solum venari pergebamus animalia quorum pelles quaerebantur, ut ursos, castores, martes lutrasque.

Quotiens autem tam feliciter omnibus rebus abundabamus, viri fortes animum ad alia opera vertere solebant, maxime iuvenes ardentes, qui rem aliquam memoratu dignam efficere cupiebant.

Talibus temporibus numquam deerant sacerdotes seu vates, quorum munus erat futura prospicere, singulis proprium Magni Arcani interpretem consulentibus. Hunc ritum homines albi «medicinam facere» appellant. His sacerdotibus iuvenes, quos belli desiderium urgebat, significabant se in hostium fines proficisci cupere. Nec multo post somnium, vaticinium aut visio, quibus profectio approbaretur, exoptata afferebatur.

Signum tale iuvenes nostri brevi acceperunt; per complures dies omnia festinatione et motu plena fuerunt. Die statuto, prima luce, cantus bellatorum et feminarum lamenta audivimus, quibus ultimum inter se vale dicebant. Qui bello idonei erant, duce viro exercitato, Hotanka seniore sive Corvo Magna Voce, in fines gentis Gros Ventre profecti sunt.

Prudentiores quidem seniores huius consilii aliquid improbarant: regio enim per quam vagabamur non nostra erat, atque veri terrae domini nos quovis tempore in ius vocare poterant. Ut rem aperte dicam, in alienos fines intruseramus. Quam ob causam qui maturiore iudicio utebantur domi manere malebant atque eam, quam possent, gloriam defendendis domiciliis familiisque parare.

At iuvenes tam cupiditate rerum gerendarum et periculorum flagraverant, ut eas alibi necessario quaerere vellent.

Ex eo ipso mane quo iuvenes sub ductu senis belli sacerdotis, Corvi Magna Voce, discesserunt, matres, sorores et puellae quibus carissimi erant dies anxiae numerabant. Dies Fumosus aliquando mane maturius surgebat et pro nepote absente carmen fortis animi canebat. Etiamnunc mihi videor rauca illa et fracta voce senem per silvam canentem audire. Diu postea vagus populus noster pace integra fructus est, nullis malis aut perturbationibus vexatus.

Venatores nostri saepe cervum vel cervum maiorem vel ursum afferebant, ut caro recens suppeteret; lacus amoenissimi pisces avesque aquaticas praebebant quibus ciborum varietas augeretur. Eorum aquae quietae, autumno progrediente, foliorum mutantium varios colores referebant.

Tum, quantum memini, prope eum locum castra posueramus qui «Cor Montis Testudinis» appellabatur. Hoc nomen Indigenae apte summo montis vertici, in coni formam surgenti, indiderant. Duobus mensibus castra nostra non longe ab eo vertice manserunt, atque viri ex suo numero aliquem crebro ad cacumen ascendere iubebant.

Inter nos et expeditionem bellicam convenerat ut circa eundem locum maneremus; redeuntes autem fumum pro signo emitterent, cui nos e summo colle alio fumo responderemus.

Die quodam, cum ad ripam lacus magni complures insulas continentis consedissemus, alcium vestigia reperta sunt. Viri igitur ratibus illuc transierunt, sclopeta silice ignem excitantia secum ferentes, sperantes se duas aut tres feras inventuros. Nos pueruli, ut solebamus, in litore harenoso ludebamus, cum aliquid quod radicem ingentis arboris referre videbatur ad nos fluitans conspeximus. Sed diligentius inspecto errorem intelleximus.

Caput erat alcis immanis, quae ut vitam servaret natabat! Eius fortuna erat quod nullus virorum in castris remanserat.

Nos pueruli ex instituto nostro statim quasi pulli gallinarum campestrium in herba procera dispersi latebras petivimus. Ego, quamquam nondum octavum aetatis annum excesseram, nervum arcus tentavi et sagittam omnium acutissimam optimamque paratam composui. Cor mihi vehementer saliebat, dum animal deformi quidem specie sed formidabili magnitudine ad litus propius accedebat. Paulisper dubitavi num ex latebris prosilirem primumque ubi harenam tetigisset clamorem bellicum emitterem.

Tum placuit quiescere et puerile meum telum in eam conicere; hoc unum tantum me angebat, quod fera sagittam verisimiliter secum ablatura erat, mihique una ex optimis peritura.

«Sed», mecum reputabam, «praedicabo me omnium puerorum minimum fuisse cuius sagittam alces umquam secum abstulerit.» Id satis erat. Me totum contraxi ad prosiliendum paratus. Ubi longipes illa belua madefacta ex aqua enisa est et guttas e prolixis pilis excussit, subito consurrexi; nonnullae aquae guttae in faciem meam inciderunt. Sagittam acutissimam, omnibus quas habebam viribus, inter costas eminentes immisi, deinde clamorem bellicum edidi.

Alces tam exiguum telum vix curare visa est, sed nostris stridentibus clamoribus vehementer perterrita, longis cruribus confestim effugit, atque intra unum fere minutum ex oculis evanuit.

Iam folia arborum cadere coeperant, et pruinae graves noctes frigidissimas reddebant. Cogebamur fateri brevem illius regionis aestatem nobis valedixisse. Nos tamen laeti hilarique animo manebamus; nam alimentorum magna copia erat, neque ullum infortunium intra tres fere menses peregrinationum nostrarum nobis acciderat.

Aliquando Dies Fumosus e venatione cotidiana trepidus rediit. Signum enim viderat, fumum scilicet. Neque ex ea parte apparuerat quam diligenter explorabamus: ab oriente surrexerat. Viri diu deliberaverunt et ex fumi qualitate moraque statuerunt illum ex incendio fortuito ortum esse.

Praeterea coniecerunt non a Sioux, quippe qui extra proprios fines essent, sed a bellatoribus gentis Ojibway ignem excitatum esse. Hi enim ad fistulas accendendas igniculos artificiosos adhibere et postea neglegenter abicere solebant. Apparuisse quoque videbatur eos aliquamdiu ignem exstinguere conatos esse.

Concilium decrevit ut nostri diligentissima custodia defenderentur. Cotidie explorator eligebatur qui in partem unde fumus visus erat proficisceretur. Placuit ne quis duodecim diebus sclopeto uteretur. Signa inter viros consueta denuo diligenter repetita sunt. Mulieres ipsae senesque eo processerunt ut circa tabernacula fossulas ad usum paratas effoderent, quibus si subito impetum hostes fecissent protegerentur.

Neque tamen explorator Ojibway, si castra nostra conspexisset, ex consueta eorum specie suspicatus esset Sioux de hostibus appropinquantibus iam certiores factos esse. Nocte custodes paulo extra castra constituebantur, ita exercitati ut in tenebris videndo cum bubone vel fele certare possent.

Duodecim tamen dies praeterierunt, nulla re quae hostium Ojibway vicinitatem indicaret cognita; ideo excubiae ad tutelam institutae remissae sunt. Nec multo post, primo mane, insolitus clamor bellicus nos e somno excitavit. Ego, etsi adhuc puer, prosilui et foras currere parabam, ut doctus eram; sed pia avia me deorsum retraxit signo dato ut humi pronus iacerem. Aures intendebam tacitus immobilisque.

In ipsis castris silentium erat; haud longe autem acerrime pugnabatur. Vocem Diei Fumosi praeconis clare audire poteram, qui ira commotus clamitabat. «Vuu! vuu!» periculi signum erat; et mihi ipsius sanguinis pulsum paene audire videbar.

Propius propiusque pugna accedebat, mulieres interim etiam tranquilliores fieri videbantur. Tandem Sioux impetu maximo facto hostes in fugam verterunt; fragor clamorum exortus est. Heu vero! amicus meus et magister, Dies Fumosus senex, iam conticuerat: sagitta Ojibway ei cor transfixerat.

Victores quidem evasimus, sed duos viros, Diem Fumosum et Gruem Albam, amisimus. Hoc casu, etsi vix inopinato, caelum pacis nostrae obscuratum est. Castra carminibus victoriae et simul propinquorum interfectorum eiulatibus implebantur. Matres iuvenum qui in expeditionem bellicam abierant anxietatem iam dissimulare non poterant.

Mane quodam gelido, iam enim Octobris finis appropinquabat, insolens cantus unius bellatoris auditus est. Continuo incredibilis perturbatio tota castra invasit. Quid id significaret omnibus sole ipso clarius erat: omnes qui in bellum profecti erant perierant, uno excepto, cuius flebile carmen comitum fatum nuntiabat. Solus ille superstes Aquila Calva erat.

Totus vicus luctu concussus est: nam inter Indigenas non minus dolor quam gaudium communis omnium est. Anus, ubicumque tum stabant, misere eiulabant ac subinde laudes bellatorum mortuorum canebant. Uxores haud procul a tabernaculis secedebant ibique aperte lamentabantur; virgines autem longius ab castris vagabantur, ne quis earum dolorem videret. Senes quoque plorantibus canentibusque sese adiungebant.

Externa specie omnium minime commoti bellatores videbantur; lacrimas enim in hostico effundere debebant, ut acerbiorem vindictam pararent. Hi in tabernaculis taciti sedebant, vultu ad constantiam composito motus animi occultare conantes; nec tamen id fortasse praestitissent, nisi herba fumifera eis levamen attulisset.

Ubi primus ille doloris ictus paulum remiserat, vestitus lugubris sumebatur. Apud homines silvestres signa externa luctus etiam quam apud cultiores vehementiora sunt. Lugens vestimenta bona omnia abicit et vilibus miserisque contentus est. Stragula in duas partes secantur, capilli ad brevem longitudinem tondentur. Saepe mater filii amantissima bracchia aut crura sibi vulneribus incidit; soror vel uxor iuvenis omnem pulcherrimam comam abscindit seque laboribus voluntariis deformat.

Patres fratresque facies atrabant atque sordidissimis tantum vestibus utebantur. Talis erat populus noster, postquam autumnus serenus evanuerat et hiemis adversaeque fortunae frigida umbra super nos ceciderat. «Pati nobis necesse est», dicebant; «Magnum Arcanum offensum est.»

II. Castra hiberna

Cum annos circiter duodecim natus essem, hiemem ad Flumen Murinum, ad occidentem Montis Testudinis, traduximus. Ex hiemibus quas meminerim erat frigore acerrima; idem seniores gentis nostrae iudicabant. Superiore aestate in ea Missurii parte bisontes abundaverant; itaque nostri multos fasciculos carnis bisontis siccatae paraverant atque variis locis defoderant, unde eos, si opus esset, repetere possent.

Per fluminis ripas cervi caudis nigris insignes et cervi maiores frequentes erant; in apertis campis ursi grisei immanes inveniebantur. Fames igitur minime timenda esse videbatur, atque ibi hiemare nostri decreverunt. Re tamen hiems durissima evasit.

Nives ingentes ceciderunt, frigora intensissima fuerunt. Nix tanta altitudine iacebat ut venari difficillimum esset; pars maxima bisontium trans Missurium migraverat, quo persequi longius erat quam ut possemus. Nonnulli tamen greges minores circa nos dispersi remanserant; ideo caro recens adhuc reperiri poterat, sed non sine summa difficultate.

Equulis uti omnino non licebat. Viri calceis nivalibus latis venabantur usque post Lunam Oculorum Dolentium, quam mense Martio numeramus. Tum magna nive resoluta crusta superne concreta est, quae vix hominis pondus sustineret. Eo tempore nostri bisontes canibus trahentibus venari coeperunt, quod raro fieri solebat.

Trahae ex costis bisontium et teneris caryae ramis construebantur; partes quibus super nivem labebantur corio crudo religabantur, parte pilosa deorsum conversa. Ita per crustam glacialem lenissime labebantur. Soli viri corporis levioris traheis vehebantur. Cum exploratores bisontes apparuisse rettulerant, quisque iugum canum paratum habebat. Omnes imperio custodum parebant et tectis locis ad gregem accedebant, donec ad spatium unde impetum facere possent pervenissent.

Viri arcus sagittasque gestabant, pauci etiam sclopeta. Illae beluae praegrandes per nivem altam celeriter fugere non poterant. Omnes ducem sequebantur, una semita angusta pedibus oppressa. Canes cum ductoribus utrinque mox assecuti sunt, venatoresque complures bisontes occiderunt.

Memini venatores nocte iam provecta redisse. Viri in ordinem singuli incedebant oneribus bene gravati, canes autem singulos dominos sequebantur haud leviore sarcina portata. Homines pariter et bestiae pruina toti albuerant.

Nos pueri reditum eorum impatienter exspectaveramus. Simul ac apparuerunt, sibilus quo bisontium venatio celebrabatur auditus est; mox omnes vici pueruli vocibus illud insolens carmen prosecuti sunt, canibus quoque qui domi relicti erant choro adiunctis. Viri calceis e pelle bisontis factis, quorum pili intus erant, et eiusdem animalis pellibus induti, domum fessi fameque confecti advenerunt.

Saepe homines falso existimant canem in castris Indigenarum inutilem esse societatis membrum. At in vita silvestri res prorsus aliter se habet. Inter domesticas bestias eum utilissimum reperimus, praecipue cum necessitas urgeret.

In iisdem castris res perquam ridicula accidit, quam etiamnunc circa ignes Sioux narrare solent. Die quodam viri calceis nivalibus venantes bisontibus tam prope accesserunt ut impetum facere possent. Cursu celeriter ferri non poterant; sed neque beluae immanes celeriter effugere valebant. Multae interfectae sunt. Cum grex in campum apertum evasisset, unus bison substitit et tandem humi procubuit. Tres viri qui illum persequebantur mox adfuerunt.

Animal graviter vulneratum erat, nondum tamen mortuum.

«A tergo adrepam atque cultro confodiam», inquit Wamedee; «non licet nobis hic manere dum moriatur.» Ceteri assensi sunt. Wamedee non praecipuae fortitudinis vir habebatur; cultellum tamen eduxit et dentibus tenuit. Tum a tergo beluae appropinquavit et repente in dorsum eius insiluit.

Bison, ingenti timore correptus, in pedes se extulit. Cultellus Wamedee in terram cecidit, ipse autem longis villis tenaciter haesit. Vix enim in gibbo bisontis firmiter insidebat; desilire nullo modo poterat, itaque quam firmissime potuit in dorso manere debuit.

«Properate! properate! Sagittas mittite! sagittas mittite!» ululabat, dum bestia per altam nivem insano impetu saliebat calcitrabatque. Faciem eius, ut comites narrabant, pallor mortis occupaverat, sed duo amici risum continere non poterant. Ille sagittas in beluam mitti etiam atque etiam flagitabat; ubi vero arcus intendebant, exclamabat: «Nolite iaculari! Nolite iaculari! Me occidetis!» Postremo belua cum equite suo procubuit; at duo Wamedee comites quoque ceciderunt, risu exhausti. Ex eo die timidus omnibus ludibrio fuit.

Eadem illa venatione Mato dux a bisonte interfectus est. Res ita accidit. Bestiam vulneraverat sed non ad mortem; itaque procul exstans duas alias sagittas in eam immisit. Tum bison furens in ipsum impetum fecit. Mato fugiens altero calceo nivali in cumulo nivis haesit, quo impeditus tempestive se expedire non potuit. Taurus cornibus eum transfixit atque occidit. Rivus ubi id evenit etiamnunc Rivus Matonis nominatur.

Paulo a nostris castris aberat vicus e trabibus ligneis constructus, quem Galli Canadenses mixti sanguinis incolebant; sed duo vici nullo fere commercio inter se utebantur. Circa Lunam Difficultatis, quae Ianuario respondet, quosdam vicinorum mores insolitos primum cognovimus. Media nocte per totum eorum vicum crepitum sclopetorum audivimus. Nonnulli existimantes eos oppugnari illuc ad auxilium ferendum cucurrerunt; mirati autem acceperunt his sonitibus novi anni ortum celebrari.

Nostris viris minnewakan, id est «aqua spirituum», bibenda oblata est, indeque domum velut mente capti stultique redierunt. Magnis vocibus loquebantur et reliquam noctem canebant. Tandem princeps noster summus iuvenibus imperavit ut illos viros vincirent atque in tabernaculum separatum includerent. Tum demum solvi iussit «cum malus spiritus ab eis discessisset».

Postridie nostros omnes ad saltationem hominum mixti sanguinis invitaverunt. Ante hoc tempus numquam audiveram annum novum media hieme incipere. Nos semper annum cum hieme desinere, novum autem cum nova veris vita oriri putaveramus.

Tum primum ad saltationem hominum alborum in domo trabibus constructa ductus sum. Nihil umquam vidi quod caput magis verteret. Vir quidam in angulo sedebat, tabulam chordis instructam arcu assidue radens; interim pede pavimentum tundebat atque subinde exclamabat. Ubi voce insonabat, saltatores velocius moveri videbantur.

Viri una cum mulieribus saltabant, quod nos Indigenae numquam facimus; cumque ille in angulo clamabat, feminas circumagebant. Mihi satis inurbanum videbatur, cum extra domum cum aliis pueris stans per rimulas inter trabes introspicerem. Aliquando iuvenis et puella inter se versi in medio solo saltabant. Verebar ne in tabulis asperis calceos suos omnino detererent; post pauca tamen momenta aliud par eos excepit.

Tum senex comis longis crispisque, pileum ex pelle vulpis factum gerens solus in medio conclavi saltavit, tam celeriter pede calceato pavimentum tundens ut nihil simile umquam viderim. Inter suos primarius esse videbatur. Saltatione perfecta, princeps ille senex ducem nostrum summum in medium pavimentum invitavit; Indigena magno clamore edito una cum eo bibit.

Post haec viri adeo ebrii et clamosi facti sunt ut visum sit pueros ad castra remittere satius esse.

In hoc loco magnos lapides harenaceos repperimus, qui velut amplae domus hominis albi eminere videbantur. In iis cavitates erant conclavibus similes, in quibus nos ludebamus. Die quodam inter ludendum ossa ingentis ursi invenimus. Eum saucium illuc ad mortem exspectandam se recepisse manifestum erat, nam complures sagittae in specu solo iacebant.

Res eius anni maxime animos concitans fuit impetus quo Gros Ventres nos adorti sunt, cum vere castra in planitiem editam post flumen sitam transferremus. Tum carnis satis superque habebamus, omnesque laeti erant. Herba iam pullulare coeperat, equulique pinguescebant.

Nocte quadam saltatio bellica instituta est. Nonnulli iuvenes nostri in fines Gros Ventre irrumpere constituerant; sed apparebat illos quoque de nobis cogitavisse. Universi rei bellicae apparatui summo studio intererant.

«Patrue, num tu quoque proficisceris?» cupidissime quaesivi.

«Non», longa suspiria ducens respondit; «hoc anni tempus omnium minime aptum est ad bellandum. Satis multas pugnas aestate habebimus, quandoquidem venando in eorum fines invasuri sumus», addidit.

Nox serena et iucunda erat. Tympani bellici sonitum ululatus coyotorum, luporum campestrium ex altera Fluminis Murini ripa respondebant. Ipse in turba stans viros qui gloriam quaesituri erant observabam. «Utinam satis grandis essem! Profecto cum hac manu proficiscerer», animo dicebam. Amicus meus Tatanka inter profecturos erat. Multis annis maior me erat et mihi heros videbatur. Cum ceteris saltantem usque prope mediam noctem spectavi.

Deinde ad nostrum tabernaculum redii, me pelle bisontis circumvolvi et mox somno oppressus sum.

Repente magnis bellatorum clamoribus experrectus sum: «Vuu! vuu! hai-ai! hai-ai! U ve do! U ve do!» In pedes exsilui, arcum sagittasque corripui et e tabernaculo velut amens clamitans prorupi.

«Consiste! consiste!» Uncheedah exclamavit, meque longis capillis apprehendit.

Iam Gros Ventres castra nostra undique circumdederant, sagittarum glandiumque imbres in medium iacientes. Mulieres fossas effodiebant in quas infantes suos demitterent.

Patruus meus prima acie pugnabat. Sioux impetum fortissime sustinebant, quamquam complures e nostris iam ceciderant. Multi hostes in campo tabernaculis circumiecto interfecti sunt. Tandem Sioux equulos suos adepti, duce Oyemakasan patruo meo, contra impetum fecerunt; hostium aciem in duas partes sciderunt atque Gros Ventres fugaverunt.

Amicus meus Tatanka occisus erat. Unam ex eius aquilae pennis mihi sumpsi, statuens eam tum gestare cum primum ipse in hostium fines proficiscerer. Quidvis dare paratus eram, modo Gros Ventres ulcisci liceret, quod amicum interfecerant. Cantus bellici, mortuorum lamenta, canum ululatus ferre non poteram. Brevi post haec castra movimus atque ad alias regiones profecti sumus.

III. Messes silvestres

Cum nostri in Minnesotensi regione degerent, magna pars victus quem natura ipsa praebebat ex oryza silvestri constabat, quae per universam illam terram copiose crescebat. Circum ripas et per innumeros lacus «Terrae Caerulearum Aquarum» hoc frumenti genus nascebatur; quin immo nonnulli illis temporibus campi lacustres amplitudine et fertilitate cum triticeis agris, quibus hodie Minnesota tam pulchre exornatur, comparari poterant.

Qui oryzam silvestrem colligebant quindecim vel viginti familiarum greges ad singulos lacus conveniebant, pro magnitudine messis. Nonnulli quidem Indigenae eo tempore in campis patentibus bisontes persequebantur; plures autem ad lacus ire malebant, ut oryzam legerent, piscarentur, bacas colligerent cervosque venarentur. Inter frumenta aves aquaticae abundabant; neque profecto ullum erat anni tempus hoc iucundius.

Locus castris plerumque delectus erat amoenus, arborum umbra et aura refrigerante ex aquis spirante. Etsi tabernacula, quantum fieri poterat, in editioribus locis ad prospectum liberum erigebant, ipsam tamen vitam in cymbis placidas aquas percurrentibus agebant. Felicissimae fortasse erant virgines, quae binae ternaeve toto die cymbis vehebantur atque, ubi oryzam colligere taedebat, in ipsis naviculis sedentes acu laborabant.

Hae virgines diversas avium aquatilium voces imitari discebant, ut inter se signis convenirent. Anus quoque atque pueri sua signa adhibebant; ita, etsi omnes vicani in densa oryzae segete e conspectu evanescebant, congressum inter se constituere poterant, nullo nominatim vocato. Id iuvenibus quibus cum certis virginibus convenire cordi erat magno commodo fuit; multae enim semitae navales per segetem patebant.

Mensis Augustus messi destinabatur. Ante eam plurima convivia piscium, anatum et carnis cervinae celebrabantur atque «Principi Aquarum» dona offerebantur, ne quis tempore messis submersus periret. Per multos dies convivia et sacrificia iterabantur, dum viri feminaeque e betularum cortice cymbas parabant: in eam enim occasionem paene singulis familiae membris navicula opus erat. Bacae caeruleae et bacae quas huckleberries vocant ante oryzae messem iam lectae erant.

Neque aberant conventus qui castra messorum exhilararent: virginum convivia, saltationes, atque semel iterumve cymbarum certamina, quibus non solum viri sed feminae quoque ac puellae intererant.

Statuto die cymbae omnes ad litus deferebantur atque precationibus placatoriisque donis oblatis in aquam demittebantur. Singulae familiae suam messis partem occupabant et culmos in manipulos modicae magnitudinis alligabant, quos per paucos dies ita stare sinebant. Deinde rursus lacum intrabant, binis hominibus in singulis cymbis occupatis. Alter remum agebat; qui in prora sedebat spicas singulorum manipulorum leniter ad se trahebat levique virga aliquotiens percutiebat.

Ita grana oryzae in cymbae fundum cadebant. Eadem ratione segetem ultro citroque transibant, donec totam confecissent.

Haec messis pars erat omnium iucundissima atque facillima. Verus labor tum demum incipiebat cum oryzam ad edendum praeparabant. Imprimis omnino siccanda erat. Super pelles bisontium, tegetes aut interdum crassioris palustris herbae stratum dispergebant, ut sole exsiccaretur. Si tempus urgebat, tabulatum ligneum exstruebant, cui primum herbae virentis certam crassitudinem, tum oryzam superponebant; subter autem ignem accendebant, caventes ne herba flammam conciperet.

Tota oryza collecta atque siccata, glumas detrahere incipiebant. Foveam rotundam circiter duos pedes profundam et eiusdem diametri effodiebant. Grana deinde super ignem calefacta, adhuc ferventia, in foveam fundebantur. Iuvenis quidam pedibus prius ablutus novisque calceis indutus ea pedibus calcabat, donec omnes glumae deciderent. Tum feminae super pellem ea fundebant ipsamque agitabant, ut vento paleae separarentur. Pars oryzae antequam excorticaretur calore ad colorem fuscum torrebatur.

Per tempus glumarum deterendarum praemia iuvenibus proponebantur qui quam celerrime atque optime id praestitissent. Nonnumquam viginti vel quinquaginta iuvenes in foveis illis pedibus quasi saltantes laborabant.

Virgines verecundae pulchros calceos iuvenibus sibi dilectis afferebant, rogantes ut pro se oryzam calcarent. Cotidie conventus laeti celebrabantur, quos fortasse «conventum ad glumas deterendas» appellare liceat; certe summam ex iis voluptatem omnes capiebamus. Puellae etiam multa edulia optima afferebant.

Ubi oryza ad mensam prorsus parata erat, de ea condenda statuendum fuit. Singulae familiae in locis occultis cellas subterraneas effodiebant, quas herba sicca et arborum cortice diligenter sternere solebant. Ibi quantum supererat alimentorum ad futuras necessitates deponebant. Nostri callidissimi erant ad omnia vestigia conditi cibi delenda. Saepe super ipsum tumulum ignem faciebant.

Quantum oryzae commode portari poterat in parfleches, id est thecis e corio crudo factis, condebatur, nobisque ad vicum redeuntibus deferebatur.

Re diligenter perpensa, Indigenas silvestres imprudenter futura neglegere nemo iure dixerit. Nihil perire patiebantur, totaque aestate et autumno assidue laborabant ut hiemis asperitati victum pararent. Omne bacarum genus studiose colligebatur et sole siccabatur.

Cerasa etiam silvestria cum ipsis nucleis conterebantur, deinde in placentas parvas redacta siccabantur, ut iusculis adhiberentur aut carni contusae et pinguedini miscerentur, unde cibus apud Indigenas magnopere expetitus fieret.

In campis patentibus, Iulio Augustoque, mulieres radices teepsinna baculis acutis effodere solebant, earumque multos saccos impletos siccabant et reponebant. Teepsinna radix est cuiusdam plantae quae praecipue in locis arenosis editioribus crescit. Feculenta est sed firma, sapore aliquantum dulci, atque corpus multum alit. Adulta radix duos vel tres pollices longa est, cortice fusco eodem fere colore ac cortex arboris tenerae. Cruda aut elixa edi potest; praeter tempus quo primum effoditur, semper sicca custoditur.

Aliud quoque radicis genus in modica copia colligebatur; radix silvestris erat, dulci sapore et tuberi batatae similis, quod in locis depressis ad fluminum alveos reperiebatur.

Matrona prisca magnopere studebat ut mensam variis cibis sapidis instrueret; quin etiam, ut hoc assequeretur, mures campestres et ondatras, mures aquaticos maiores, depraedabatur. Mus parvus plura egregia ciborum genera sibi in hiemem colligit; inter quae faba silvestris est, cuius saporem nulla faba domestica quam unquam gustavi superat. Cellarium eius sub tumulo peculiari plerumque latet, quem imperitus ab acervo formicarum dignoscere nequeat.

Subter varias cellulas habet, in quas aestatis fructus indefesse congerit.

Felix est si acutus feminae Indigenae oculus latebras eius non deprehendit. Circa Septembrem, cum femina per campos iter faceret, interdum eam subito consistere et circa suspectum tumulum saltare videres. Tandem calcis pondere quaedam terrae pars cedit; tum illa gaudens subsidit, ut misero muri fructus laborum eripiat.

Diversa fabarum genera in diversis cellulis servantur; illam tamen quae oomenechah dicitur maxime quaerit. Hanc fabam sapidam mus ipse amat, quippe cuius plus quam ullius alterius colligit. Ibi quoque interdum invenitur alba quasi stella manakcahkcah, radix lilii silvestris, quae et ad medicinam et ad cibum utilis est.

Dum nostri oryzam silvestrem colligunt, aliam plantam in caenoso lacuum stagnorumque fundo nascentem diligentissime quaerunt. Bulbus albus est, communis cepae fere magnitudine. Hunc ondatrae, mures aquatici maiores, in domunculis suis ad ripam recondunt, in quibus saepe tantum plantae psinchinchah reperitur quantum mensura frumentaria Anglica, bushel dicta, capit, interdum etiam plus. Tum nobis videbatur omnia circa nos homini silvestri prodesse; ita certe existimabamus.

Iam commemoravi quantas occasiones amantium congressibus oryzae campi praeberent. Indigenarum procandi mores multis rebus singulares sunt; at qui cotidianam eorum vitam diligenter perspexerit rationem quandam et sapientiam in amoris officiis ac verecundia deprehendet. Nullum ibi erat urbanum in conclavi amantium colloquium; vita enim magna ex parte sub caelo gerebatur, quod iuvenibus valde commodum erat.

Inter gentes vagantes, ubi feminae totius domus rerum curam habent, officia domestica inter omnes dividuntur. Saepe lignum aquamque comportare virginibus mandatur, unde fons et silva fiunt velut amoris certaminum campus. Si aqua proxima longe a castris abest, eo melius.

Interdum etiam ligna omnino non suppetunt; tum puellas per latissimos campos dispersas cerneres, bisontium stercora arida ad focum colligentes.

Hac ratione iuvenes Indigenae virgines gentis suae ad preces amoris audiendas allicere conantur. Simul ac e bello vel venatione redit, iuvenis calceos aculeis hystricis exornatos et tibialia eodem artificio picta induit, optimamque pellem umeris circumdat. Comam longam nitidamque penicillo ex hystricis cauda facto pectit et gramine odorato foliisve aspergit, deinde in duas comas plexas dividit, quas pelle lutrae vel alio ornamento exornat.

Si bello claruit, unam alteramve aquilae pennam addit.

Si equitare mavult, equulum suum optimum adducit. In nudum tergum insilit, parte tantum pallii pro sella subiecta, extremumque funis circa collum equi ligati tenet. Solis corporis motibus equum regit. Astuti illi equuli ipsam rei rationem intellegere videntur, atque saepe venustis incessibus et perfecta oboedientia puellae oculos ad se convertunt.

Iuvenes plerumque pallia supra caput educunt, angusto tantum foramine relicto per quod prospiciant. Interdum puellae quoque idem faciunt, maxime cum amor coram aliis petitur.

Virgo e fonte rediens ab iuvene convenitur, qui in ipsa via consistit. Si properat aut colloqui nolit, eum praeterit; sin autem sistere et audire velit, vas aqua plenum quod portat in terram deponit.

Saepissime primo congressu puella quisnam amator sit ignorat. Neque enim ille continuo nomen suum profert, sed secundum congressum exspectat. Interdum faciem eius omnino non videt; tum ante proximam congressionem quis sit qualisque forma investigare conatur. Si petitorem indignum iudicat, cum custode sua procedit atque rem illico finitam habet.

Aliquando duae puellae simul procedunt; eo casu duo quoque iuvenes obviam ire debent.

Sunt quoque nocturni amantium congressus, vel prima noctis parte in extrema corona saltationum aliorumque publicorum conventuum, vel postquam omnes dormire existimantur. Hi sunt congressus clandestini. Iuvenis paxillos tabernaculi post dilectae suae locum clam evellere potest atque per noctem cum ea colloqui. Magna sane sollertia ei opus est ut id nemine sentiente perficiat; nam avia, quae puellam custodit, auribus totis vigilare solet.

Fugae amantium mutuo consensu factae non raro contingunt. Multae sunt causae cur virgo vel iuvenis nuptias differat. Aliquando alterutrius aut utriusque superbia id efficit. Nobili genere nati publice nubunt et in eorum honorem multa dona distribuuntur. Virgo fortasse pluribus virginum conviviis ante nuptias interesse cupit. Iuvenis autem aut pauper est aut aliam gloriam antequam mulieri se tradat consequi desiderat.

Interdum iuvenis ita virginem deperit ut in quascumque regiones eam sequatur, etiam postquam eorum turmae pro anni tempore discesserunt. Unum huiusmodi casum novi. Patah Tankah remotam quandam patrui mei cognatam diu petiverat. Parentes puellae aliquid ei obicere videbantur, quamquam ipsa libenter consentiebat.

Castra magna ad autumnalem venationem divisa erant: patrui mei turma in unam partem, familia autem iuvenis in contrariam abiit. Post tres dies itineris locum venationi idoneum invenimus atque castra posuimus. Vespere quodam iuvenem aliquis conspexit. Ille dilectam suam totum hoc tempus secutus erat, sub divo dormiens, etsi noctes iam pruinosas ac frigidas habebamus. Cotidie eam furtim conveniebat et puella ei cibum afferebat; ipse tamen ad tabernaculum accedere recusabat.

Tandem cognati puellae cesserunt, atque illa cum amatore ad eius gentis turmam rediit.

Cum vitam secundum naturam ageremus, multa carmina bellica, sacra, venatoria et amatoria canebantur. Interdum pauca verba, interdum nulla canebantur, sed ex sola vocis inflexione sensus omnibus patebat. Ex quo saepe mecum reputavi etiam mutas bestias suam quandam linguam habere.

Tibia Sioux, instrumentum musicum rude, eo consilio fabricabatur ut virginum aures molles etiam in multam noctem permoveret. Etiamnunc ante oculos mihi apparent duo iuvenes, capitibus pellibus velatis, e quarum plicis pars tantum tibiae manu caelatae, chotanka appellatae, eminebat. Videre mihi videor virgines omnes furtim capita ad audiendum convertentes. Nunc etiam alterius cantum querulum atque amatorium, qualem olim canebat, mihi audire videor:

«Hai-ai-ai! Hai-ai-ai! a-ahai-ai!» (Hoc est carminis exordium.)

«Audi! de illo audies —
De illo qui te diligit!
Virgo, de illo audies —
De illo qui te diligit, te diligit!
Audi! iam mox proficiscetur
Hostes maiorum tuorum quaesiturus!»

Wasula puella foras exire cupit, sed nullam causam idoneam invenit. Itaque favillas foculi commovet, fumumque supervacuum intra tabernaculum excitans causam invenit cur foras exeat atque velamenta tabernaculi componat. Diu duo illa operimenti cacumina, quasi aures acutae, cum longis perticis aptat: ventus enim incertus esse videtur.

Tandem chotanka audiri desinit. Paulo post iuvenis velut umbra ad latus puellae apparet.

«Ergo tu es?» illa quaerit.

«Estne avia tua intus?» ille rogat.

«Quam fortis vir es, qui anum metuas! Liberi sumus; late patet terra. Abire possumus, deinde cum tempestas sedata erit redire.»

«Ho», respondit, «non illam timeo, neque quid ex fuga nuptiali sequatur; nihil omnino timeo nisi ne nos alter ab altera separemur!»

Puella paulisper in tabernaculum redit, tum rursus tacite egressa «Nunc», exclamat, «in silvam aut in campum! Tua sum!» Ambo in tenebris evanescunt.

IV. Congressus in campis

Aliquando ad flumen Souris sive Murinum, quod Assiniboini amni tributarium est, castra habebamus. Bisontes adhuc innumerabiles erant, itaque omnibus rebus abundabamus. Vespere quodam explorator rediit nuntians agmen militum Civitatum Foederatarum appropinquare. Haec fama, ut par erat, magnam apud nostros sollicitudinem excitavit.

Statim concilium habitum est, in quo explorator diligentissime interrogatus est. Nondum re decreta, alter e campis explorator advenit. Ille agmen pro militibus habitum nihil aliud esse affirmavit quam Canadensium plaustra.

Cum nuntii tam multum inter se discreparent, consultius visum est alios cursores mittere qui agmen diligentius explorarent et qualis esset certo cognoscerent. Hi mox redierunt confirmantes Canadenses adesse. «Nullum enim», inquiunt, «metallum lucidum in agmine apparet, quod solis radios reflectat. Singulae res breviores sunt, qualia plaustra equulis tracta, non longa illa vehicula quattuor rotis instructa quae quattuor vel sex muli militibus trahere solent.

«Neque bisontes sunt, neque equites cum mulis sarcinariis esse possunt: singulae enim figurae nimis longae sunt. Praeterea militum agmen plerumque dux cum custodibus praecedit; duces minores quoque ab agmine seiuncti ad latus equitant.»

Ex his animadversionibus conclusum est nobis mox obviam futuros esse bois brûlés, quo nomine Galli homines mixti sanguinis appellant, fortasse propter colorem vultus. Alii eos a «silvis combustis» ita vocari dicunt, quas lignatores post se relinquere soleant. Duabus vel tribus horis post, solis occasu, auribus nostris peculiarem quendam sonum discernere coepimus, quo plaustrorum eorum agmen semper comitabatur.

Similis erat multarum bestiarum grunnitibus stridoribusque: rotae enim omnes et reliquae vehiculorum partes ex ligno fiebant. Canes nostri laetis latratibus discordem illum concentum augebant.

Paulum a nostris castris in prato consederunt, equulosque gravia plaustra trahentes in circulum agi iusserunt, perticis plaustrorum introrsum versis. Ita quasi vallum efficiebatur, praesidium inter itinera vagabunda periculis obnoxia solitum ac necessarium. Intra hunc circulum tentoria posuerunt, mox multos ignes hilari lumine accenderunt. Famuli, quos garcons vocabant, equulos ad potandum raptim agebant, dum flagella crepitabant et impatientia maledicta passim fundebantur.

Princeps noster et praecipui bellatores cum advenis breviter collocuti sunt, utraque pars intellexit alteram bellum minime parare.

Postquam dona, quae foedus pacis sollemniter sequuntur, mutata conspeximus, in utrisque castris hospitalia amicorum convivia celebrata sunt. Bois brûlés iam diu a castello vel mercatorum statione aberant, accideratque ut vasculum eorum liquoris ardentis, quo carere numquam solebant, paene exhaustum esset. Paucos cyathos reliquos aquae compluribus magnis lebetibus plenis miscuerant; ut vero ullus sapor acer relinqueretur, piperis ardentis et gentianae aliquid addendum fuit.

Hoc potu viri nostri excepti sunt; cumque duo aut tres mixti sanguinis ebrios se esse simularent, nostri strenui idem facere coeperunt. Clamoribus cantibusque noctem intolerabilem reddiderunt usque post mediam noctem; tum paulatim tumultus conquievit et utraque castra alto somno oppressa visa sunt.

Repente ingens sclopeti fragor dormientes excitavit, mox plures crepitus rapidissime succedebant, omnes ex castris bois brûlés venientes. Quilibet Sioux continuo in pedes armatus prosiluit, multi ad equulos festinaverunt. Unum tamen de sclopetorum intempestivo sono valde notandum erat: omnia sclopeta in caelum conversa erant! Unus e senioribus nostris, qui Canadensium consuetudines ceteris melius noverat, maxima voce nuntiavit:

«Dormiant omnes! Haec quam audistis sonituum series natum puerum nuntiat! Mos illorum est puerum recens natum pulvere tormentario in mundum inducere!»

Rursus in castris vicinis tranquillitas restituta est, aliquantisperque noctis quies integra mansit. Vix tamen somno gravi redieramus, cum iterum crepitibus sclopetorum et clamore bellatorum violenter expergefacti sumus. Hoc tempore compertum est prope omnes equulos, nostros pariter ac vicinorum, a furibus alienae gentis clam abactos esse.

Scelesti illi homines artis suae peritissimi erant; ita enim consilium exsecuti erant ut paene sub oculis hostium impune rem perficerent. Nisi invicta Canis Tardi superstitio obstetisset, omnino successissent. Nunc tamen magnam nobis curam et molestiam attulerunt, sed, cum per totum diem acriter insequeremur, mixti sanguinis auxilio equos tandem recepimus.

Canis Tardus ex iis Indigenis erat qui summa sui admiratione inflati medicorum sacrorum sibi laudem ingentem adscribunt, cum nihil umquam prospere gesserint, ideoque molestias sibi supervacaneas et ludibria concitant. Unam tamen virtutem huiusmodi homines apud silvestres pariter ac apud ceteras gentes semper possident: pertinacissimam sui iactationem neque ullis casibus fractam perseverantiam.

Ita felix ignorantia Canem Tardum semper hilarum servabat; quin etiam ex assiduis aliorum cavillationibus et irrisionibus nescio quid voluptatis capere videbatur.

Vespera ante illum casum magnifice praedicaverat Canis Tardus se in somnis malo omine admonitum esse: omnes gentis equulos conspexerat subito effugatos atque in occidentem abactos.

«Quis vero», omnes aiebant, «de Canis Tardi somnio curat? Nullus ex vere magnis sacerdotibus talia visa habuit!»

Ita parva nostra societas, quamvis superstitioni dedita, nullum peculiare periculum exspectabat. Revera, cum primus explorator milites adesse nuntiavisset, nonnulli animi vacillantes inter se dixerant:

«Fortasse tamen misellus Canis Tardus vera dixit; nos autem semper nimis libenter eum irridemus.»

Sed hic timor simul ac laeti Canadenses venerunt evanuit, senexque solus de suo monitu cogitans relictus est.

Ille vero somnio suo fidelis permansit. Dum reliqui epulis et ficto potu ardenti hilariter fruebantur, ipse sua sponte excubias agebat. Postremo, ceteris omnibus somno victis, complures laqueos disruptos et abiectos e diversis materiis, ex corio, pilis bisontium equorumque, collegit. Eos innumeris nodis in unum funem varium coniunxit atque produxit, alteramque extremitatem circa collum veteris equi bellici religavit, alteram ad manus suae articulum.

Non intra tabernaculum, ut solitus erat, cubavit, sed pelle bisontis involutus in tabernaculi umbra procubuit. Inde vigilavit donec luna post occidentis horizontem occidit. Ubi primum diluculi canities in oriente apparuit, rem quasi canem inter equulos religatos vagantem oculis deprehendit. At diligentius intuens motus eius minime naturales esse intellexit.

«Toka abe do! Toka abe do!» id est «Hostis! hostis!» Canis Tardus exclamavit. Clamore bellico edito in intrusum prosiluit; ille autem consurgens in ipsius Canis Tardi equum bellicum insiluit. Iam impedimentum quo equus retentus erat et funem senis vatis absciderat.

Sioux arcum intendit ut sagittam emitteret, sed sero. Hostis celeriter post equum se occultavit atque ex loco sub pectore beluae sagitta mortifera Canem Tardum in pectus vulneravit. Tum equum rursus conscendit et citatissimo cursu socios, qui iam fugerant, secutus est.

Dum fortes Sioux clamori respondent atque prope senem audacissimum hostes persequentes praetercurrunt, qui plerosque equulos solutos iam abegerant, ille haec exclamavit:

«Ego Canis Tardus fortis, qui totiens in acie vobis viam patefeci, nunc in regionem spirituum viam patefacturus sum!»

Haec locutus senex exspiravit. Sioux, amicis mixti sanguinis adiuti, fures persecuti sunt; tandem Nigri Pedes gravi poena sanguinem miseri senis luerunt.

Illo mane pulcherrimo natura universa nitere atque ridere videbatur; Sioux autem mortem hominis lugebant qui pleraque vitae parte risui ludibrioque expositus fuerat. Intellexerant quantam fortitudinem Canis Tardus in ultimo hoc casu ostendisset, eiusque memoria ab universa gente honore habita est.

V. Iter casibus plenum

Triginta fere anni iam effluxerunt ex quo longissimum illud iter novos venationis campos quaerentes ab Assiniboini flumine ad superiorem Missurium fecimus. Bisontes, qui olim inter haec duo flumina abundaverant, solitas sedes iam vitare coeperant, propter ingentem Canadensium mixti sanguinis multitudinem quae in illas regiones confluebat. Tum quoque primi venatores Angli advenerant, qui tam indiscriminatim ferae multitudini stragem inferre solebant ut greges gravissime vastarentur.

Illa animalia, quasi mente praedita, adventum hominum pallidorum Indigenis vere praenuntiabant.

Ut ante conieceramus, per campos immensos lente itinerantes perpaucas feras invenimus. Tantum antiloparum greges, interdum avium aquaticarum agmina occurrebant, hic atque illic tauro bisontis solitario sine consilio errante. Initio manus nostra parva erat; sed procedentes cum aliquot occidentis Sioux et Assiniboinorum turmis, nobis arta cognatione coniunctis, convenimus.

Cotidie castra solvebantur et spatium inter decem et viginti miliaria Anglica conficiebamus. Quis fortasse quaerat quomodo tantus commeatus in motu appareret. Sola vehicula erant rudia illa trahendi instrumenta quae equuli et canes Esquimaux magni ducebant. Duabus tantum perticis constabant, utrimque corpori animalis affixis et extrema parte post tergum per terram tractis. Inter perticas paulo supra solum magna corbis pendebat, in qua sarcinae collocabantur atque infantes, interdum etiam anicula impotens, tuto quiescebant.

Pleraque nostra supellex equulis onerariis portabatur; Indigena autem ad sarcinas componendas et celeritate et sollertia omnes alios superat.

Agmen paene mille passuum longitudinem habebat; primum ibant senes bellatores aliquot pedibus incedentes, qui fistulam refertam portabant et quando et ubi consisteremus decernebant. Die quodam aestu vehementi feminae, quarum erat familiam itinerantem curare, multa incommoda perpessae sunt. Canes onerarii praesertim regere difficillimi erant; siti enim excruciati in aquam cum ipsis sarcinis irruebant.

Mulierum obiurgationes, seniorum carmina et iuvenum cultu nimis elegantium clamores tantum tumultum efficiebant, ut agmen non tam iter facientium quam oppidi ambulantis speciem praeberet.

Hoc nostrum iter nonnullis casibus vehementer animos excitantibus insigne fuit. Patruus meus cum parva manu a multitudine se disiunxerat et ad meridiem profectus erat, ut singulis fere aestatibus facere solebat, aliquam ultionis occasionem in homines albos quaereret pro malis quae familiae nostrae intulerant. Hac vice inter castellum Totten et castellum Berthold in Dakota Septentrionali militum agmen offendit.

Nescio quo pacto septem illi Indigenae medio die milites, dum prandebant, improvisos aggressi sunt atque totum apparatum commeatumque eorum occupaverunt, inter quae mulos paene omnes et equum unum album, una cum iis cibariis quae secum auferre libuit. Dubium non est quin milites in castello narraverint magnam Indigenarum manum se aggressam esse, immo fortasse nonnullos ob insignem «fortem defensionem» gradibus maioribus donatos esse! Sed res ita prorsus gesta est ut exposui.

Patruus equum album domum retulit; mulos autem Hispanicos egregios reliqui inter se diviserunt. Inter spolia erant complures panes fermento subacti, quos numquam antea videram; mira nobis res videbantur. Aguyape tachangu eos vocabamus, id est «panem pulmonum», propter mollem spongiosamque naturam.

Etsi manus bellica tot tropaeis ornata rediens saltationibus et magno gaudio celebrari solet, hoc tempore vix quicquam tale factum est. Causa erat quod hostes paene nihil restitissent; adde antiquam opinionem nostrorum nullum decus esse albos vincere, qui non nisi coacti pugnarent. Si vera pugna commissa esset et aliqui e nostris cecidissent, maior fuisset ardor animorum.

In hoc ipso itinere venator quidam una sagitta tres antilopas transfixit. Fortasse haec narratio incredibilis videatur, sed ego rem verissimam esse affirmare possum. Non solus aderat; qui cum eo fuerunt fide digni testes sunt. Animalia in paeninsulam palustrem coacta erant, ubi arcte congregata effugere fere non valebant.

Complures cultellis atque sagittis interfectae sunt. Vir autem nomine Pes Canus, corpore amplo staturaque procerus et venator singulari peritia, unam sagittam per tria animalia traiecit. Neque haec res sola virium magnitudine perficitur; sollertia quoque maxima requiritur.

Prope flumen casus tristissimus unum ex optimis iuvenibus nostris nobis eripuit. Excepto patruo, nemo tum erat quem maiori admiratione prosequerer. Miro quodam modo, ut mihi videbatur, nomen Christianum gerebat: vulgo Iacobus vocabatur. Quomodo nomen adeo insolens et mihi nihil significans accepisset non cognovi nisi postquam in Civitates Foederatas redii.

Pater eius a quodam ex primis missionariis ad fidem conversus erat, ante cladem Minnesotensem anni MDCCCLXII, puerque Iacobus baptizatus erat. Silvarum peritissimus incola ac venator egregius erat, vereque mihi heros videbatur. E septem illis unus fuit qui milites albos improvisos aggressi atque in fugam egerant.

Calamitas hoc modo orta est. Iacobus duos mulos bonos militibus eripuerat; mox Canadenses quosdam mixti sanguinis convenimus qui illos commutare magnopere cupiebant. Iuvenis tamen commutationem recusavit, nullo modo pulchris mulis carere volens. Unus e mixtis pertinaciter animalia illa, sive iure sive iniuria, adipisci cupiebat. Itaque Iacobum ad cenam invitavit et potum ardentem ei obtulit, sed iuvenis Indigena bibere recusavit.

Vir mixti sanguinis recusationem illam iniuriam sibi illatam esse simulavit. Sclopetum corripuit et hospitem suum uno ictu interfecit.

Paucis momentis omnis regio incredibili paene tumultu concussa est. Omnes Indigenae adulti, feminae aeque ac viri, in castra bois brûlés invadere atque interfectorem occidere cupiebant. Clamor feminarum lugentium et carmina funebria tumultum iam intolerabilem augebant.

Tum nostri numero decuplo Canadenses superabant. Illi intra circulum plaustrorum facto se ad extremam defensionem parabant. Colles circum castra parva positi bellatoribus completi erant, qui signo ducis dato irruptionem facturi erant.

Seniores tamen in concilio disceptabant quid ab advenis exigendum esset. Placuit interfectorem nobis tradi debere, ut secundum leges camporum puniretur. Quodsi eum tradere recusassent, constitutum erat ignem circa castra eorum excitare, ut equos in fugam coniceremus vel saltem hostium animos divideremus; interim nostri subito impetum facturi erant.

Tum subito pellis cervina alba nuper subacta in medio Canadensium vico in altum sublata est: signum erat colloquii pacifici. Unus ex eis inermis ad tabernaculum concilii accessit, nutibus colloquium pacis postulans. Admissus est ad seniores adhuc deliberantes, et interfectorem se tradere paratos esse pollicitus est. Aliud quoque consilium proposuit, ut malefactor omnibus possessionibus suis spoliatus ea parentibus occisi iuvenis cederet.

Parentes in deliberatione quae secuta est nullo modo sententiam dicere passi sunt; quippe qui propter dolorem in ea causa idonei iudices haberi non possent. Tandem consilium decrevit hominis vitam servandam esse, sed ignominiae causa palam verberibus eum affici et cuncta quae haberet parentibus mortui tradere oportere. Sententia ad effectum perducta est.

Apud gentem nostram vagantem leges quaedam non scriptae vitam publicam regebant. Erat consilium, erant custodes legum, erat magistratus cui rerum exsequendarum potestas mandabatur, nec is semper princeps erat: aliquis ex tribu ad certum dierum numerum eligebatur. Sapientes quoque seniores semper ad tabernaculum concilii aderant, qui si quid facinoris, quod raro eveniebat, patratum esset iudices agebant.

Hoc simplicissimum rei publicae genus exiguis bacillis, quinque fere pollices longis, sustentabatur. Centum ferme bacilli erant, quos custodes sive milites singulis quibusdam diebus distribuebant numerumque eorum diligenter tenebant. Qui unum accepisset, intra quinque vel decem dies cum onere cibariorum reddere debebat; quodsi ultra statutum tempus retinuisset, custodes bellatorem neglegentem ad reddendam rationem vocabant.

Si parere noluisset, illi venire poterant atque tabernaculum eius destruere vel arma auferre. Ubi omnes bacilli restituti erant, aliis viris iterum tradebantur. Ita tabernaculum in quo concilium habebatur alimentis instruebatur.

Mos erat ut nemo tabernaculum alterius evertere posset nisi qui ipse in bello claruisset. Haec erat necessaria condicio ad munus custodis publici obtinendum. Iidem custodes venationi quoque praeesse debebant, ne alii cibo abundarent, alii egerent. Nemini licebat solum suo arbitratu venari.

Exploratores ferarum greges diligenter observabant, inventumque gregem statim concilio nuntiabant; tum tempus atque ratio venationis publice promulgabantur.

Bene memini quo modo praeco bisontes appropinquare nuntiaverit. Credibile habebatur, si pueruli senem dum circumeundo praeconis munere fungitur supplantare potuissent, venationem prosperam futuram esse; quo saepius caderet, eo felicior captura foret! Signum bisontium erat sibilus peculiaris. Simul ac praeco apparebat, pueri omnes sibilantes post misellum senem agmine magno currebant. Ille, ut par erat, eos vitare conabatur, sed plerumque celeriores erant.

Duo erant exploratorum genera, unum venationi, alterum bello destinatum. Quodam quidem sensu omnes Indigenae exploratores erant; nonnulli tamen specialiter ad certum tempus deligebantur. Indigena singulis diebus venari poterat praeter venationem communem institutam, sed quovis tempore poenae obnoxius erat. Si bisontem solitarium vel cervum occideret nec gregem turbaret, id ei permittebatur; minores quoque feras persequi licebat.

In tanta urbe mobili, sic gubernata, incommoda ac vera interdum egestas facile nascebantur, cum totus populus ingens e venatione cotidiana penderet. Quapropter semper alii in greges minores dividi cupiebant, ut victum facilius liberiusque reperirent. Nihilominus sapientes Dakotae nonnumquam magnas turmas, quarum singulae inter duo et quinque milia hominum continebant, congregabant, qui per aliquot menses una castra ponebant iterque faciebant.

Patet tantam multitudinem rebus vitae necessariis alere minime facile fuisse; at contra hostes talis conventus magnitudinem verebantur. Magistratus gentis vagae igitur quantum possent unitatem servare conabantur, custodesque omnibus viribus retinere studebant eos qui clam se subducere destinabant.

Interdum tamen et turmis singulis et ipsis familiis merito permittebatur ut a reliquis se separarent, quo uberiorem victum invenirent. Maxime propter hanc alimentorum difficultatem Indigenae numquam oppida perpetua condiderunt neque in gentem longe potentiorem coalescere potuerunt.

Clades quaedam multis abhinc generationibus accepta apud nostros adhuc memorabatur. Turma quaedam nimia libertate ferocique insolentia efferebatur; eo usque processit ut imperiis communis magistratus consulto non pareret. Custodibus mandatum est ut eius ducem gravissime punirent; reliqui autem eum defenderunt atque custodibus restiterunt. Hi tamen satis virium habebant ut auctoritatem suam tuerentur, atque inde factum est ut tota illa turma funditus deleretur.

Die quodam, cum superiorem Missurii ripam sequentes iter faceremus, ingens tumultus in prima agminis parte exortus esse videbatur, adeo ut suspicaremur nostros a bellatoribus gentis Corvorum vel aliarum illius regionis hostilium gentium oppugnari. Periculo non obstante, feminae quoque et infantes ad viros festinabant, quotquot scilicet tunc a venatione liberi erant.

Bellatores plerique, ut solebant, venatum aberant; tantummodo pueri grandiores et senes cum mulieribus, sarcinis familiaribus et parvulis iter faciebant.

Cum loco pugnae appropinquaremus, clamores graves ac sonitus sclopetorum audivimus; sed agmen nostrum longo spatio dispersum erat, atque antequam perveniremus res tota transacta est. Ursus griseus immanis erat qui solus progressui aliquot centum Indigenarum obstare ausus fuerat.

Seniores consilii, qui paulum ante agmen ire solebant, primi urso obvii fuerant; is fortasse primo tantummodo agmine viso deceptus eos tam temere provocaverat.

Inter hos consiliarios, principes bellatoresque veteres quorum ardor ad fortitudinem ostentandam olim excitatus iam pridem deferbuerat et qui nunc quietis consiliis pro communi bono dabant operam, duo erant veteres praeclarissimi duces bellici. Uterque hastam suam bellicam adhuc secum portabat, corio cervino ornate picta involutam.

Cum ursus audacter in eos tenderet, duo senes continuo pallia abiecerunt: id indicio erat adhuc intus manere generosum militarem animum et promptam virtutem. Hastis correptis ambo in beluam saevissimam prosiluerunt, decem fere pedes inter se distantes.

Ut exspectaverant, belua formidabilis posterioribus pedibus sese extulit ac ferociter fremens, faucibus latissime apertis, in eos processit. Oculos in virum ad sinistram stantem defixit, qui hasta sublata impetum excipere parabat; at una valida pedis anterioris plaga hasta eius ad terram excussa est. Eodem momento alter e dextra latus ursi hasta vulneravit alteque transfixit.

Ursus gemitum humano haud absimilem edidit et hastam tam violenter apprehendit ut eius dominus humi proiceretur. Dum belua hastam ex corpore extrahit, prior vir, hasta sua iam recepta, alterum latus perfodit. Tum ursus in eum conversus senem deiecit iterumque hastam corpori infixam evellere conatus est.

Iam omnes canes et viri advenerant. Sagittae multae glandiumque pluvia in durissimum ursi corium coniectae sunt. Verisimile tamen est bestiam duos oppugnatores occisuram fuisse, nisi canes parvi celeresque calcibus eius iugiter inhaerentes eumque vexantes impedimento fuissent. Tandem ictus sclopeti mortifer eam prostravit.

Senes graviter contusi laceratique erant; uterque tamen convaluit, atque ex illo die magnificis nominibus appellati sunt: «Qui cum Urso Pugnavit» et «Qui Ursum Griseum Vicit».



CAPUT UNDECIMUM  PHILOSOPHUS RIDENS

Vix quicquam me vehementius exasperat quam opinio illa, indigenas huius terrae neque iocorum sensu neque hilaritatis facultate praeditos esse. Hanc eorum indolis partem optime noverunt quibus, seu prospero seu adverso fato, contigit ut in ipsorum sedibus dies noctesque versarentur. Equidem vix umquam sincerum illum atque ex animo profectum risum audivi nisi ad focos Indigenarum. Saepe totam vesperam una cum eis ridendo exegi, donec ridere amplius non possem.

Sunt vesperae quibus facetus ille fabulator, quem universus vicus agnoscit, sine mercede fabulas narrat atque omnes in tantum risum concitat ut vix prius conquiescant quam ipse discesserit. Sed ioci Indigenarum non minus gestibus vocisque flexibus quam verbis constant; quare in aliam linguam paene transferri nequeunt.

Matogee, id est Ursus Flavus, natura lepidus erat orator, ceteroquin admodum verecundus. Plerumque pauca dicebat; cum autem hilaritatis causa sermonem suscepisset, magnam hominum frequentiam risu continuo concutere poterat. Id praecipue accidebat quotiens affinem suum Tamedokah conveniebat.

Mos erat apud nostros cum fratribus sororibusque affinitate iunctis potissimum iocari. Nemo tamen umquam de talibus iocis questus est aut eos, quamvis in se ipsum conversos, aegre tulit; id enim gravissimum contra bonos mores delictum habitum esset.

«Tamedokah, audivi te cervum marem cauda prehensa capere conatum esse», inquit Matogee ridens. «Credo id facinus iam fieri non posse; certe nemo tale quid perfecit ex quo homines pallidi nobis cultrum, ferrum illud arcanum et carbonem comminutum, cuius vi globi volant, attulerunt. Ab iis temporibus quibus maiores nostri cultris securibusque saxeis venabantur, neminem tale facinus fecisse affirmo.»

Re autem vera Tamedokah illo ipso die venando cervum ictu attonuerat. Cum iam ad praedam exenterandam se pararet, animal repente surrexit fugereque conatum est; ille statim prosiluit ut praedam retineret. Sed nihil nisi caudam cervi apprehendere potuit; sic per prata silvasque proximas huc illuc tractus est, donec cauda in manibus eius avulsa est. Matogee tam egregiam ridendi occasionem silentio praeterire nolebat.

Ipse ad ostium tabernaculi sedebam, fabulamque de tam ridiculo casu summo cum oblectamento audiebam.

«Ita vero», Tamedokah placide respondit, «facinus aliquod edere volui quo fabulam illius viri superarem, qui cervo iuveni, quem wapiti vocant, insedit atque auxilium summis clamoribus, tamquam mulier eiulans, imploravit.»

«Ugh! Illud mera fabula fuit», rettulit Matogee; nam ipse, cum adulescens esset, eius fabulae heros fuerat. «Hoc autem recens huius diei factum est. Chankpayuhah se nescire dicebat uter magis perterritus fuerit, cervusne an tu», pergebat. «Cervi oculos e sedibus paene exsiluisse narrabat, Tamedokah autem os usque ad aures magis magisque diduxisse, dum capilli eius vento sparsi inter arborum ramos volitarent atque huc illuc quaterentur.

«Hoc inter maiorum nostrorum memorabiles fabulas posteris tradetur», inquit tandem gestu sibi placens.

«Casus sane insolitus fuit», concessit Tamedokah.

Matogee fistulam fumariam impleverat eamque Tamedokah comiter porrexit, lato adhuc ore subridens. «Fateri tamen oportet», rursus ait, «manus tibi incredibili firmitate praeditas esse: nemo alius tam diu retinere potuisset, atque insuper tantum tropaeum reportasset. Illa cauda ad pennam aquilae sustinendam aptissima erit.»

Iam tabernaculum adeo completum erat ut novos hospites vix caperet. Nam cum magni risus e tabernaculo Matogee audirentur, omnes eum aliquid iucundissimum narrare suspicati ad audiendum confluxerant.

«Equidem rem totam audire nos oportere censeo», dixit unus e nuper adventis.

Intus tabernaculum carbonibus ardentibus lucide illustrabatur. Viri omnes genua ad pectus admovebant, pallia circa lumbos genuaque tam stricte circumdata ut eundem corporis habitum servarent; ita sedentes speciem sellae nutatoriae quodammodo referebant.

«At nemo praeter Chankpayuhah eum vidit», monuit Matogee.

«Ita sane, ita; ipse nobis rem narret!» conclamaverunt multi.

«Haec ego vidi», testis coepit. «Cervi maris cervaeque vestigia sequebar. Cum ad exiguam aperturam secus rivum appropinquarem, repente 'bum!' fragor ferri arcani exauditus est. Corpore inclinato ibi substiti, sperans cervum per apertum spatium transiturum esse. Nec spes me fefellit: statim post fragorem cervus pulcherrimus e silva prorupit, Tamedokah eum proxime insequente. Is caudam cervi utraque manu tenebat, cultrum autem ore gestabat; qui tamen mox ei excidit.

«'Tamedokah', clamavi, 'num bestiam perperam prehendisti?' Sed dum haec clamarem, ambo in silvam evanuerunt.

«Paulo post ambo rursus apparuerunt, et tum ego ridere coepi. Desinere non poteram; paene risu exanimatus sum. Cervus longissimos saltus quos umquam videram faciebat; Tamedokah longissimis passibus miranda celeritate ferebatur. Capilli eius arborum, quas praeteribant, ramos verberabant; aqua per faciem defluebat. Adeo risu incurvatus stabam ut spinam dorsi erigere nequirem; iam paene collabebar, cum ambo rursus evanuerunt.

«Cum tertium apparuissent, ipsa silva et pratum una moveri mihi videbantur. Tamedokah per apertum locum saltitabat velut locusta saltare discens. Tum ego humi procubui.

«Cum ad me rediissem, ille aquam mihi in faciem caputque infundebat; sed simul atque eum aspexi iterum cecidi, neque quicquam sensi donec sol medium caelum transisset.»

Per hanc narrationem omnes tam immoderate ridebant ut vix respirare possent; ipse quoque Tamedokah hilare cum ceteris ridebat.

«Ho, ho, ho!» clamabant. «Nomen suum in annalibus nostris inclitum reddidit! Haec de illo posthac narrabuntur.»

«Haec res me admonet fabulae de urso et Chadozee», ait quidam.

«Illius casus animos magis commovit, quippe in quo verum periculum adesset», intercessit alter.

«Tu nobis id narrare potes, Bobdoo», tertius addidit.

Is cui haec dicta erant non statim respondit; placide enim fumabat. Tandem fistulam, quam Matogee primus circumferre coeperat, tacitus ei reddidit. Deinde pallium lente circa corpus arctius collegit, simulque ait:

«Ho, id est ita vero. Una cum eo aderam. Haud multum afuit quin vitam amitteret. Qua ratione id acciderit vobis exponam.

«Cum duobus illis viris, Nageedah et Chadozee, venabar. Ad frutices cerasorum silvestrium pervenimus. Cum fructus edere coepissem, ursum griseum immanem, pilis argenteis insignem, ad nos repentem animadverti. 'Cavete! Ursus griseus adest!' exclamavi, equulumque meum in apertum campum incitavi; illi autem iam ex equis descenderant.

«Nageedah vix equum conscendere et periculo se subducere potuit; ursus tamen pallium eius prehendit et detraxit. Chadozee in crepidine ripae arduae stabat, sub qua rivus profundus ac rapidus fluebat. Tam subito ursus in eum impetum fecit ut, cum ille gradum unum retro cederet, ambo simul in rivum praecipitarentur. Altitudo loci fere duplicem viri staturam aequabat.»

«Num ambo ex oculis evanuerunt?» aliquis rogavit.

«Ita, uterque praeceps cecidit. Chadozee animi perturbatione ursum in aqua complexus est; neque umquam ursum vidi qui tam vehementer ab homine liberari cuperet quam ille.»

«Ha, ha, ha! Ha, ha, ha!» omnes riserunt.

«Cum rursus ad summam aquam emersissent, uterque tam avide ripam petebat ut alter alterum dimitteret; tum ad contrarias ripas quam celerrime enataverunt. Chadozee ulterius progredi non potuit; radicem forte prominentem apprehendit, oculos tamen ab urso numquam avertens, qui et ipse idem facere coactus erat. Ita uterque ibi pendebat, alterum alter contemptu atque contumacia intuens.»

«Ha, ha, ha! Ha, ha, ha!» iterum universi riserunt.

«Postremo ursus secundum ripam ad locum humiliorem natavit; nos autem Chadozee loris nostris e flumine extraximus. Is toto illo tempore tam graviter gemebat ut eum pessime laceratum esse crederemus; sed cum vulnera eius inspexi, nihil praeter levissimam scalpturam repperi.»

Rursus auditores communi clamore et risu narratorem probaverunt.

«Mirissimum autem in illo meo casu est», interpellavit Tamedokah, «quod totam rem nocte superiore per somnium videram.»

«Sunt somnia quae vera fiunt, egoque certe somniis fidem habeo», dixit quidam.

«Ita sane; omnes credimus. Nostis Hachah, qui somniis confisus vitam paene amisit», adiecit Matogee.

«Istam fabulam audiamus!» omnes uno ore petiverunt.

«Omnes audivistis de Hachah, magno illo viro artis sacrae perito, qui multa mirabilia gessit. Quattuor noctibus continuis somniavit se e praerupta rupe supra flumen Minnesotae volare. Singula loci et rei tam diligenter memoria retinuit ut somnium animo eius altissime inhaereret.

«Postridie, postquam idem somnium quarto viderat, uxori suasit ut secum ad flumen natatum iret; re vera autem locum per somnium visum explorare volebat.

«Locum quidem invenit, isque Hachah prorsus talis visus est qualem per somnium viderat. Arbor incurva ex summo scopulo crescebat; infra aqua profundissima erat.»

«Num vero volavit?» ego impatiens ab ostio clamavi, ubi cum ceteris auscultans ridebam.

«Ugh, id ipsum vobis narraturus sum. Una cum uxore, quae natandi peritissima erat, natabat; sed subito Hachah e conspectu evanuit. Mox in ipsa arbore quam in somnio viderat constitit atque in aquam prospexit. Arbor erat admodum flexilis, et Hachah sibi plane persuasum habebat se volare posse; itaque non multo post se audacter e rupe in aerem coniecit.

«Cruribus vehementer calcitrabat atque utraque brachia huc illuc agitabat; nihilominus in aquae fundum delapsus est, haud secus ac corvus in ipso volatu telo deiectus.»

«Ho, ho, ho! Ho, ho, ho!» tota multitudo nullo iam retento risu cachinnavit.

«Uxor vero magnum clamorem sustulit, dum Hachah circumactus sub aquam praecipitaretur, tamquam ardea caerulea piscem petens. Tum, verita ne ictu attonitus esset, ad eum natavit eumque ad ripam traxit. Ille ne loqui quidem poterat; mulier autem obiurgationibus eum obruit.

«'Quid agis, stulte senex? Num te ipsum interficere cupis?' iterum atque iterum clamabat.

«'Mulier, tace', respondit, nec amplius quicquam dixit. Somnium suum per multos annos nemini aperuit. Neque enim prius quam senectute confectus et morti proximus esset, Hachah cuiquam narravit se aliquando volare posse credidisse.»

His auditis omnes multo etiam vehementius riserunt.



CAPUT DUODECIMUM  PRIMAE DE CULTU CIVILI NOTIONES

Vix eam aetatem attigeram qua aliquid certi de «Magnis Cultris», quo nomine homines albos appellabamus, cognoscere possem, cum illa terribilis caedes Minnesotensis domum nostram dissipavit meque in exsilium abripuit. Iam narravi quemadmodum in familiam patrui mei, qui patre meo minor natu erat, receptus sim, postquam pater proditione captus in custodiam coniectus est. Omnes eum eundem exitum subiisse arbitrabamur ac viros qui Mankatone in Minnesota supplicio affecti erant.

Philosophi autem gentium silvestrium ultionem in acie susceptam inter virtutes excelsissimas numerabant. Mortem propinqui aut amici carissimi vindicare praeclarum facinus putabatur. Itaque patruus meus nulli labori pepercerat quo animo meo adhuc tenero officium iniungeret patris fratrumque maiorum sanguinem ulciscendi. Iam diem ardenter exspectabam quo facultas mihi daretur praecepta eius exsequendi. Ipse interim quotannis ad bellum proficiscebatur atque aestate cum cutibus e capitibus hostium detractis redibat.

Ex his facile conici potest quibus ego animis erga Magnos Cultros essem!

Contra tamen mirabilia multa de ea gente audiveram. Aliis rebus eos contemnebamus, aliis quasi wakan, id est arcanos, existimabamus: gentem cuius potentia paene supra ipsam naturam eminere videretur. Didiceram eos «navem ignis» fecisse. Quomodo duo elementa quae simul consistere non possent iunxissent, intellegere non poteram. Putabam enim aquam ignem exstincturam, ignem autem navem consumpturum esse, si modo vel minimam occasionem nactus esset.

Id mihi prorsus absurdum videbatur! Cum vero diceretur Magnos Cultros etiam «navem ignis per montes ambulantem» — machinam scilicet quae currus trahit — excogitavisse, rem fidem omnem excedere iudicavi.

«Immo vero», inquit is qui haec mihi narrabat, «qui monstrum illud moveri viderunt affirmabant, cum quasi commotum esset, e monte in montem volare. Dicebant etiam sibi videri avem tonitrui intus vehi; nam, dum bestia illa cursum faceret, saepe solitum eius clamorem bellicum audiverant!»

Complures bellatores e longinquo unum e primis traminibus viae ferreae Pacifici Septentrionalis conspexerant; inde de mirificis hominum pallidorum facultatibus opinionem plus aequo magnificam conceperant. Viderant enim tramen pontem transire, qui super profundam voraginem porrectus erat, atque ipsis videbatur ab una ripa ad alteram saltu transilire. Fateor hac narratione ardorem atque audaciam meam paene exstinctam esse.

Duo aut tres adulescentes de formidabili illo invento inter se colloquebantur.

«Attamen», inquit unus, «intellego navem illam igneam per montes ambulantem moveri non posse nisi per viam ferream huic usui exstructam.»

Etsi puerum colloquiis seniorum interesse non decebat, ausus sum rogare: «Ergo per asperas terras nos persequi non potest?»

«Minime, id facere non potest», responsum est; quod magno animi levamento audivi.

Iam sclopeta aliasque res videram quas Galli e Canada ad nos attulerant; itaque quandam opinionem de facultatibus hominum alborum, paene supra naturam positis, conceperam. Numquam tamen tales fabulas audiveram quales illo mane audivi. Dicebatur eos pontes super flumina Missurium ac Mississippium exstruxisse, ingentesque domos lapidibus lateribusque exstructas alias aliis superimponere, donec collibus altissimis pares fierent. Multos deinde dies haec animum meum perplexum tenuerunt.

Tandem patruum interrogavi cur Magnum Arcanum tantam potestatem hominibus albis, quos interdum Washechu, id est «divites», nominabamus, nobis autem Dakotis minime tribuisset.

«Eadem de causa», respondit, «qua Dutae facultatem optimos arcus sagittasque conficiendi dedit, Wachesne autem nullam omnino rei cuiusquam conficiendae peritiam tribuit.»

«Cur autem Magni Cultri numero tanto celerius augentur quam Dakotae?» perrexi.

«Ferunt, et verum esse credo, plures eis liberos nasci quam nobis. Domum cuiusdam Eashecha, hoc est Germani, ingressus non minus novem liberos numeravi; natu maximus quindecim annos nondum superaverat. Cum avus meus homines illius gentis primum ad ostium Mississippii invisit, pauci admodum erant; postea, cum pater meus Magnum eorum Patrem Vasintoniae adiit, iam per totam regionem sese diffuderant.»

«Certe gens sine misericordia est. Quosdam e suis ministrare coegerunt, immo servos esse! Nos numquam probavimus homines in servitute retineri; isti autem Washechu id facere videntur. Apud nos creditur eos olim famulos suos nigro colore tinxisse, ut a reliquis discernerentur; nunc etiam liberis servorum idem color iam nascentibus inest!

«Summum vitae eorum studium esse videtur res acquirere atque divites fieri. Universum orbem possidere cupiunt. Nobis per triginta annos persuadere conati sunt ut terram nostram venderemus. Denique bello exorto omnia occupaverunt, nosque ex patria pulcherrima expulsi sumus.

«Mira profecto gens est. Diem in horas diviserunt, sicut nos annum in lunas dividimus; quin etiam omnia metiuntur. Nemo illorum vel unum rapum ex agro suo auferri sinit nisi pretium eius integrum acceperit. Audio magnates eorum epulum parare multosque invitare, sed peracto convivio convivas, priusquam domo exeant, pecuniam pro iis quae comederint solvere cogi. Ipse apud Albam Rupem — sic oppidum Sancti Pauli in Minnesota vocamus — virum vidi qui tympanum aeneum atque tintinnabulum habebat, quibus homines ad mensam convocaret; postquam autem eos receperat, pro cibo pretium ab eis exigebat!

«Praeterea», inquit patruus, «accepi, quamquam vix credo, summum eorum ducem, quem praesidem vocant, unumquemque cogere ut pro agro in quo habitat, pro omnibus rebus suis, immo pro ipsa sua vita singulis annis tributum ei solvat!» (Ita ille vectigalia intellegebat.) «Sub tali lege nos vivere posse non arbitror.

«Cum bellum exortum est, occasionem nobis datam esse putavimus; iam enim acceperamus Magnos Cultros inter se belligerare propter dissensionem de servis. Dicebatur summus dux in una terrae parte servitutem permisisse, in altera vetuisse, atque inde tantas simultates ortas esse ut ad arma descenderent. Quid in hac fama veri esset, nesciebamus.

«Aliquanto antequam illa perturbatio orta est, quidam viri precibus dediti ad nos venerant. Septimum quemque diem sanctum habebant. Eo die in aedem ad eum usum exstructam conveniebant, ut carmina canerent, preces funderent atque de Magno suo Arcano loquerentur. Ego numquam talibus coetibus interfui. Audivi eos magnum quendam librum habere, e quo recitarent.

«Omnibus testimoniis ab aliis hominibus albis quos noveramus plurimum differebant; nam reliqui nullum eiusmodi diem observabant, nec umquam eos precari comperimus, nec nobis de Magno suo Arcano quicquam narraverunt.

«In bello duces habent et praefectos bellicos variis honorum gradibus distinctos. Milites gregarii velut grex antiloparum ad hostem aguntur. Quoniam ita non sua sponte neque propria virtute, sed coacti pugnant, nulla adversus tales hostes insignia virtutis bellicae, quae coup appellant, nobis adscribimus. Unus bellator in locis asperis magno eorum exercitui multum mali inferre potest.»

Ex hoc cum patruo sermone primam certam de hominibus albis notionem accepi.

Quindecim annos nondum expleveram, cum patruus sclopetum silice ignem elicientem mihi dono dedit. Cum iam «ferrum arcanum» et «terram fragorem edentem», sive «carbonem in pulverem redactum», ut vocabatur, possiderem, novae me cogitationes incesserunt. Omnia belli carmina quae ab infantia audiveram cum heroum suorum imaginibus in memoriam redibant. Videbar mihi plane alius factus esse: puer iam vir evaseram!

«Iam aetate satis provectus sum», mecum dicebam; «patruum orare debeo ut me in proximam suam expeditionem bellicam ducat. Brevi inter homines albos ire potero, quotiens voluero, atque patris fratrumque meorum sanguinem ulcisci.»

Iam Magni Arcani favorem precibus invocare coeperam. Vix dies praeteribat quin aliquid e praeda venationis ei offerrem, ne mihi iratus esset. Nostri interdiu me raro conspiciebant; in solitudine enim vires quibus egebam reperiebam. Per silvas incertis itineribus palans viam mihi quaerebam et locum viri inter viros occupare statueram. Pueriles mores paulatim recedebant, quibus gravitas quaedam tristis et tacita animi constantia succedebat.

Ne cogitatio quidem amoris consilia mea impediebat. Vago quodam somnio prospiciebam diem quo, fama virtutis parta et aquilae pennis meritis, pulchram puellam olim amore captus peterem.

Quodam die, dum solito more venatum abessem, duo peregrini e Civitatibus Foederatis castra nostra adierunt. Audacter fines septentrionales transgressi erant. Indigenae quidem erant, sed vestibus hominum alborum induti. Feliciter eo tempore cum sclopeto aberam.

Pater meus, duce quodam Indigena comitatus, post multorum dierum investigationem nos tandem reppererat. Una cum iis qui caedi aut proeliis quae eam secuta sunt interfuerant, Davenporti in Iova in carcere inclusus fuerat; ibi a primis illarum regionum missionariis, doctoribus Williamson et Riggs, eruditus et ad fidem Christianam conversus est. Supplicio damnatus erat, sed inter eos numerabatur contra quos nullum certum testimonium delicti repertum est, quique tandem a praeside Lincoln venia donati sunt.

Custodia liberatus cum ad novam prope Missurium sedem genti attributam redisset, mox intellexit vitam in agris a magistratibus assignatis et corporis et animi corruptelam secum ferre. Itaque cum nonnullis aliis statuit more hominum alborum victum sibi quaerere. Invito igitur administratore, stationem illam reliquerunt, omnibus subsidiis publicis renuntiaverunt, atque iuxta Magnum Sioux flumen agrum lege Civitatum Foederatarum, quae colonis agros possidendos dabat, sibi acceperunt.

Postquam ibi domicilium constituerat, filium amissum quaerere desideravit. Illis temporibus fines transire res periculosa erat; caritas tamen Christiana eum ad tale periculum subeundum impulit. Duce perito sibi comparato tandem per vastam solitudinem ad nos pervenit.

Ego vero, cum redirem, ne suspicabar quidem aliquid insoliti mihi eventurum esse. Dum ad castra venationis praeda humeris imposita appropinquarem, ne minima quidem praesagitione admonebar vitam meam silvestrem subito abruptam iri meque in vitae genus mihi adhuc ignotum transiturum esse.

Ubi primum in conspectum veni, pater meus, qui longam patrui narrationem de prima mea vita atque institutione patienter audiverat, animo penitus commotus est. Filii amplexum vehementer cupiebat, quem modo didicerat iam hoc sibi vitae propositum constituisse, ut patris sanguinem ulcisceretur. Pater ille amantissimus intra tabernaculum manere atque filium venientem spectare non potuit; itaque obviam mihi processit. Patruus quoque surrexit, ut fratrem comitaretur et ab omni periculo tutum praestaret.

Ardebat mihi facies insolita animi perturbatione, cum hominem vestibus qualibus Magni Cultri utebantur indutum una cum patruo mihi obviam venire viderem.

«Quid hoc sibi vult, patrue?»

«Mi puer, hic pater tuus est, frater meus, quem mortuum lugebamus. Te quaesitum advenit.»

Tum pater addidit: «Gaudeo filium meum validum et fortem esse. Fratres tui rationem vitae hominum alborum secuti sunt; ego veni ut tu quoque hanc novam vivendi rationem discas. Cupio enim te bonum virum evadere.»

Vestimenta mihi quaedam more civili confecta attulerat. Primo vestes ab hominibus, quos tam acerbe oderam, confectas induere vehementer recusabam. Sed cum reputarem eos patrem fratresque meos non interfecisse, animum mutavi atque illas vestes indui.

Paucis post diebus iter in Civitates Foederatas suscepimus. Mihi videbar mortuus esse atque ad Terram Spirituum proficisci; nam omnes veteres animi mei opiniones novis cedere debebant, totaque vita futura longe aliter quam praeterita instituenda erat.

Nihilominus miranda quaedam hominum alborum inventa videre cupiebam. Cum ad castellum Totten pervenissemus, omnia oculis curiosis et animo ad mira fingenda prompto contemplabar.

Pater oblitus erat mihi dicere «navem ignis per montes ambulantem» apud oppidum Jamestown suam habere viam, atque quovis momento apparere posse. Dum equulos adaquabam, repente e collibus haud procul positis sonitus quidam acutissimus atque insolitus exauditus est. Equuli erectis capitibus aures intendere coeperunt; mox fremitu edito per campos aufugerunt. Ego quoque territus, in tergum unius insilui et summa celeritate effugi. Serena dies erat; unde tam terribilis, tamquam non terrenus, sonitus oreretur conicere non poteram.

Ipse orbis terrarum mihi in duas partes disrumpi videbatur!

Collem ascendi eodem tempore quo tramen apparuit. «O!» mecum dixi, «haec profecto navis illa ignea est quae per montes ambulat, de qua audivi!» Tum equulos retro egi.

Pater meus cotidie mane e Bibliis legere et unam hymni sacri stropham canere solebat. Complures iam dies summo mane cum sclopeto foras ire solebam; tandem vero, cum egredi pararer, me retinuit iussitque exspectare.

Audiebam summa admiratione. In hymno nomen Iesu pronuntiabatur. Quid eo nomine significaretur non intellegebam; tum pater mihi exposuit Iesum Filium Dei esse, qui in terram venisset ut peccatores servaret, seque propter ipsum me quaesitum venisse. Hic sermo animo meo penitus insedit.

Autumno iam provecto ad vicum civium Flandreau in Dakota Meridionali pervenimus, ubi pater meus et nonnulli alii inter homines albos habitabant. Ibi vitae meae silvestris finis fuit, atque dies in schola agere coepi.